Phỏng vấn trên báo chí: Những lỗi dễ gặp và
khó chữa
Nhìn đội ngũ phóng viên trẻ đang hành nghề hiện nay, có một thực tế khiến ta
không khỏi lo ngại, là nhiều người không tự tu dưỡng để chuyên sâu vào một
mảng nào cả. Vì để “hỏi” được không phải là một điều đơn giản. Người am tường
mà hỏi khác với người không biết cứ hỏi… lung tung. Mà hỏi lung tung, kết quả
thu về có vớt vát được là bao? Ở đây cũng còn lý do, có cơ quan báo chí, khi cử
phóng viên đi phỏng vấn một ai đó, đã không chọn “đúng người đúng việc”. Bởi
vậy mà đứng trước đối tượng mình cần phỏng vấn, những phóng viên này cứ như
chim chích lạc rừng, loay hoay mãi cũng không hỏi trúng được vấn đề.
Tất nhiên, một cuộc phỏng vấn không đạt yêu cầu có thể xuất phát từ nhiều
nguyên do như đã nói ở trên. Nhưng căn bệnh dễ thấy nhất ở góc độ phóng viên có
thể biểu hiện qua những tình huống sau đây:
Hỏi những câu… đương nhiên:
Nói một cách chính xác thì đó là những câu hỏi mà người trả lời chỉ có một “đáp
án”.
Đọc bài phỏng vấn nhà văn Nguyễn Đức Thiện trên một tờ tạp chí, tôi rất ngạc
nhiên khi phóng viên liên tiếp đặt ra những câu hỏi mà thiết nghĩ, đến bạn đọc
cũng biết chắc chắn nhà văn sẽ trả lời như thế nào.Ví dụ: “Mong muốn lớn nhất
của nhà văn khi tác phẩm được công bố và đến với độc giả?”. Hiển nhiên, câu trả
lời sẽ phải là: Mong được độc giả đón nhận. Ấy là tôi nghĩ vậy và quả y như rằng,
cách đó một dòng, nhà văn Nguyễn Đức Thiện cũng đã trả lời: “Tất nhiên là mong
có người đọc tác phẩm của mình”.
Trên một tờ nhật báo, một phóng viên trẻ đã “hồn nhiên” đặt câu hỏi với nhà văn
Lý Lan: “Để chạm tới rung cảm của người đọc, khi đặt bút viết, phần xúc cảm vẫn
còn chi phối chị mạnh mẽ chứ?”. 1.000 người viết, chắc chắn có tới 999 người khi
trả lời câu hỏi này, đều chỉ có một câu trả lời. Và một người còn lại, nếu khác 999
người kia thì chỉ có thể khác ở chỗ, người đó sẽ im lặng bày tỏ thái độ không chấp
nhận một câu hỏi mà người đó xem là vô duyên, thế thôi. Thử hỏi trên đời, có nhà
văn nào lại nói với độc giả rằng, “để chạm tới rung cảm của người đọc”, phần cảm
xúc trong tôi hiện… yếu lắm. Cũng trong bài viết nói trên, phóng viên nọ còn đặt
câu hỏi: “Có phải chị thích sống ở Việt Nam”. Đây cũng là một câu hỏi ngớ ngẩn.
Bởi nếu người được hỏi có câu trả lời bất như ý người phỏng vấn, thì hẳn cả câu
hỏi và câu trả lời khó có cơ xuất hiện trên mặt báo. Người trả lời còn biết vậy, lẽ
nào người phỏng vấn lại quên?
Theo tôi, người phỏng vấn giỏi phải là người luôn đưa ra được những câu hỏi có
tính “gợi ý”, hoặc “bẫy đặt”, khiến đối tượng mình phỏng vấn có thể bộc lộ sự
thông minh, dí dỏm, hoặc có thể lâm vào tình thế lúng túng (trường hợp phỏng vấn
có tính chất vấn), chứ phỏng vấn mà như kiểu một phóng viên đã đặt ra câu hỏi
với nhà văn Dạ Ngân: “Bà có lo lắng khi nghe các phương tiện thông tin đại chúng
đưa ra số liệu thất nghiệp của người lao động hiện nay không?”, và “Bà có sẵn
sàng chia sẻ với người dân và có ủng hộ những lời giải từ phía chính phủ và các cơ
quan chức năng cho bài toán này không…” thì thật… bằng thừa.
Trong câu hỏi đã có câu trả lời:
Ấy là trường hợp một cây bút phỏng vấn nhà văn Đình Kính: “Cách viết tiểu
thuyết hóa nội dung lịch sử của anh có gì đó gần với một số tác phẩm văn học
Trung Quốc. Có gì đó tương đồng không thưa nhà văn?”. Đã nhận xét là “gần với”
rồi, lại còn hỏi “có gì đó tương đồng không?”. Thật lạ!
Còn đây là một trường hợp phóng viên đặt câu hỏi với nhà văn Võ Thị Xuân Hà
nhân dịp chị được mời tham gia chương trình “Mùa xuân nước Pháp”: “Được biết,
dịch giả – nhà phê bình trẻ Cao Việt Dũng đã được chị chọn mặt gởi vàng khi góp
phần vào việc bình luận, giới thiệu tác phẩm của chị tới độc giả?”. Ô hay, đã
“được biết” rồi, còn hỏi làm gì nữa? Giá như người phỏng vấn đổi hai chữ “được
biết” bằng “nghe nói” (nghe nói có thể là chưa chính xác, nên mới hỏi lại tác giả
để xác minh) thì câu hỏi hợp lý hơn.