BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI
NGUYỄN TÚ LINH
PHÁT TRIỂN TƢ DUY KHÔNG GIAN
CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Lí luận và Phƣơng pháp dạy học bộ môn Địa lí
Mã số: 9.14.01.11
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
1. GS.TS. Đỗ Thị Minh Đức 2. TS. Trần Thị Thanh Thủy
HÀ NỘI - 2020
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các
dữ liệu trong công trình nghiên cứu có xuất xứ rõ ràng. Những kết quả nghiên
cứu đƣợc phân tích khách quan từ dữ liệu thu thập đƣợc. Toàn bộ kết luận mới
về khoa học của công trình nghiên cứu chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công
trình nào khác.
Tác giả luận án
Nguyễn Tú Linh
MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ...................................................................................................... 1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .......................................................................... 2
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ........................................................................... 3
4. Giả thuyết nghiên cứu ............................................................................................. 3
5. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ................................................................................. 4
6. Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................... 13
7. Đ ng g p chính của luận án .................................................................................. 16
8. Cấu trúc của luận án .............................................................................................. 17
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT
TRIỂN TƢ DUY KHÔNG GIAN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
ĐỊA LÍ 12 Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ....................................... 18
1.1. Những vấn đề đổi mới giáo dục phổ thông .................................................... 18
1.1.1. Đổi mới chƣơng trình giáo dục phổ thông .................................................. 18
1.1.2. Đổi mới phƣơng pháp giáo dục .................................................................. 18
1.1.3. Đổi mới kiểm tra đánh giá .......................................................................... 19
1.2. Phát triển tƣ duy của học sinh trong học tập ................................................ 20
1.2.1. Khái niệm tƣ duy của học sinh trong học tập ............................................. 20
1.2.2. Đặc điểm của tƣ duy của học sinh trong học tập ........................................ 20
1.2.3. Cách tiếp cận dạy học phát triển tƣ duy ..................................................... 23
1.2.4. Điều kiện dạy học phát triển tƣ duy cho HS ............................................... 26
1.3. Tƣ duy không gian trong dạy học Địa lí ........................................................ 28
1.3.1. Cơ sở khoa học của việc phát triển tƣ duy không gian trong dạy học Địa lí ....... 28
1.3.2. Khái niệm tƣ duy không gian trong dạy học Địa lí .................................... 30
1.3.3. Vai trò của việc phát triển tƣ duy không gian trong dạy học Địa lí ........... 31
1.3.4. Đặc điểm của tƣ duy không gian trong dạy học Địa lí ............................... 32
1.3.5. Các thao tác tƣ duy không gian .................................................................. 38
1.4. Đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh lớp 12 Trung học phổ thông .. 43
1.4.1. Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 12 .......................................................... 43
1.4.2. Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 12 .................................................... 44
1.5. Mục tiêu và nội dung chƣơng trình Địa lí 12 ở trƣờng Trung học phổ thông ..... 47
1.5.1. Mục tiêu chƣơng trình ................................................................................ 47
1.5.2. Nội dung chƣơng trình ................................................................................ 47
1.5.3. Khả năng phát triển tƣ duy không gian trong dạy học Địa lí 12 ở
trƣờng Trung học phổ thông ................................................................................. 48
1.6. Thực trạng việc phát triển tƣ duy không gian cho học sinh trong dạy
học Địa lí 12 ở trƣờng Trung học phổ thông ........................................................ 51
1.6.1. Mục đích, đối tƣợng, phƣơng pháp khảo sát, điều tra ................................ 51
1.6.2. Kết quả khảo sát, điều tra ........................................................................... 53
TIỂU KẾT CHƢƠNG 1 ......................................................................................... 65
CHƢƠNG 2: QUY TRÌNH VÀ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN TƢ DUY
KHÔNG GIAN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 Ở
TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG .............................................................. 66
2.1. Nguyên tắc và yêu cầu của việc phát triển tƣ duy không gian cho học
sinh trong dạy học Địa lí 12 ở trƣờng Trung học phổ thông .............................. 66
2.1.1. Nguyên tắc .................................................................................................. 66
2.1.2. Yêu cầu ....................................................................................................... 68
2.2. Các thao tác tƣ duy không gian trong dạy học Địa lí 12 ở trƣờng
Trung học phổ thông ............................................................................................... 70
2.2.1. Thao tác phân tích và tổng hợp đặc trƣng của đối tƣợng không gian ........ 70
2.2.2. Thao tác thiết lập mối quan hệ không gian ................................................. 74
2.2.3. Thao tác so sánh các đối tƣợng không gian ................................................ 79
2.2.4. Thao tác suy luận theo không gian. ............................................................ 83
2.3. Quy trình phát triển tƣ duy không gian cho học sinh trong dạy học Địa
lí 12 ở trƣờng Trung học phổ thông ...................................................................... 87
2.3.1. Lập kế hoạch dạy học ................................................................................. 87
2.3.2. Tổ chức dạy học .......................................................................................... 94
2.3.3. Đánh giá thƣờng xuyên và đánh giá định kì ............................................... 96
2.4. Biện pháp phát triển tƣ duy không gian cho học sinh trong dạy học Địa
lí 12 ở trƣờng Trung học phổ thông ....................................................................... 98
2.4.1. Sử dụng bản đồ .................................................................................................... 98
2.4.2. Sử dụng tình huống có vấn đề .................................................................. 105
2.4.3. Trực quan h a tƣ duy không gian của học sinh ........................................ 109
2.4.4. Đánh giá tƣ duy không gian của HS ......................................................... 113
2.5. Thiết kế kế hoạch dạy học Địa lí nhằm phát triển tƣ duy không gian
cho học sinh lớp 12 ở trƣờng Trung học phổ thông ........................................... 120
TIỂU KẾT CHƢƠNG 2 ....................................................................................... 121
CHƢƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM ........................................................ 122
3.1. Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm ................................................................. 122
3.1.1. Mục đích thực nghiệm .............................................................................. 122
3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm ............................................................................. 122
3.2. Phƣơng pháp thực nghiệm ............................................................................ 122
3.2.1. Lựa chọn thiết kế nghiên cứu ................................................................... 122
3.2.2. Đo lƣờng, thu thập dữ liệu ........................................................................ 123
3.2.3. Phân tích dữ liệu ....................................................................................... 123
3.3. Đối tƣợng, thời gian và nội dung thực nghiệm. ............................................... 126
3.4. Tiến trình thực nghiệm ..................................................................................... 126
3.4.1. Xây dựng kế hoạch thực nghiệm ............................................................... 126
3.4.2. Kiểm tra trƣớc khi tác động. ...................................................................... 127
3.4.3. Tổ chức dạy học thực nghiệm ....................................................................... 128
3.4.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm ...................................................................... 129
3.5. Kết quả thực nghiệm ........................................................................................ 129
3.5.1. Kết quả đánh giá định lƣợng ......................................................................... 129
3.5.2. Kết quả đánh giá định tính ............................................................................ 137
3.5.3. Đánh giá chung ............................................................................................. 142
TIỂU KẾT CHƢƠNG 3 ....................................................................................... 143
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ....................................................................... 144
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................... 146
PHỤ LỤC
