intTypePromotion=1
ADSENSE

Phật giáo đối với nghệ thuật Việt Nam thời Lý - Trần

Chia sẻ: Hồ Khải Kỳ | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

64
lượt xem
4
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết Phật giáo đối với nghệ thuật Việt Nam thời Lý - Trần trình bày nội dung về: Phật giáo với hội họa, phật giáo với kiến trúc, phật giáo với điêu khắc,... Mời các bạn cùng tham khảo bài viết.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Phật giáo đối với nghệ thuật Việt Nam thời Lý - Trần

Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 7 - 2012<br /> <br /> 29<br /> <br /> PHËT GI¸O §èI VíI NGHÖ THUËT VIÖT NAM THêI<br /> Lý - TRÇN<br /> NguyÔn ThÞ Thanh H¶o(*)<br /> íi kho¶ng thêi gian gÇn 400 n¨m,<br /> <br /> thæi hån cho kiÕn tróc, cïng trang trÝ<br /> <br /> nh÷ng dÊu Ên ®éc ®¸o trong v¨n hãa d©n<br /> <br /> Theo quan ®iÓm cña nhiÒu nhµ nghiªn<br /> <br /> V<br /> <br /> nhµ Lý vµ nhµ TrÇn ®· ®Ó l¹i<br /> <br /> téc g¾n víi qu¸ tr×nh lÞch sö dùng n­íc<br /> <br /> vµ gi÷ n­íc cña nh©n d©n §¹i ViÖt.<br /> NhiÒu gi¸ trÞ v¨n hãa ®Æc s¾c cña thêi Lý<br /> <br /> - TrÇn cßn ®­îc truyÒn l¹i cho ®Õn h«m<br /> nay. PhËt gi¸o ViÖt Nam thêi Lý - TrÇn<br /> <br /> vµ nh÷ng ¶nh h­ëng tÝch cùc cña nã ®Õn<br /> <br /> c¸c lo¹i h×nh v¨n hãa nghÖ thuËt, trong<br /> ®ã cã nghÖ thuËt héi häa, ®iªu kh¾c vµ<br /> <br /> kiÕn tróc lµ mét trong nh÷ng thµnh tùu,<br /> gi¸ trÞ v¨n hãa ®Æc s¾c Êy.<br /> <br /> So víi v¨n häc, mÜ thuËt PhËt gi¸o ®­îc<br /> <br /> thÓ hiÖn râ nÐt h¬n v× g¾n liÒn víi c¸c ®Ò<br /> tµi t«n gi¸o cô thÓ. §iÒu nµy ®­îc thÓ hiÖn<br /> <br /> rÊt râ trong héi häa, kiÕn tróc còng nh­<br /> ®iªu kh¾c. Nh÷ng di tÝch næi tiÕng thêi Lý<br /> - TrÇn ®· cho thÊy truyÒn thèng s¸ng t¹o<br /> <br /> l©u ®êi cña nh©n d©n víi nh÷ng c«ng<br /> <br /> mang l¹i gi¸ trÞ v¨n hãa cho mÜ thuËt.<br /> cøu trong giíi sö häc vµ mÜ thuËt, mÜ<br /> <br /> thuËt thêi Lý - TrÇn gãp phÇn to lín ®Ó<br /> s¸ng t¹o ra gi¸ trÞ v¨n hãa ViÖt Nam.<br /> 1. PhËt gi¸o víi héi häa<br /> <br /> Héi häa PhËt gi¸o ®­îc nhiÒu th­ tÞch<br /> <br /> cæ ViÖt Nam vµ Trung Quèc ghi chÐp ë<br /> <br /> nhiÒu ph­¬ng diÖn nh­ chïa th¸p vµ<br /> tranh nhµ PhËt hay cung ®iÖn, thuyÒn<br /> rång hoÆc ®å gèm vÏ hoa, v.v... Mçi lo¹i<br /> <br /> h×nh nghÖ thuËt qua mçi thêi ®¹i vµ<br /> quèc gia ®Òu cã sù thay ®æi kh¸c nhau.<br /> T×m hiÓu vÒ héi häa PhËt gi¸o cho ®Õn<br /> <br /> nay cßn s¬ sµi bëi c¸c t¸c phÈm héi häa<br /> <br /> PhËt gi¸o bÞ mai mét vµ thÊt l¹c, kh«ng<br /> l­u gi÷ ®­îc nhiÒu.<br /> <br /> NghÖ thuËt héi häa PhËt gi¸o tËp<br /> <br /> tr×nh nghÖ thuËt cã quy m« lín. Cïng víi<br /> <br /> trung ë chñ ®Ò miªu t¶ PhËt t­îng, Tæ s­,<br /> <br /> ng«i chïa, ngän th¸p hay t­îng §øc PhËt,<br /> <br /> biÓu hiÖn néi t©m. Tõ nh÷ng bøc phï<br /> <br /> viÖc x©y dùng kinh ®« Th¨ng Long, nhiÒu<br /> v.v… ®­îc triÒu ®×nh vµ nh©n d©n khëi t¹o<br /> ë c¸c ®Þa ph­¬ng.<br /> <br /> Khi nãi ®Õn mÜ thuËt, chóng ta th­êng<br /> <br /> nãi tíi héi häa, kiÕn tróc vµ ®iªu kh¾c.<br /> Ba lo¹i h×nh nghÖ thuËt nµy g¾n liÒn víi<br /> <br /> nhau, cïng tån t¹i vµ ph¸t triÓn. “Mét<br /> <br /> vÒ sau ph¸t triÓn vµ m­în ngo¹i c¶nh ®Ó<br /> ®iªu, ch¹m kh¾c, tranh t­êng, v.v... ë c¸c<br /> <br /> ng«i chïa, c¸c nhµ nghiªn cøu nhËn ®Þnh<br /> giai ®o¹n ®Çu lµ nh÷ng nÐt vÏ cña c¸c<br /> nghÖ nh©n lªn mÆt ph¼ng tr­íc khi dïng<br /> <br /> dao ®ôc ch¹m kh¾c ®Ó t¹o thµnh c¸c h×nh<br /> sãng n­íc, rång ph­îng, hoa l¸,v.v... Bªn<br /> <br /> kiÕn tróc ®Ñp kh«ng thÓ kh«ng cã trang<br /> <br /> *. ThS., ViÖn Tõ ®iÓn häc vµ B¸ch khoa th­ ViÖt Nam.<br /> <br /> l¹i d­êng nh­ më ra kiÕn tróc. §iªu kh¾c<br /> <br /> 1. Gi¸o héi PhËt gi¸o ViÖt Nam. PhËt gi¸o vµ v¨n hãa<br /> d©n téc, Th­ viÖn PhËt häc, Hµ Néi, 1989, tr. 158.<br /> <br /> trÝ ®iÓm xuyÕt phô häa thªm”(1). Héi häa<br /> <br /> Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 7 - 2012<br /> <br /> 30<br /> c¹nh ®­êng nÐt trang trÝ, mÆt thø hai<br /> <br /> thuéc chïa Mét Cét; nh÷ng bøc tranh vÏ<br /> <br /> mµu s¾c. Thêi k× ®Çu, mµu ®á cña thæ<br /> <br /> ta cßn thÊy rÊt nhiÒu ë c¸c ng«i chïa cæ.<br /> <br /> cña nghÖ thuËt héi häa lµ sù vËn dông<br /> <br /> hoµng ®­îc sö dông lµ chÝnh, vÒ sau,<br /> <br /> ®­îc t¹c l¹i trªn gç, trªn ®¸ mµ hiÖn nay<br /> <br /> Trong tÊt c¶ c¸c kinh t¹ng PhËt gi¸o,<br /> <br /> mµu s¾c trªn tranh ®· phong phó nhiÒu,<br /> <br /> phÇn minh häa trong Kinh kh«ng thÓ<br /> <br /> C¸c chïa th­êng dïng tranh vÏ ®Ó<br /> <br /> giã th­êng lµ tranh ®en tr¾ng. ë c¸c b¶n<br /> <br /> chñ yÕu lµ ®á sÉm, lôc, lam vµ ®en.<br /> <br /> trang trÝ vµ khuyªn r¨n PhËt tö. Chïa<br /> PhËt TÝch cã “cung s¬n ®iÖn vÏ san s¸t<br /> trong nói” cã “cung Qu¶ng vÏ häa nhi<br /> <br /> hång”, cã “gãc cao vÏ sao ng­u vµ sao<br /> <br /> ®Èu s¸ng l¸ng” chñ yÕu ®Ó trang trÝ.<br /> Quanh<br /> <br /> t­êng<br /> <br /> chïa<br /> <br /> Linh<br /> <br /> Xøng<br /> <br /> nói<br /> <br /> Ng­ìng S¬n (Thanh Ho¸) “thªu vÏ dung<br /> <br /> nghi ®Ñp ®Ï cña cùc qu¶ m­êi ph­¬ng<br /> cïng víi mäi h×nh t­íng biÕn hãa mu«n<br /> <br /> h×nh v¹n t­îng kh«ng thÓ kÓ xiÕt”(2)<br /> mang ý nghÜa gi¸o dôc. §oµn V¨n Chóc<br /> <br /> dÞch tõ t¹p chÝ Etudes Vietnamiennes cho<br /> <br /> biÕt héi La H¸n ë Long Tr× n¨m 1040<br /> <br /> ngoµi 1.000 t­îng Bôt ®· ®­îc kh¸nh<br /> thµnh víi 100 bøc tranh Bôt(3).<br /> <br /> Dùa vµo sö liÖu vµ thùc tÕ, cã thÓ chia<br /> <br /> tranh PhËt gi¸o thêi Lý - TrÇn ra thµnh 4<br /> <br /> lo¹i: tranh ch¹m kh¾c, tranh minh häa,<br /> tranh t­êng vµ tranh ch÷.<br /> <br /> C¸c bøc tranh ch¹m kh¾c trªn ®¸, trªn<br /> <br /> gç ®· ghi l¹i sù cã mÆt cña héi häa tõ<br /> thêi Lý - TrÇn tíi nay. Trang trÝ ë ®©y<br /> <br /> ngoµi c¸i ®Ñp vÒ mÆt thÈm mÜ cßn cã ý<br /> <br /> nghÜa chuyÓn t¶i nh÷ng lêi r¨n d¹y cña<br /> <br /> thiÕu. Tranh minh häa ®­îc in trªn giÊy<br /> <br /> kinh cæ in trªn giÊy giã bao giê còng cã<br /> <br /> nh÷ng h×nh tranh minh häa. Cã khi lµ ®Ó<br /> minh häa Kinh b»ng tranh cho ng­êi<br /> <br /> ®äc dÔ hiÓu. Cã khi lµ nh÷ng bøc tranh<br /> c¸c vÞ PhËt hoÆc PhËt Tam ThÕ (12 vÞ<br /> <br /> Kim C­¬ng trong Kinh Kim C­¬ng).<br /> ThËm chÝ cßn cã nhiÒu cuèn tranh d¹y<br /> <br /> ng­êi xem c¸ch tu tËp vµ hiÓu s©u nghÜa<br /> <br /> cña phÐp tu. Qua nh÷ng h×nh ¶nh tranh<br /> <br /> vÏ cña cuèn s¸ch, c¸c PhËt tö cã thÓ hiÓu<br /> ®­îc ý nghÜa cao s©u cña lêi PhËt mét<br /> c¸ch dÔ dµng.<br /> <br /> Tranh t­êng lµ mét phÇn kh«ng thÓ<br /> <br /> thiÕu v¾ng trong mÜ thuËt PhËt gi¸o.<br /> <br /> Cïng víi kiÕn tróc, ®iªu kh¾c, tranh<br /> t­êng trong héi häa ®· dùng lªn thÕ giíi<br /> <br /> cña PhËt gi¸o. Nh÷ng ng­êi häa sÜ PhËt<br /> tö khi vÏ tranh t­êng còng ph¶i ®· tõng<br /> <br /> häc vµ hiÓu néi dung cña kinh PhËt, hiÓu<br /> ®­îc sù h×nh thµnh, qu¸ tr×nh tu tËp vµ<br /> <br /> ho»ng ph¸p cña §øc PhËt, th«ng qua c¸c<br /> t¸c phÈm héi häa cña m×nh ®em ®Õn cho<br /> ng­êi xem nh÷ng ®iÒu ®· lÜnh héi ®­îc.<br /> <br /> C¸c nghÖ sÜ PhËt tö ®· ®­a thiªn<br /> <br /> §øc PhËt vÒ c¸ch sèng, c¸ch tu tËp, vÒ<br /> <br /> nhiªn t­¬i ®Ñp, nh÷ng h×nh ¶nh g¾n liÒn<br /> <br /> gç Ng­êi chim d©y hoa ë chïa Th¸i L¹c;<br /> <br /> ®iÓn cña nhµ PhËt vµo c¸c tranh trang<br /> <br /> c¸c nghi lÔ,v.v... Cã thÓ kÓ ®Õn tranh ch¹m<br /> <br /> nh÷ng h×nh ch¹m næi ng­êi móa vµ biÓu<br /> diÔn nh¹c cô trªn mÆt ph¼ng cña ®¸ thÓ<br /> hiÖn sù s«i næi mµ vÉn trang nghiªm cña<br /> <br /> ®iÖu móa Lôc cóng rÊt quan träng trong<br /> <br /> nghi lÔ PhËt gi¸o; nhãm nh¹c c«ng ®¸nh<br /> ®µn vµ Vò ®iÖu d©ng hoa rÊt sinh ®éng ë<br /> chïa Th¸i L¹c; tranh ch¹m trªn mÆt lan<br /> <br /> can, hµnh lang hå Linh ChiÓu vµ BÝch Tr×<br /> <br /> víi cuéc sèng h»ng ngµy, c¸c t¹ng kinh<br /> trÝ trong chïa. M¸i chïa cæ kÝnh gi÷a<br /> <br /> khung c¶nh nói non tÜnh mÞch hay c¸c lÔ<br /> héi viÕng chïa ®Çu xu©n hoÆc t­ t­ëng<br /> ®éc ®¸o cña TriÕt häc, cña thiÒn häa PhËt<br /> <br /> 2. §oµn V¨n Chóc. V¨n hãa häc, Nxb. V¨n hãa<br /> th«ng tin, Hµ Néi, 1997, tr. 273.<br /> 3. §oµn V¨n Chóc. V¨n hãa häc, Nxb. V¨n hãa<br /> th«ng tin, Hµ Néi, 1997, tr. 390.<br /> <br /> 30<br /> <br /> NguyÔn ThÞ Thanh H¶o. PhËt gi¸o ®èi víi…<br /> <br /> 31<br /> <br /> gi¸o còng lu«n lµ ®Ò tµi, lµ nguån c¶m<br /> <br /> kÜ thuËt, gi¶n dÞ trong thÓ hiÖn, “b¸c häc”<br /> <br /> “Thi trung h÷u häa, häa trung h÷u<br /> <br /> thêi Lý ®¸nh dÊu cho mét giai ®o¹n ®Ønh<br /> <br /> høng cho nghÖ nh©n, cho ng­êi häa sÜ.<br /> <br /> thi”, sù phèi hîp gi÷a héi häa vµ viÕt ch÷<br /> ®Ñp còng ®· trë thµnh mét biÓu hiÖn<br /> <br /> trong lùa chän ®Ò tµi ®· gióp mÜ thuËt<br /> cao cña lÞch sö mÜ thuËt ViÖt Nam.<br /> <br /> Kh«ng chØ nh»m môc ®Ých ®¬n thuÇn<br /> <br /> nghÖ thuËt cña tranh ch÷. Ch÷ H¸n víi<br /> <br /> ®Ó trang trÝ cho kiÕn tróc hoÆc c¸c hiÖn<br /> <br /> nh÷ng bøc “th­ häa”. Th­ tÞch cho biÕt<br /> <br /> kÕt tinh nh÷ng tÇng bËc ý nghÜa cña d©n<br /> <br /> bè côc khèi vu«ng, ®­îc viÕt ®Ñp còng lµ<br /> <br /> vua Lý Nh©n T«ng, ham chuéng v¨n hãa,<br /> më ®Çu nÒn gi¸o dôc khoa cö vµ tæ chøc<br /> <br /> khoa thi n¨m 1075 “viÕt bót l«ng rÊt<br /> <br /> khÐo, ch÷ nh­ rång móa ph­îng l­în,<br /> phÐp theo tay ngäc cña ngµi nh­ chim<br /> loan vßng, chim th­íc nh¶y ”, nhiÒu lÇn<br /> ®i th¨m c¸c chïa vµ viÕt ch÷ ban cho ®Ó<br /> <br /> kh¾c vµo bia. N¨m 1071, Vua ®· ngù viÕt<br /> ch÷ “PhËt” dµi 6 tr­îng 6 th­íc råi cho<br /> <br /> kh¾c vµo bia ®¸ chïa nói Tiªn Du. Theo<br /> c¸c nhµ nghiªn cøu, nÐt cña ch÷ “PhËt”<br /> mÒm m¹i, cã chç më réng, cã chç thu l¹i<br /> <br /> dÇn dÇn, cã chç cong duyªn d¸ng, l¹i cã<br /> chç phÈy ®ét ngét vµ m¹nh mÏ ®ßi hái<br /> <br /> tay vµ m¾t ng­êi viÕt ph¶i luyÖn nh­ tËp<br /> vÏ míi ®Ó l¹i cho hËu thÕ mét t¸c phÈm<br /> ch÷ “PhËt” phãng kho¸ng ®­îc.<br /> <br /> §Ò tµi hoa sen xuÊt hiÖn kh¸ sím<br /> <br /> trong nghÖ thuËt t¹o h×nh ViÖt Nam. Cã<br /> <br /> t¸c gi¶ ®· nhËn xÐt hÇu nh­ ë thêi nµo ®Ò<br /> tµi nµy còng cã trong c¸c ®å ¸n trang trÝ<br /> <br /> n¬i thê tù hoÆc ë c¸c c«ng tr×nh v¨n hãa<br /> céng ®ång. Thêi Lý - TrÇn còng vËy, nãi<br /> <br /> vÒ héi häa thêi Lý - TrÇn kh«ng thÓ<br /> kh«ng nh¾c tíi hoa sen trong trang trÝ.<br /> Së dÜ, ng­êi ta cho r»ng hoa sen g¾n víi<br /> <br /> ®¹o PhËt, bëi trong hoa ®· cã qu¶ t­îng<br /> tr­ng cho ý nghÜa “nh©n qu¶” cña PhËt<br /> <br /> vËt nµo ®ã, häa tiÕt trang trÝ cßn lµ sù<br /> téc. Héi häa thêi Lý - TrÇn g¾n víi cuéc<br /> sèng th­êng ngµy trong viÖc øng xö víi<br /> c¸i ®Ñp cña con ng­êi §¹i ViÖt thêi Êy.<br /> <br /> Chóng lµ nh÷ng “ch÷ viÕt” ch©n thùc vÒ<br /> lÞch sö, x· héi, lµ lêi nh¾n nhñ ®Çy tÝnh<br /> <br /> mÜ triÕt cña tæ tiªn, lµ tiÕng nãi cña t©m<br /> hån, lµ ý niÖm cña cuéc sèng, lµ kh¸t<br /> väng cña mu«n ng­êi, mu«n ®êi.<br /> V¨n<br /> <br /> bia<br /> <br /> chïa Sïng<br /> <br /> Nghiªm Diªn<br /> <br /> Th¸nh ë Thanh Hãa cã ®o¹n viÕt: “Cho<br /> ®Õn tranh vÏ ë t­êng v«i, mäi duyªn<br /> <br /> nh©n qu¶, mu«n ngh×n biÕn hãa, hÕt nçi<br /> <br /> diÖu huyÒn,… cã thÓ s¸nh víi V­¬ng X¸<br /> thµnh vµ An D­ìng giíi vËy”(4). §­îc so<br /> s¸nh víi thµnh Rajagrha thuéc Ên §é vµ<br /> <br /> miÒn Cùc L¹c trong t­ëng t­îng th× qu¶<br /> <br /> lµ héi häa PhËt gi¸o ®· cã sù liªn hÖ<br /> kh¨ng khÝt víi thi ca. Trong c¸c bøc<br /> tranh, ng­êi xem d­êng nh­ thÊy thÊp<br /> tho¸ng bãng d¸ng cña nh÷ng vÇn th¬.<br /> TiÕp cËn víi tranh, víi häa tiÕt trong mÜ<br /> <br /> thuËt thêi Lý - TrÇn nãi riªng còng nh­<br /> víi tranh, víi häa tiÕt trong mÜ thuËt nãi<br /> <br /> chung lµ tiÕp cËn mét khÝa c¹nh cèt lâi<br /> vÒ b¶n s¾c v¨n hãa ViÖt Nam.<br /> 2. PhËt gi¸o víi kiÕn tróc<br /> <br /> Trong c¸c lo¹i h×nh nghÖ thuËt PhËt<br /> <br /> ph¸p. Häa tiÕt hoa sen xuÊt hiÖn ë nh÷ng<br /> <br /> gi¸o, nghÖ thuËt kiÕn tróc bao gåm rÊt<br /> <br /> vâng, cã khi kÕt hîp cïng hoa cóc trong<br /> <br /> c¸ch thÓ hiÖn kh¸c nhau. X· héi ViÖt<br /> <br /> t¶ng ®¸ kª ch©n cét, n¬i c¸c diÒm cöa<br /> <br /> c¸c ®å mÜ nghÖ truyÒn thèng, v.v… Hoa<br /> <br /> sen nh­ mét sù kÕt tinh gi÷a nghÖ thuËt<br /> víi tÝnh c¸ch, víi t©m hån ng­êi ViÖt<br /> <br /> Nam. Tinh tÕ trong bè côc, khÐo lÐo trong<br /> <br /> nhiÒu h×nh thøc, mçi h×nh thøc cã nhiÒu<br /> Nam trong mçi giai ®o¹n cã nh÷ng thay<br /> <br /> 4. Lª Quý §«n. Toµn ViÖt thi lôc - 1768 trong Th¬<br /> v¨n ®êi Lý, Nxb. V¨n hãa th«ng tin, Hµ Néi, 1998,<br /> tr. 302, 303.<br /> <br /> 31<br /> <br /> Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 7 - 2012<br /> <br /> 32<br /> ®æi dÉn ®Õn nh÷ng thay ®æi nhÊt ®Þnh<br /> trong bé mÆt kiÕn tróc d©n téc. KiÕn<br /> <br /> tróc ViÖt Nam ph¸t triÓn m¹nh trong<br /> <br /> Ch©n Gi¸o (n¬i vua Lý HuÖ T«ng tu<br /> hµnh), ®µi Chóng Tiªn.<br /> <br /> Th¸p thêi Lý lµ ®Òn thê PhËt gi¸o,<br /> <br /> thêi k× thêi Lý - TrÇn vµ chÞu ¶nh h­ëng<br /> <br /> trong lßng cã pho t­îng PhËt nh­ th¸p<br /> <br /> tróc t«n gi¸o cßn l­u l¹i ®Õn ngµy nay<br /> <br /> Long, v.v… Riªng th¸p chïa B¸o Thiªn<br /> <br /> cña PhËt gi¸o. NhiÒu c«ng tr×nh kiÕn<br /> <br /> lµ nh÷ng di tÝch quý gi¸ ®­îc x©y dùng<br /> trong hai thêi ®¹i thÞnh v­îng cña PhËt<br /> gi¸o.<br /> <br /> Khi PhËt gi¸o vµo ViÖt Nam ®· mang<br /> <br /> theo c¸c kiÓu kiÕn tróc chïa, th¸p, lÇu<br /> chu«ng, g¸c trèng theo m« h×nh kiÕn<br /> <br /> tróc cña Ên §é, MiÕn §iÖn vµ Trung Hoa.<br /> <br /> Nãi ®Õn c¸c c«ng tr×nh kiÕn tróc PhËt<br /> gi¸o thêi Lý - TrÇn, ng­êi ta th­êng nãi<br /> ®Õn tÝnh quy m« bªn c¹nh kÕt cÊu ch¾c<br /> <br /> ch¾n, c©n ®èi, ®i liÒn víi nh÷ng vÞ trÝ<br /> <br /> ®Ñp, g¾n bã con ng­êi vµ thiªn nhiªn,<br /> mang d¸ng dÊp vµ thÓ hiÖn mét c¸ch râ<br /> <br /> rµng dÊu Ên cña x· héi ®­¬ng thêi. Chïa,<br /> th¸p thêi Lý chØ cßn lê mê mét Ýt nÒn<br /> <br /> mãng víi mét sè m¶ng khèi trau chuèt<br /> vµ ®­êng nÐt tinh tÕ. Chïa, th¸p thêi<br /> <br /> PhËt TÝch, th¸p Ch­¬ng S¬n, th¸p T­êng<br /> víi tªn §¹i Th¾ng T­ Thiªn l¹i mang t­<br /> c¸ch ®µi chiÕn th¾ng b¸o c«ng víi Trêi.<br /> Th¸p vèn tõ kiÕn tróc tr¶i réng diÔn biÕn<br /> thµnh kiÕn tróc cao tÇng b×nh diÖn<br /> <br /> vu«ng, tÇng d­íi c¸c cöa cã t­îng Kim<br /> C­¬ng ®øng trÊn gi÷. C¸c tÇng cµng lªn<br /> <br /> cao cµng thu nhá dÇn, theo nh÷ng h×nh<br /> th¸p in trªn g¹ch. Th¸p thêi TrÇn chiÒu<br /> cao th­êng b»ng chu vi ch©n th¸p. NÒn<br /> <br /> mãng th¸p ph¶i v÷ng ch¾c, x©y t­êng<br /> <br /> dÇy, trong nÒn trén ®Êt sÐt víi sái ®¸. C¸c<br /> th¸p thê PhËt th­êng cã sè tÇng lÎ biÓu<br /> thÞ sù ph¸t triÓn. VËt liÖu x©y th¸p rÊt<br /> <br /> phong phó, tïy th¸p mµ thuÇn g¹ch,<br /> thuÇn ®¸ hoÆc xen kÏ g¹ch víi ®¸, ®ång<br /> vµ gèm men.<br /> <br /> Nhµ Lý rÊt coi träng viÖc x©y chïa.<br /> <br /> TrÇn nhiÒu n¬i cßn kh¸ nguyªn vÑn, ®Æc<br /> <br /> §¹i ViÖt sö kÝ toµn th­ chÐp c¸c vua ®êi<br /> <br /> phÐp chóng ta nhËn thÊy dÇn dÇn ®Æc<br /> <br /> Chïa ViÖt Nam kh«ng gièng hoµn toµn<br /> <br /> biÖt lµ bÖ thê vµ v¨n bia. §iÒu ®ã cho<br /> tr­ng chïa, th¸p thêi TrÇn.<br /> <br /> Thµnh Th¨ng Long lµ mét c«ng tr×nh<br /> <br /> x©y dùng lín trong c¸c triÒu ®¹i phong<br /> kiÕn gåm hai vßng, dµi kho¶ng 25km.<br /> <br /> Ngay tõ n¨m 1010, khi míi ®Þnh ®«, Lý<br /> <br /> Th¸i Tæ ®· khëi c«ng x©y dùng Hoµng<br /> thµnh vµ hµng lo¹t cung ®iÖn. N¨m 1029,<br /> <br /> toµn bé khu cÊm thµnh ®­îc x©y dùng<br /> l¹i. Trªn nÒn cò ®iÖn Cµn Nguyªn, Lý<br /> <br /> Th¸i T«ng cho dùng ®iÖn Thiªn An lµm<br /> <br /> n¬i thiÕt triÒu. N¨m 1203, vua Lý Cao<br /> <br /> T«ng b¾t ®Çu mét ®ît x©y dùng míi.<br /> Ngoµi cung ®iÖn, c¸c vÞ vua nhµ Lý cßn<br /> <br /> cho x©y dùng nhiÒu c«ng tr×nh v¨n hãa<br /> tÝn ng­ìng kh¸c ®Ó phôc vô cho vua vµ<br /> <br /> hoµng téc nh­: ®Òn Qu¸n Th¸nh, chïa<br /> <br /> Lý liªn tôc cho phÐp x©y dùng chïa.<br /> chïa Trung Quèc. Chïa Trung Quèc lµ<br /> <br /> kiÕn tróc viÖn l¹c gåm nhiÒu kiÕn tróc<br /> song song víi nh÷ng chiÕc s©n ng¨n<br /> <br /> c¸ch. Chïa ViÖt m« pháng chïa hang Ên<br /> <br /> §é nªn h×nh thµnh cÊu tróc chu«i vå rÊt<br /> <br /> phæ biÕn trong c¸c chïa lµng. VÒ sau,<br /> PhËt ®iÖn më réng thµnh kiÕn tróc ch÷<br /> <br /> C«ng. NÕu cã t­êng v©y quanh sÏ thµnh<br /> d¹ng néi c«ng ngo¹i quèc nh­ chïa<br /> Chiªu ThiÒn (Chïa L¸ng) ë Hµ Néi. Chïa<br /> ch÷ Tam béc lé ¶nh h­ëng chÕ ®é viÖn<br /> <br /> l¹c ë Trung Quèc nh­ chïa Thiªn Phóc<br /> (Chïa ThÇy). Tuy nhiªn, trong thùc tÕ bè<br /> <br /> côc mÆt b»ng cña mét ng«i chïa kh«ng<br /> <br /> ph¶i lóc nµo còng nh­ vËy. Thêi Lý dùng<br /> nhiÒu chïa nh­ng ®Õn nay mét sè Ýt chØ<br /> <br /> 32<br /> <br /> NguyÔn ThÞ Thanh H¶o. PhËt gi¸o ®èi víi…<br /> <br /> 33<br /> <br /> ®Ó l¹i nÒn mãng (chïa PhËt TÝch, Chïa<br /> <br /> qu¸ kh«ng treo lªn ®­îc, ®Ó d­íi mÆt ®Êt<br /> <br /> chïa H­¬ng L·ng ë H­ng Yªn, chïa Long<br /> <br /> xuèng mét thöa ruéng s©u bªn chïa<br /> <br /> D¹m ë B¾c Ninh, chïa Bµ TÊm ë Hµ Néi,<br /> §äi ë Hµ Nam, v.v…), sè kh¸c chØ ®Ó l¹i di<br /> <br /> vËt (Chïa ChÌo ë B¾c Giang, chïa Kim<br /> <br /> Hoµng vµ Chïa ThÇy ë Hµ Néi, chïa Sïng<br /> Nghiªm Diªn Th¸nh ë Thanh Hãa). Chïa<br /> Mét Cét (Hµ Néi) ®Õn thêi NguyÔn ®· lµm<br /> <br /> l¹i thu nhá rÊt nhiÒu, chØ cã thÓ biÕt qua<br /> th­ tÞch vµ ý ®å kiÓu thøc kiÕn tróc.<br /> <br /> Chïa Mét Cét hay Chïa MËt (gäi theo<br /> <br /> H¸n ViÖt lµ NhÊt Trô tù) cßn cã tªn kh¸c lµ<br /> <br /> chïa Diªn Hùu hoÆc Liªn Hoa §µi (§µi<br /> Hoa Sen) lµ mét ng«i chïa n»m phÝa T©y<br /> <br /> kinh thµnh Th¨ng Long x­a. §©y lµ ng«i<br /> chïa cã kiÕn tróc ®éc ®¸o nhÊt ViÖt Nam.<br /> <br /> Chïa ®­îc khëi c«ng x©y dùng vµo mïa<br /> <br /> ®«ng, th¸ng M­êi ©m lÞch n¨m 1049, chØ cã<br /> mét gian n»m trªn mét cét ®¸ ë gi÷a hå<br /> <br /> Linh ChiÓu nhá cã trång hoa sen. TruyÒn<br /> <br /> thuyÕt kÓ l¹i r»ng, chïa ®­îc x©y dùng<br /> theo giÊc m¬ cña vua Lý Th¸i T«ng vµ gîi<br /> ý cña nhµ s­ ThiÒn TuÖ. N¨m 1049, vua Lý<br /> <br /> Th¸i T«ng m¬ thÊy PhËt Bµ Quan ¢m ngåi<br /> trªn tßa sen. TØnh dËy, nhµ vua kÓ l¹i cho<br /> <br /> bÇy t«i vµ ®­îc nhµ s­ ThiÒn TuÖ khuyªn<br /> dùng chïa, dùng cét ®¸, lµm tßa sen cña<br /> <br /> PhËt Bµ Quan ¢m ®Æt trªn cét nh­ ®· thÊy<br /> trong méng. Trong khung c¶nh diÔm lÖ<br /> <br /> “chïa Mét Cét víi cét kÌo, con tiÖn vµ c¶ hÖ<br /> <br /> thèng con s¬n ®ì ng«i ®×nh rùc rì trong<br /> <br /> mµu son ®á th¾m, mµu vµng ®iÖp Êm ¸p,<br /> víi nh÷ng h×nh rång bay ph­îng móa<br /> <br /> th­êng chØ thªu ë nh÷ng ¸o bµo kim tuyÕn<br /> <br /> léng lÉy” , khiªm nh­êng mµ ®éc ®¸o,<br /> (5)<br /> <br /> th× ®¸nh kh«ng kªu, ®µnh bá chu«ng<br /> NhÊt Trô, ruéng nµy cã nhiÒu rïa, do ®ã<br /> cã tªn lµ La Quy §iÒn chu«ng.<br /> <br /> Chïa thêi TrÇn mang nhiÒu nÐt thanh<br /> <br /> tao, tho¸t tôc. Dßng MËt t«ng vµ TÞnh §é<br /> <br /> t«ng ®­îc ng­êi d©n th­êng tiÕp thu<br /> m¹nh h¬n c¶ vÒ gãc ®é thê PhËt theo lèi<br /> <br /> thÕ gian. Trong vßng 30 n¨m triÒu TrÇn,<br /> <br /> d©n téc ta ®· ba lÇn chèng x©m l­îc<br /> Nguyªn - M«ng. RÊt nhiÒu c«ng sù vµ<br /> <br /> thµnh lòy ®· ®­îc dùng lªn ®Ó chèng<br /> giÆc. §Õn giai ®o¹n cuèi, l¹i x¶y ra h¬n<br /> <br /> m­êi lÇn chiÕn tranh víi Chiªm Thµnh.<br /> NhiÒu c«ng tr×nh chïa, th¸p ®· bÞ tµn<br /> <br /> ph¸. KiÕn tróc PhËt gi¸o thêi k× nµy chñ<br /> <br /> yÕu lµ trïng tu hoÆc x©y dùng l¹i c¸c<br /> c«ng tr×nh ®· cã tõ thêi tr­íc. Mét sè<br /> trung t©m PhËt gi¸o ®­îc më mang x©y<br /> <br /> dùng hoµn chØnh nh­ khu chïa th¸p Yªn<br /> <br /> Tö (Qu¶ng Ninh). C¸c c«ng tr×nh khëi<br /> <br /> dùng th­êng cã quy m« nhá nh­ chïa<br /> th¸p Phæ Minh (Nam §Þnh), chïa Th¸i<br /> <br /> L¹c (H­ng Yªn), chïa Bèi Khª (Hµ Néi),<br /> v.v... Chïa ®­îc x©y dùng r¶i r¸c ë §«ng<br /> B¾c vµ T©y B¾c B¾c Bé nh­ng tËp trung<br /> <br /> nhÊt vÉn ë ven c¸c triÒn s«ng vïng ®ång<br /> <br /> b»ng B¾c Bé ngµy nay. So víi nhµ Lý,<br /> ph¹m vi x©y dùng chïa th¸p thêi TrÇn<br /> <br /> ®· ®­îc më réng vµo h­íng Nam, ®Õn<br /> Thanh Hãa, NghÖ An.<br /> <br /> Thõa h­ëng mét nÒn kiÕn tróc ®å sé<br /> <br /> thêi Lý, kiÕn tróc thêi TrÇn giai ®o¹n<br /> <br /> kiÓu kiÕn tróc nh­ chïa Mét Cét ®óng lµ<br /> <br /> ®Çu mang nh÷ng ¶nh h­ëng ®Æc tr­ng<br /> <br /> Lý Nh©n T«ng cho söa ng«i chïa vµ cho<br /> <br /> x©y dùng d­íi sù chØ ®¹o cña triÒu ®×nh.<br /> <br /> chØ cã mét kh«ng hai. §Õn n¨m 1105, vua<br /> <br /> dùng tr­íc s©n hai th¸p lîp sø tr¾ng. N¨m<br /> 1108, Nguyªn Phi û Lan sai ®óc chu«ng rÊt<br /> <br /> to, nÆng ®Õn mét v¹n hai ngµn c©n, ®Æt tªn<br /> <br /> lµ Gi¸c ThÕ Chung (qu¶ chu«ng thøc tØnh<br /> ng­êi ®êi). Gi¸c ThÕ Chung ®óc xong nÆng<br /> <br /> cña kiÕn tróc thêi Lý. Chïa th¸p ®­îc<br /> PhËt ®­îc thê trong mét ®iÖn thê riªng.<br /> <br /> Th¸p trë l¹i tÝnh chÊt lµ mé chÝ cña c¸c<br /> nhµ tu hµnh ®¹o PhËt hoÆc th¸p kØ niÖm.<br /> <br /> 5. Ng« Huy Quúnh. LÞch sö kiÕn tróc ViÖt Nam,<br /> Nxb. V¨n hãa th«ng tin, Hµ Néi, 1998, tr. 127.<br /> <br /> 33<br /> <br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2