intTypePromotion=4

Phương pháp kinh tế - luật trong phân tích chính sách lập pháp

Chia sẻ: ViAnkanra2711 ViAnkanra2711 | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:10

0
2
lượt xem
0
download

Phương pháp kinh tế - luật trong phân tích chính sách lập pháp

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết phân tích hiệu lực, chi phí, hiệu quả, trật tự ưu tiên của các phương pháp điều chỉnh mà nhà nước có thể sử dụng; các nguyên tắc cơ bản cần phải tuân thủ trong thiết kế bộ máy nhà nước, lựa chọn lãnh đạo, tuyển dụng công chức, thu thuế… nhằm đạt được hiệu quả tối ưu dưới góc nhìn kinh tế - luật.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Phương pháp kinh tế - luật trong phân tích chính sách lập pháp

  1. CHÑNH SAÁCH PHƯƠNG PHÁP KINH TẾ - LUẬT TRONG PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH LẬP PHÁP Võ Trí Hảo* * PGS. TS. Khoa Luật, Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh. Thông tin bài viết: Tóm tắt: Từ khóa: quyền tự nhiên, xã hội Bài viết phân tích hiệu lực, chi phí, hiệu quả, trật tự ưu tiên của các hóa, phương pháp điều chỉnh, hiệu phương pháp điều chỉnh mà nhà nước có thể sử dụng; các nguyên tắc quả pháp luật cơ bản cần phải tuân thủ trong thiết kế bộ máy nhà nước, lựa chọn Lịch sử bài viết: lãnh đạo, tuyển dụng công chức, thu thuế… nhằm đạt được hiệu quả Nhận bài : 28/05/2018 tối ưu dưới góc nhìn kinh tế - luật. Biên tập : 21/07/2018 Duyệt bài : 01/08/2018 Article Infomation: Abstract Keywords: natural rights, This article provides the analysis of strengths, costs, benefits, priorities privatization, (legal dealing) of each method for which the government may apply; and also the method, effectiveness of law principles should be followed for stablishment of state apparatus, Article History: leadership selection, employment of civil servants, tax collection etc. Received : 28 May 2018 in order to receive the optimal option under the view of economics - Edited : 21 Jul. 2018 jurisprudence. Approved : 01 Aug. 2018 1. Lựa chọn bên thứ ba để góp quyền trưởng thành, chấp nhận hy sinh tự do của tự do trạng thái độc thân, mang hầu hết của cải Mỗi cá nhân chúng ta khi góp quyền và tự do của mình để đầu tư vào hợp đồng tự do cho ai đó cũng sẽ có những mưu cầu, quan trọng nhất của cuộc đời - contract of toan tính như thể một nhà đầu tư tài chính; marriage - tức hôn nhân trong chế độ một họ cũng áp dụng nguyên tắc “trứng không vợ một chồng; một quan hệ hợp đồng mà để cùng một giỏ”; họ đa dạng hoá “kênh đầu một bên (thường là phụ nữ) xem là “đầu tư”, tư góp vốn”, để phân tán rủi ro và thu được một bên (thường là đàn ông) quan niệm là “lợi ích đặc thù”, mà ở các kênh khác không “tiêu dùng” với quy trình thẩm định đối tác có được. Ví dụ, đa số nhân loại khi đến tuổi (tìm hiểu yêu đương), đặt cọc giao kết hợp 36 Số 16(368) T8/2018
  2. CHÑNH SAÁCH đồng (ăn hỏi), ký kết hợp đồng với nghi thức mỗi quốc gia; (b) Có tính độc quyền; trừ khi chứng thực đăng ký giao dịch bảo đảm tại thay đổi quốc tịch, các thành viên trong một ủy ban nhân dân xã, phường và với lễ công quốc gia không có một tổ chức tương đương bố long trọng. thay thế để lựa chọn. Tuy nhiên, đông chưa Cũng giống như các nhà đầu tư tài hẳn đã mạnh; nhà nước đôi khi chỉ đứng vị chính, càng có nhiều đam mê sở thích, càng trí số hai về sức mạnh quyền lực, do các “cổ có nhiều “vốn” họ càng đầu tư đa dạng; các đông quyền lực” dồn vốn cho một tổ chức cá nhân không chỉ góp tự do của mình cho khác và khéo léo kiểm soát nhà nước. Điều nhà nước, cho gia đình mà họ còn tham đó có nghĩa, quyền lực nhà nước luôn luôn gia xây dựng, tạo lập hoặc gia nhập các phải được phân tích trong mối tương quan, hợp đồng mẫu có sẵn của các cơ quan, tổ chuyển hoá qua lại giữa các loại quyền lực chức, các hợp đồng này có thể thành văn, khác; bản thân nhà nước cũng phải “cạnh bất thành văn với tên gọi đa dạng từ điều tranh” với các loại tổ chức khác trong xã hội. lệ, hiến chương, nội quy, quy chế… Người Ở Việt Nam, song song với quá trình mê sinh vật cảnh thì gia nhập hội cây cảnh, đổi mới là quá trình chuyển giao trở lại chức người muốn chia sẻ cảm xúc thì gia nhập năng cung cấp một số loại dịch vụ công cho câu lạc bộ thơ, người muốn bảo vệ lợi ích các tổ chức phi nhà nước, từ những việc khó nhóm hội viên thì gia nhập hội bất động sản, thấy như chấn hưng Phật giáo đến những hội taxi…1. việc dễ thấy như cổ phần hoá doanh nghiệp Mỗi cá nhân khi tham gia vào bất nhà nước, BOT, trường học tư, bệnh viện kỳ quan hệ hợp đồng, gia nhập một “cộng tư… Và đặc biệt gần đây, sự cạnh tranh diễn đồng” nào đó họ đều phải góp một quyền ra ở các lĩnh vực vốn từng được xem là độc tự do nào đó, để đổi lại một lợi ích nào đó. quyền nhà nước bất khả tranh như dịch vụ Vì vậy, có nhiều quyền tự do tự nhiên của công chứng, dịch vụ cung cấp công lý, dịch chúng ta sinh ra bị hạn chế không phải bởi vụ thi hành án. Sự linh hoạt này cho thấy, luật pháp; mà bởi chúng ta đã tự nguyện trao văn phòng công chứng tư nhân, trung tâm quyền hành xử nó cho một bên thứ ba nào trọng tài thương mại, thừa phát lại… đang đó; sau khi gia nhập hội thì hội viên mất một góp phần giảm gánh nặng ngân sách, thuế phần quyền tự do tư hữu của mình tương khoá cho người dân, từng bước nâng cao ứng với phần hội phí. chất lượng phục vụ, đặc biệt là dịch vụ công Cũng như trên thị trường chứng chứng tư nhân. khoán, công ty nào nhận được sự quan tâm Ở chiều ngược lại, khi một quy tắc của các nhà đầu tư nhiều nhất sẽ là công ty xã hội (social norm) không đủ sức mạnh, mạnh nhất; tổ chức nào giành được sự hy kém hiệu quả để ngăn chặn bội tín, giảm bớt sinh (góp tự do) nhiều nhất của những nhóm tranh chấp, thì nhà nước cần can dự, loại bỏ người xuất sắc nhất trong xã hội thì tổ chức những quy tắc trái ngược lợi ích công cộng đó sẽ trở nên mạnh nhất. Nhà nước là ứng như tảo hôn, nối nòi, hoặc gán giá trị pháp lý cử viên số một bởi hai lý do chính: (a) Là cho các quy tắc xã hội, như quy tắc hụi, họ, tổ chức có số lượng thành viên đông nhất ở để đạo đức xã hội được hỗ trợ từ phía nhà 1 Cổ đông/người tham gia góp vốn vào doanh nghiệp cũng có hai loại loại: doanh nghiệp thương mại và doanh nghiệp xã hội; doanh nghiệp xã hội cũng chia làm hai loại: doanh nghiệp xã hội trá hình & doanh nghiệp xã hội chân chính vì sự phát triển bền vững của môi trường, cộng đồng, xã hội. Số 16(368) T8/2018 37
  3. CHÑNH SAÁCH nước để có thể vận hành tốt hơn. Năm 2018, năng mang lại hiệu lực nhanh hay chậm, yếu ở Việt Nam đang có ý kiến đề xuất chuyển hay mạnh, từ phương pháp: (a) quy định giao ngược công việc phát triển hạ tầng giao mẫu, gán giá trị pháp lý; (b) phương pháp thông từ mô hình BOT trở về mô hình đầu tư khuyến khích bằng phần thưởng lợi ích; (c) bằng ngân sách nhà nước, là một ví dụ về sự phương pháp nhà nước trực tiếp thực hiện; linh hoạt, chuyển đổi qua lại giữa khu vực (d) phương pháp hành chính; (d) phương công và khu vực tư. pháp hình sự. Dưới góc nhìn này, việc góp quyền tự Dưới góc nhìn kinh tế, việc đánh giá do cá nhân cho bên thứ ba hành xử sẽ giống năm phương pháp này được dựa vào chi như một danh mục “đầu tư”; cá nhân cần được phí thực hiện, sự tác động lên toàn bộ nền bảo đảm quyền lựa chọn mà theo họ là sẽ tối kinh tế và hiệu quả kinh tế, để từ đó bàn ưu hoá giữa số lượng quyền phải từ bỏ và lợi câu chuyện tối ưu hoá trong sử dụng các ích thu lại tương ứng; tối ưu hoá diễn ra khi hệ phương pháp. thống tạo ra nhiều cơ hội lựa chọn song song a) Phương pháp quy định mẫu, gán cho người dân, từ đó tạo ra cạnh tranh, áp lực giá trị pháp lý có thể tìm thấy trong các đổi mới trên toàn bộ hệ thống2; để giảm bớt quy định về hợp đồng trong Bộ luật Dân sự gánh nặng ngân sách, giảm bớt rủi ro bội tín, (BLDS) năm 2015 của Việt Nam. Thay vì thì nguyên tắc “gần trước, xa sau” cần được đưa ra quy tắc bắt buộc, BLDS nhiều chỗ tôn trọng, để bảo đảm người dân có quyền lựa đưa ra các bộ quy tắc mẫu và kèm theo cụm chọn tổ chức nào gần họ nhất, họ tin tưởng từ: “trừ khi các bên có thoả thuận khác” để nhất để trao quyền, chỉ khi tổ chức đó không cho các bên lựa chọn; các bên có thể lựa đáp ứng được kỳ vọng, việc góp quyền mới chọn áp dụng hoặc không áp dụng; nhưng đẩy lên cấp trên kế tiếp, lên tổ chức có quy mô khi các bên không tuỳ biến hay nêu rõ lựa lớn hơn; hay nói cách khác, nhà nưóc chỉ nên chọn trong hợp đồng thì quy tắc mẫu trở là lựa chọn sau cùng khi thị trường và xã hội thành quy tắc bắt buộc. thất bại; bởi bất cứ cái gì chuyển giao từ khu Trong trường hợp này, hiệu quả tối vực tư nhân, từ xã hội sang nhà nước thì tính ưu hoá việc sử dụng “vốn góp” (quyền tự cạnh tranh sẽ suy giảm. do) thể hiện ở các khía cạnh sau đây: Thứ 2. Tối ưu hoá khi lựa chọn phương pháp nhất, bảo đảm tôn trọng quyền sáng tạo điều chỉnh mô hình hợp tác của hai bên hợp đồng, Đối với phần tự do mà đa số thành viên tôn trọng quyền tự do hợp đồng, coi trí tuệ trưởng thành trong một cộng đồng quốc gia “quần chúng” thông minh hơn trí tuệ của các đã biểu quyết uỷ quyền cho nhà nước thực công chức soạn luật; Thứ hai, tôn trọng sự hiện thì nhà nước cũng có nhiều phương đa dạng và đi trước của thực tiễn so với hiểu pháp khác nhau để hoàn thành phần công biết hạn hẹp của các công chức soạn luật; việc được uỷ nhiệm này. Dưới góc nhìn luật tôn trọng quyền hiến định “công dân được học các phương pháp này có thể được phân làm tất cả những gì không cấm”; Thứ ba, chia làm năm loại3 và đánh giá dựa vào khả giảm bớt thời gian đàm phán của các bên, 2 Hiện nay Điều 5 Khoản 1 Nghị định 45/2010/NĐ-CP, đang loại bỏ quyền lựa chọn, sự đa dạng và cạnh tranh, hạn chế các hội mới ra đời khi hội cũ hoạt động không tốt, bằng cách đặt ra điều kiện thành lập hội mới: “không trùng lặp về tên gọi và lĩnh vực hoạt động chính với hội đã được thành lập hợp pháp trước đó trên cùng địa bàn lãnh thổ”. 3 Các giáo trình luật học thường gọi là “phương pháp điều chỉnh” và chỉ chia làm ba loại. 38 Số 16(368) T8/2018
  4. CHÑNH SAÁCH bằng cách đưa ra các khuôn mẫu; các bên được; nhưng thập niên 60 của thế kỷ 20, nhà sẽ không phải đàm phán mọi chi tiết từ đầu, nước Hoa Kỳ phải trực tiếp đứng ra làm; mà chỉ đàm phán những nội dung tuỳ biến. hoặc việc giao cho tư nhân làm có thể dẫn Điều này cho phép cắt giảm thời gian và chi tới độc quyền tự nhiên hoặc lãng phí nguồn phí đàm phán, chi phí kinh doanh; thúc đẩy lực dân tộc, ví dụ xây dựng mạng lưới truyền số lượng giao dịch thành công tăng lên; thúc tải điện quốc gia; hoặc vì lý do an ninh, quốc đẩy sự thịnh vượng của xã hội; Thứ tư, khác phòng đặc biệt, nhà nước sẽ trực tiếp thực với Incoterm - chỉ áp dụng khi hai bên cùng hiện công việc và yêu cầu nhân dân trả thuế, lựa chọn - các quy tắc mẫu của BLDS năm phí cho việc cung cấp hàng hoá công cộng 2015 sẽ mặc nhiên được áp dụng nếu các đặc biệt này. bên tuỳ biến hay không tuỳ biến. Về phương diện kinh tế, đằng nào b) Phương pháp khuyến khích bằng người dân cũng phải bỏ tiền mua các hàng lợi ích: hoá công cộng đặc biệt này, hoặc từ các nhà Với phương pháp này, nhà nước không cung cấp tư nhân, hoặc từ nhà nước. Vì vậy còn dừng lại ở vai trò “người lính gác đêm” chi phí ở đây chính là khoảng chênh lệch nữa, mà can dự vào việc điều tiết hành vi (chi phí cơ hội) giữa chi phí mà người dân của các chủ thể; thuế không còn đơn thuần phải bỏ ra mua hàng hoá chất lượng tương là công cụ tạo nguồn thu nuôi bộ máy; mà đương từ nhà nước so với mua từ khu vực còn đóng vai trò điều tiết kinh tế. tư nhân (nếu khu vực này cũng có khả năng cung cấp)4. Nếu hiệu số này là dương thì Chi phí áp dụng phương pháp này nhân dân có lãi; nếu âm thì nhân dân lỗ và chính là số tiền chi trực tiếp từ ngân sách cần chuyển giao ngược bán phần hoặc toàn hoặc số tiền mà ngân sách bị hụt đi do giảm phần về khu vực tư nhân (nếu có thể), giống thuế tương ứng. So với phương pháp quy như quá trình xã hội hóa đã làm với giáo định mẫu, gán giá trị pháp lý, chi phí của dục, y tế, công chứng. phương pháp này tăng lên, rủi ro bị lạm d) Phương pháp hành chính. Đối với dụng từ cả hai phía tăng lên. những vấn đề mà phương pháp khuyến Việc trao quyền sở hữu, quyền khai khích không phát huy tác dụng, hoặc xã hội thác, sử dụng các tài nguyên công như đất cần một quy tắc duy nhất để tránh xung đột, đai, vùng biển, vùng trời… cho các chủ thể thì nhà nước sẽ ban hành các quy tắc xử sự tư nhân như một ưu đãi thu hút đầu tư cũng bắt buộc, tạo ra các nghĩa vụ pháp lý cho các có thể xếp vào nhóm phương pháp này. chủ thể. Ví dụ quy tắc giao thông, do việc c) Phương pháp nhà nước trực tiếp trao quyền tuỳ biến cho các bên là không thực hiện. Đối với một số công việc không thể, nên nhà nước sẽ ban hành các quy tắc phát sinh lợi nhuận, tư nhân không muốn xử sự bắt buộc, tạo ra các nghĩa vụ pháp lý làm; hoặc quy mô quá lớn, vượt quá khả cho các chủ thể. Và để bảo đảm chủ thể tuân năng của các chủ thể tư nhân của quốc gia, thủ đúng quy tắc xử sự thì nhà nước đặt ra ví dụ ở thế kỷ 21, Công ty Space X của tỷ các chế tài. Nhóm các chế tài làm cho đối phú Elonmusk có thể đưa người lên vũ trụ tượng vi phạm bị thiệt hại về tài sản, quyền 4 Quốc phòng luôn do nhà nước cung cấp, nhưng các cấu phần trong đó như quân trang, quân dụng, vũ khí thì không nhất thiết phải do nhà nước mà các công ty tư nhân, ví dụ Lockheet Martin, Boeing, cung cấp; hoặc dịch vụ quốc phòng cũng có thể mua bán phần từ nước ngoài, ví dụ như Nhật Bản, Hàn Quốc “mua” dịch vụ này từ Hoa Kỳ thông qua các hiệp ước phòng thủ chung. Số 16(368) T8/2018 39
  5. CHÑNH SAÁCH tự do, nhưng không bao gồm hạn chế tự do trừ án tử hình, người đóng thuế lại phải tiếp thân thể hay tự do tính mạng, được gọi là tục chi ra một khoản tiền rất lớn để xây dựng các chế tài hành chính. Phương pháp này có và duy trì hệ thống nhà tù. Thứ ba, việc một ưu điểm là có hiệu lực nhanh; được bảo đảm người bị hạn chế tự do cá nhân, cách ly ra bởi sức mạnh cưỡng chế của nhà nước - điều khỏi môi trường bên ngoài, đặc biệt đối với tạo ra sự khác biệt với các quy tắc đạo đức. các tội phạm kinh tế, sẽ loại bỏ khả năng Để áp dụng chế tài hành chính, thu về đóng góp kinh tế của họ và gây ra một số tiền xử phạt vi phạm hành chính, thì ngân tác động tiêu cực lên các thành viên gia đình sách đã phải chi ra rất nhiều cho đội ngũ của họ; suy cho cùng đây cũng là một loại công chức tham gia vào thanh tra, kiểm chi phí mà xã hội phải hy sinh. Thứ tư, sau tra, cấp phép và xử lý vi phạm hành chính. khi mãn hạn tù, nhà nước sẽ phải tiếp tục chi Đó chưa phải là chi phí lớn nhất mà nhân thêm chi phí giúp họ tái hòa nhập cộng đồng; dân phải trả khi sử dụng phương pháp hành nếu thành công, vòng quay chi phí sẽ dừng chính; chi phí lớn nhất mà họ phải chịu đựng lại ở loại chi phí thứ tư này. Thứ năm, nếu là những tiêu cực, nhũng nhiễu, tham nhũng nhà tù không thành công trong việc giáo dục phát sinh từ phương pháp hành chính5. nhân phẩm, xã hội không thành công trong Nếu có thể ví von, thì sử dụng phương việc giúp người mãn hạn tù tái hòa nhập xã pháp hành chính giống như sử dụng kháng hội; việc tái phạm của người mãn hạn tù sẽ sinh, đôi khi buộc phải sử dụng để nhanh giống như vi khuẩn kháng thuốc. Xã hội lại chóng chấm dứt cơn đau đầu, nhưng chi phí phải trả giá theo một chu trình mới, với giá mua kháng sinh có thể đắt đỏ, kèm theo các cao hơn nhiều. phản ứng phụ tiêu cực. So với phương pháp hành chính, trách đ) Phương pháp hình sự hóa các hành nhiệm hình sự như kháng sinh liều cao, rất vi mà xã hội cần ngăn cấm. Phương pháp đắt tiền khi mua và nếu bị kháng thuốc thì này được áp dụng khi phương pháp hành “hết cách chữa”. Bởi vậy, việc quyết định chính không đủ ngăn chặn những hành vi có hình sự hóa hay không một hành vi nguy nguy hiểm cho xã hội. Phương pháp này có hiểm cho xã hội phải được quyết định bởi cùng khuynh hướng và tính chất với phương Quốc hội/Nghị viện, không chỉ vì nó tác pháp hành chính, với nhiều điểm khác biệt. động ghê gớm đến tự do cá nhân, mà cả về Nhưng sự khác biệt lớn nhất về mặt kinh tế phương diện chi phí (kinh tế) mà xã hội phải nằm ở chi phí áp dụng. Thứ nhất, để buộc trả khi áp dụng phương pháp này. một người chịu trách nhiệm hình sự một Để hạn chế bớt các chi phí cho phương cách thận trọng, tránh oan sai, quy trình pháp hình sự, pháp luật hình sự một số quốc phức tạp hơn rất nhiều so với áp dụng trách gia đã cho phép chuyển đổi qua lại giữa việc nhiệm hành chính. Bắt đầu từ khởi tố vụ án, nộp tiền và hạn chế tự do cá nhân đối với khởi tố bị can, phê chuẩn và kiểm sát hoạt các hành vi tội phạm mang tính chất vụ lợi; động điều tra; lập cáo trạng; xét xử hai cấp kẻ phạm tội đi tìm kiếm lợi ích kinh tế thì với sự tham gia của luật sư. Thứ hai, nếu thi chỉ cần đánh vào lợi ích kinh tế là đủ, khi hành quyết định xử phạt hành chính thường đối tượng này không còn khả năng kinh tế thu về tiền xử phạt, thì thi hành án hình sự, thì mới phải đánh vào tự do cá nhân. Ví dụ 5 Hảo, Võ Trí. (2014). Chi phí của lệnh cấm. from http://www.thesaigontimes.vn/121342/Chi-phi-cua-lenh-cam. html 40 Số 16(368) T8/2018
  6. CHÑNH SAÁCH năm 2017, Saudi Arabia đã áp dụng chính soát tham nhũng, thất thoát và duy trì hòa sách nộp lại tiền có nguồn gốc bất minh để bình, ổn định trong sự tôn trọng tự do cá đổi lấy tự do và đã thu hồi trở về 107 tỷ USD nhân tối đa. Họ đã giải quyết thành công ba cho ngân sách sau ba tháng triển khai chiến vấn đề lớn sau đây: dịch chống tham nhũng6. Thứ nhất, bảo vệ quyền cơ bản của Như vậy, xét về phương diện kinh tế, “cổ đông thiểu số” bằng thiết chế độc lập: việc dịch chuyển từ phương pháp có hiệu Tạo dựng được niềm tin giữa nhóm “cổ lực chậm, yếu sang phương pháp có hiệu đông thiểu số” - là những tộc ít người, nhóm lực nhanh, mạnh sẽ kéo theo chi phí xã hội có niềm tin tôn giáo khác đa số, nhóm bị dễ tăng lên theo cấp số nhân. Bởi vậy, để đạt bị tổn thương trong xã hội - và nhóm “cổ được hiệu quả tối ưu và sự thận trọng cần đông đa số” - là những tộc người chiếm số thiết như nguyên tắc dùng thuốc kháng sinh, đông, nhóm có niềm tin tôn giáo trùng với các cơ quan làm luật cần phải chứng minh số đông, nhóm giàu có, nhóm có ảnh hưởng cho nhân dân rằng các phương pháp mạnh truyền thông lớn, nhóm có thể kiểm soát đã không còn phát huy tác dụng; tránh tùy được chính trị của quốc gia. Để tạo dựng tiện áp dụng phương pháp hành chính, hình niềm tin rằng, nhóm “cổ đông đa số” không sự thiếu kiểm soát. thể dùng nguyên tắc số đông để phủ quyết 3. Tối ưu hóa mô hình quản trị nhà nước các quyền cơ bản của nhóm “cổ đông thiểu Nhân dân góp tự do của mình cho nhà số”; không thể dùng chính trị để bắt nạt nước cũng giống như cổ đông góp vốn vào nhóm “cổ đông thiểu số”, các dân tộc này công ty cổ phần, các cổ đông có quyền kỳ thiết lập các thể chế bảo vệ vững chắc các vọng bộ máy quản trị sẽ giúp mình “kiếm quyền của nhóm cổ đông thiểu số bằng việc lời” chia lại cho mình. “Lời” ở đây có thể quy định trong Hiến pháp quyền con người, chính là dịch vụ công chất lượng cao hơn, quyền cơ bản của công dân – quyền mà vốn giá cả rẻ hơn quốc gia láng giềng, có thể đo dĩ nhóm “cổ đông đa số” không thể dùng số bằng phúc lợi xã hội như dịch vụ giáo dục, đông của mình trong nghị viện để thay đổi y tế, giao thông, môi trường, an ninh… Gần hay tước đoạt; và thiết kế nên cơ chế tài phán đây, người dân ở một số quốc gia như Thụy hiến pháp nhân danh công lý phán quyết một Sĩ, Hà Lan, Singapore còn được Nhà nước cách khách quan, công bằng về những hành chia đều cho mỗi người từ 500 - 2500 USD/ vi dùng quyền lực số đông, thông qua các cơ tháng, mà không cần phải làm gì thêm. quan nhà nước, để xâm hại đến các quyền Để có “lời” lớn như ngày hôm nay, các tự do cơ bản của nhóm “cổ đông thiểu số”7; quốc gia này đã phải trải qua hàng chục năm đồng thời ngăn chặn sự quá khích của tâm miệt mài tối ưu hóa việc quản trị quốc gia, lý đám đông; ngăn chặn sự tùy tiện của các tiết kiệm chi ngân sách, tăng cường đầu tư chính trị gia dân túy8. ngân sách hiệu quả, kiểm soát bội tín, kiểm Thỏa thuận bảo quyền cơ bản của 6 Điệp, Thăng. (2018), Saudi Arabia tuyên bố đã thu hồi số tiền hơn 400 tỷ Riyal, tương đương 107 tỷ USD, từ các nghi phạm bị bắt giữ trong chiến dịch chống tham nhũng gây chấn động diễn ra mới đây ở nước này, VnEconomy. 7 Bởi nhóm đa số lúc này không còn nhu cầu giữ các quyền này; mà ngược lại lúc này các quyền hiến định này trở thành rào cản, ngăn bước họ thực hiện các tham vọng đối với nhóm thiểu số. 8 Minh, B. (2017). Tòa án phúc thẩm Mỹ ngày 25/5 từ chối lập lại sắc lệnh hạn chế nhập cảnh của Tổng thống Donald Trump đối với công dân từ 6 quốc gia có phần đông dân số là người theo đạo Hồi. Trong phán quyết được coi là một đòn pháp lý giáng vào ông Trump, tòa phúc thẩm gọi sắc lệnh này của ông là một sự phân biệt đối xử. VnEconomy. Số 16(368) T8/2018 41
  7. CHÑNH SAÁCH nhóm “cổ đông thiểu số” được văn bản hóa viện và thượng viện10. (written down) theo tiến trình dân chủ hóa Đây chính là lớp kiểm soát thứ nhất, của nhân loại, từ Magna Carta 1215 ở Anh đóng vai trò chính trong việc kiểm soát bội Quốc, Déclaration des droits de l'Homme et tín của bộ phận thực thi (excecutive) hay du citoyen 1789 ở Pháp, Bill of Rights 1789 còn gọi là hành pháp11. Lớp kiểm soát thứ ở Hoa Kỳ và trở thành điều khoản tiêu chuẩn nhất này có nhược điểm là nó khép kín trong cho tất cả các bản hiến pháp thành văn dưới nội bộ các cơ quan nhà nước; không cho tên gọi “quyền con người, quyền cơ bản của phép công dân chủ động khởi xướng một công dân”. Sau thảm họa diệt chủng, phát - quy trình kiểm soát. xít, điều khoản này được toàn cầu hóa trong Lớp thứ hai, tòa án là lớp cho phép các điều ước quốc tế như ICCPR 1966 và công dân thông qua quyền khởi kiện vụ án ICESCR 1966 của Liên hiệp quốc. hành chính; khởi kiện vụ án hiến pháp để có thể chống lại hành vi lạm quyền của các cơ Việc soạn ra, thông qua cam kết tôn quan hành pháp, cơ quan lập pháp, bất kể trọng các quyền cơ bản của nhóm “cổ đông đó là hành vi cá biệt hay một văn bản quy thiểu số” không khó, nhưng việc thiết kế ra phạm pháp luật. Tòa án không nắm giữ sức một hệ thống thể chế thực thi điều khoản mạnh của “túi tiền thiên hạ” như nghị viện; này khó hơn rất nhiều: thiết kế ra một cơ không nắm giữ “thanh gươm thiên hạ” như quan nhà nước như thể đứng ngoài bộ máy hành pháp, mà chỉ nắm giữ “trí khôn thiên nhà nước, đứng về phía nhân dân để kiểm hạ”. Để cho cơ quan nắm giữ “trí khôn thiên soát sự lạm quyền của nhà nước; đứng về hạ” có thể đủ sức kiểm soát “túi tiền thiên phía công lý, không phụ thuộc áp lực của số hạ” và “thanh gươm thiên hạ” không quay đông9 để có thể “độc lập xét xử” - đó chính trở lại “chém bừa” vào dân, thì tòa án cần là tòa án. được trao quyền xét xử lại các hành vi lạm Thứ hai, quản trị kiểm soát đa lớp, quyền của các cơ quan nhà nước thông qua phòng ngừa rủi ro bội tín: Tạo dựng sự kiểm tài phán hành chính, tài phán hiến pháp, chứ soát của “cổ đông” đối với bộ máy quản trị, không chỉ dừng lại ở việc xét xử các vụ án hình sự, dân sự. điều hành bằng cách thiết lập các lớp kiểm soát (layers). Lớp thứ ba, trưng cầu ý dân. Đối với các vấn đề hoàn toàn mới, vấn đề mang tính Lớp thứ nhất, nghị viện. Cử tri bầu ra chất chính trị, nếu các cư dân - với tư cách nghị viện/quốc hội có nét tương đồng với cổ đông - không tin tưởng nghị viện - với tư việc bầu ra “hội đồng quản trị” với bốn chức cách hội đồng quản trị - thì sẽ yêu cầu triệu năng: (a) lập pháp; (b) tuyển chọn nhân sự tập “đại hội cổ đông” để trực tiếp quyết định lãnh đạo cho các bộ phận khác; (c) giám sát các vấn đề liên quan vận mệnh đất nước. nhân sự lãnh đạo của các bộ phận khác và Nếu các chuyên gia luật tư gọi việc triệu tập giám sát việc sử dụng ngân sách; (d) quyết này là “đại hội cổ đông” thì các chuyên gia định các vấn đề quan trọng. Bản thân trong luật công cố làm cho ra vẻ khác biệt bằng lớp này bao gồm hai lớp nhỏ, chia thành hạ cách gọi nó là “trưng cầu ý dân” hay phúc 9 Bằng chế độ nhiệm kỳ suốt đời; lương chỉ có tăng, không giảm; chỉ thuyên chuyển khi được thẩm phán đồng ý. 10 Để hạn chế bớt của việc ban hành luật một cách tùy tiện thì thông thường, một dự luật sau khi được hạ viện thông qua sẽ được chuyển lên thượng viện xem xét lại lần nữa. Xem thêm: Hảo, Võ Trí. (2015). Làm luật: quy trình quyết định sản phẩm, Thời báo Kinh tế Sài Gòn. 11 Hành vi bội tín có thể xuất phát từ bất kỳ cơ quan nào; nhưng nhiều nhất, thường xuyên nhất vẫn xuất phát từ hành pháp. 42 Số 16(368) T8/2018
  8. CHÑNH SAÁCH quyết toàn dân. thực thi Dù tên gọi khác nhau, nhưng bản chất Để thuyết phục rằng cư dân, cũng như không thay đổi: các đồng chủ sở hữu (tiền cổ đông sẽ có “lời” khi góp quyền tự do cho bạc hay quyền lực) trực tiếp hành xử, không nhà nước, các chính trị gia phải trình ra các thông qua người đại diện nữa. Bởi vậy, nó phương án khai thác, tối ưu hóa phần quyền, luôn phải bảo đảm các yêu cầu sau: a) Hiệu nguồn lực mà nhân dân đã trao cho nhà lực cao nhất: Quyết định của người chủ sẽ nước, chẳng khác nào các CEO phải trình có hiệu lực cao nhất, có thể phủ quyết hành phương án kinh doanh trước mỗi kỳ Đại hội vi của người đại diện12. b) Bảo đảm quyền đồng cổ đông. chủ động khởi xướng: Khi hội đủ chữ ký của Một ý tưởng tốt không có người thực một nhóm cổ đông nhất định thì cuộc trưng thi thì cũng trở nên vô nghĩa; một con người cầu ý dân bắt buộc phải tổ chức, giống như bằng cấp chót vót, đạo đức sáng ngời nhưng việc triệu tập Đại hội đồng cổ đông bất không có kế hoạch, chính sách thì cũng vô thường; nếu bị tước đi quyền này, thì sự ủy dụng13. Bởi vậy, vạch ra ý tưởng, lên kế quyền đã trở thành “ủy quyền định đoạt” và hoạch không gắn với nguồn lực tài chính, mất quyền sở hữu trên thực tế. c) Những nội nhân sự là một sai lầm; càng sai lầm sau khi dung bắt buộc phải thông qua trưng cầu dân chọn người xong, mới nghĩ ra việc, mới nghĩ ý hay Đại hội đồng cổ đông: Để tránh việc ra “ghế”. những người đại diện câu kết với bên ngoài, Bởi vậy, thay vì cấm, thì việc vận động ký các thỏa thuận bất lợi với bên ngoài - ví tranh cử cần được khuyến khích và luật hóa. dụ điều ước quốc tế về sáp nhập, chia tách Để thực hiện những ý tưởng lớn, cần cho lãnh thổ, tự tiện quyết định các vấn đề liên phép các ứng viên liên danh với nhau cùng quan vận mệnh quốc gia, thì hiến pháp - với ra tranh cử, như thể liên danh đấu thầu cung tư cách là Điều lệ của siêu công ty - hoặc ứng dịch vụ công; mọi điểm yếu trong kế Luật Trưng cầu Ý dân sẽ quy định danh mục hoạch sẽ bị loại bỏ thông qua sự tấn công các nội dung nghị viện không được phép của đối thủ. Hay nói cách khác, cạnh tranh là tự mình quyết định, mà bắt buộc chỉ được động lực cần thiết cho phát triển trong việc quyết định thông qua trưng cầu dân ý, đồng tìm ra kế hoạch hoàn hảo nhất, người thực thời đặt ra tiêu chí xác định các việc sẽ phát hiện phù hợp nhất, chi phí (thuế, phí) hợp sinh trong tương lai, chưa rõ đó là việc gì, lý nhất. nhưng được xem là “liên quan vận mệnh 4. Hiệu quả cuối cùng và sự linh hoạt quốc gia”. Tạo hóa sinh ra con người vốn bình Để cho ba lớp kiểm soát này hoạt động đẳng, tự do. Nhưng chúng ta mang tự do cá độc lập, phát huy tác dụng bọc lót lẫn nhau, nhân của mình góp vào nhiều nơi, trong đó có thì nguyên tắc bất khả kiêm trong bộ máy nhà nước. Khi chúng ta thỏa thuận cùng nhau nhà nước phải được áp dụng. “đầu tư” quyền tự do cho nhà nước, chúng ta Thứ ba, đề xuất “phương án khai thác nhận lại gì? Đó là hàng hóa công cộng đặc tài nguyên công, cung ứng dịch vụ công” biệt theo nghĩa rộng, trong đó bao gồm từ gắn liền với “đấu thầu” trọn gói nhân sự giao thông, an ninh, giáo dục, y tế, an sinh xã 12 Chỉ trong quan hệ nội bộ; còn trong quan hệ bên ngoài, hành vi của người đại diện theo ủy quyền hợp lệ sẽ phát sinh hiệu lực pháp lý đối với người được đại diện. Và người được đại diện phải tuân thủ nguyên tắc Pacta sunt servanda. 13 Hảo, Võ Trí. (2018). Ngẫm về tài, đức, bằng cấp, Thời báo Kinh tế Sài Gòn. Số 16(368) T8/2018 43
  9. CHÑNH SAÁCH hội, trật tự, giá trị đạo đức tốt đẹp (theo quan Kết luận niệm của từng quốc gia tương ứng). Một chính sách, một đạo luật đạt được Để có một hàng hóa dịch vụ bất kỳ, hiệu quả tối ưu, đạt được hệ số Tổng chi, người dân phải mua nó từ khu vực tư nhân tổng tự do hy sinh/ Tổng dịch vụ, phúc lợi, hoặc khu vực nhà nước; dù cách nào thì hàng hóa công cộng cao nhất đòi hỏi chính người dân cũng đều mất tiền. Sự khác biệt sách đó phải đồng thời đạt được hiệu quả căn bản nằm ở chỗ, khi mua từ khu vực tư Tối ưu – Max f(Social welfare) = Tối ưu về nhân, có tồn tại sự cạnh tranh, người dân có Chủ thể đứng ra tiếp nhận việc góp quyền tự quyền đàm phán rộng hơn, đàm phán trực do - Max f(p) + Tối ưu về phương pháp điều tiếp và trả tiền trực tiếp, ví dụ thuê một công chỉnh - Max f(m) + Tối ưu về mô hình quản ty bảo vệ tư nhân để bảo vệ tính mạng tự trị - Max f(s) + Tối ưu về chi phí tài chính - do tài sản của mình; khi mua từ nhà nước, Max f(f), khi đó dân tộc đó sẽ đạt được thịnh người dân ít có lựa chọn và phải thỏa thuận vượng. thông qua người đại diện là các cơ quan dân Ngược lại, một chính sách hoặc vì duy cử và phải trả tiền gián tiếp thông qua thuế, ý chí của lãnh tụ hoặc cảm tính của đám phí, để nhà nước tuyển dụng lực lượng cảnh đông dân túy, rơi vào trạng thái hiệu quả sát hướng tới mục đích tương tự. thấp nhất: Min f(S) =Min f(p) + Min f(m) + Dưới góc nhìn kinh tế, người dân đều Min f(s) + Min f(f), lúc đó dân tộc đó sẽ gặp mất tiền và người dân quan tâm nhiều đến tai họa. tổng số tiền phải chi và tổng số lợi ích nhận Phương pháp nêu trên không cho phép lại, mà việc tách bạch thành trả trực tiếp hay xác định chi tiết, cụ thể, đạo luật nào, quy trả gián tiếp qua thuế phí. Vì vậy, người dân tắc xử sự nào được luật pháp pháp hóa/ hoặc quan tâm nhiều hơn tới hệ số tổng chi/ tổng được phi luật pháp hóa, trả về cho các quy lợi ích, sao cho họ nhận được dịch vụ tốt tắc xã hội khác điều chỉnh sẽ giúp một cộng nhất, với chi phí thấp nhất có thể. Do đó, cần đồng cụ thể, tại một thời điểm cụ thể, nhưng phải bảo đảm sự linh hoạt chuyển đổi qua lại nó sẽ sẽ có những đóng góp sau: giữa hai khu vực công và tư trong việc cung Thứ nhất, nó chưa giúp lượng hóa cấp dịch vụ công, không nên cứng nhắc một thành các con số cụ thể - ít nhất cho đến việc nào đó nhất định phải do tư nhân cung chừng nào chưa thống nhất về thang điểm cấp; một việc nào đó nhất định phải do nhà đối với các quyền tự do, lợi ích phi vật chất nước cung cấp, mà không xuất phát từ hiệu - nhưng lại dễ dàng giúp cho những người quả hệ số tổng chi/ tổng lợi ích mà người tham gia tranh luận so sánh các lựa chọn dân đạt được; mọi phân tích hiệu quả phải chính sách, lựa chọn chính sách khác nhau. xuất phát từ lợi ích của người dân; nhà nước Lúc này việc chứng minh một lựa chọn chỉ là một trong số các công cụ giúp người chính sách nào đó là tối ưu rất giống với việc dân đạt được lợi ích; chứ nhà nước không có chứng minh bất đẳng thức toán học, rằng: hệ lợi ích tự thân hay nói cách khác, không có số tương quan chi phí (cost) và lợi ích đạt lợi ích nào của nhà nước không xuất phát và được (benefit) lớn hơn hệ số của phương án gắn liền với nhân dân; một lợi ích nhà nước thuộc đối tượng so sánh. Ít nhất, nó giúp cho tự thân, ví dụ nhu cầu quản lý nhà nước, mà các tranh luận diễn ra trong cùng một hệ quy không lý giải được nhu cầu, lợi ích tương chiếu; tránh tình trạng A bảo rằng cam nhà ứng của nhân dân, đó là lợi ích ngụy biện, B rất chua, còn B thì ra sức chứng minh khế lợi ích nhóm thân hữu. nhà B rất ngọt. 44 Số 16(368) T8/2018
  10. CHÑNH SAÁCH Thứ hai, thành công hay thất bại của của “nhà nước của dân, do dân, vì dân”, nhà một quốc gia do thể chế; thể chế gồm nhiều nước phúc lợi chung thay vì nhà nước cai trị; yếu tố cấu thành; việc giải thích cắt khúc nhà nước cảm tính, duy ý chí theo ý muốn phiến diện sẽ không tìm ra lời giải đúng. chủ quan của một nhóm nhỏ người cai trị. Phương pháp nêu trên, bắt đầu từ việc góp quyền tự do nguyên thủy… đến phân tích Thứ tư, các chính sách công trên thực hiệu quả sử dụng từng đồng ngân sách. Hy tế sẽ ít khi đạt trạng thái tuyệt đối, mà dao vọng sẽ tránh bỏ sót các giai đoạn, các yếu động giữa hai đường cong (đường cong thịnh tố quan trọng; đồng thời gợi mở cách tiếp vượng & đường cong đói nghèo); nhiệm vụ cận linh hoạt, mà không bó hẹp việc tìm của các thảo luận chính sách, các đạo luật là kiếm giải pháp ở trong khu vực công. nắn đường cong thực tế sao cho càng tiệm Thứ ba, làm rõ hơn bản chất, vai trò cận đường cong thịnh vượng càng tốt■ TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Điệp, Thăng. 2018. Saudi Arabia tuyên bố đã thu hồi số tiền hơn 400 tỷ Riyal, tương đương 107 tỷ USD, từ các nghi phạm bị bắt giữ trong chiến dịch chống tham nhũng gây chấn động diễn ra mới đây ở nước này, VnEconomy, 31/1/2018. 2. Dương, Đặng. 2018, 27/1/2018. Vận tải ở Đồng bằng sông Cửu Long: cần đột phá về chính sách từ Bộ Giao thông vận tải, from http://www.thesaigontimes.vn/268286/Van-tai- o-DBSCL-can-dot-pha-ve-chinh-sach-tu-Bo-GTVT.html 3. Hảo, Võ Trí. 2014, 18/10/2014. Chi phí của lệnh cấm, from http://www.thesaigontimes. vn/121342/Chi-phi-cua-lenh-cam.html 4. Hảo, Võ Trí. 2015, 06/11/2015. Làm luật: quy trình quyết định sản phẩm, from http:// www.thesaigontimes.vn/137978/Lam-luat-quy-trinh-quyet-dinh-san-pham.html 5. Hảo, Võ Trí. 2018, 19/3/2018. Ngẫm về tài, đức, bằng cấp, from http://www.thesaigontimes. vn/270072/Ngam-ve-tai-duc-bang-cap.html 6. Loan, Đào. 2017. Khách sạn không được tự gắn sao công bố chất lượng, Thời báo Kinh tế Sài Gòn. 7. Minh, Bình. 2017. Tòa án phúc thẩm Mỹ ngày 25/5 từ chối lập lại sắc lệnh hạn chế nhập cảnh của Tổng thống Donald Trump đối với công dân từ 6 quốc gia có phần đông dân số là người theo đạo Hồi. Trong phán quyết được coi là một đòn pháp lý giáng vào ông Trump, Tòa phúc thẩm gọi sắc lệnh này của ông là một sự phân biệt đối xử, VnEconomy, 26/5/2017. 8. Văn Bông, Nguyễn. 1966. Luật Hiến pháp và Chính trị học, Tủ sách Đại học, Saigon. 9. Như, Khánh. 2017. Hệ quả từ can thiệp thị trường, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, 15/10/2017. 10. Quỳnh, Châu Như. 2015. “Nóng” tranh luận về mũ bảo hiểm dành riêng cho phụ nữ người dân tộc, Dân Trí. 11. Trang, Đ. 2012. Ông Đặng Hùng Võ nộp đơn rút khỏi danh sách tự ứng cử, Tuổi Trẻ. 12. Yến, Hải. 2012. Tục xăm mình kỳ quái của bộ tộc săn đầu người, VTC. Số 16(368) T8/2018 45
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2