intTypePromotion=1
ADSENSE

Quá trình hình thành và phát triển của loại hình tác giả nhà nho ẩn dật Việt Nam thời trung đại (Từ cuối thế kỉ XIII đến hết thế kỉ XV)

Chia sẻ: Bạch Nhược Đông | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

32
lượt xem
0
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết bàn về các học giả Việt Nam ẩn dật ở Trung Đương đại đã có một quá trình phát triển lâu dài và đã đóng góp to lớn về nhiều mặt cho lịch sử văn học dân tộc. Bài viết đã được lựa chọn từ 4 tác giả tiêu biểu (Chu Văn An, Trần Nguyên Đán, Nguyễn Húc và Nguyễn Trãi) và chia quá trình làm 2 giai đoạn, từ cuối thế kỷ 13 đến cuối thế kỷ 15. Ở mỗi giai đoạn, chúng tôi đã cố gắng chỉ ra nền tảng của khuôn mẫu con người và một số nội dung chính của văn học. Mời các bạn cùng tham khảo!

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Quá trình hình thành và phát triển của loại hình tác giả nhà nho ẩn dật Việt Nam thời trung đại (Từ cuối thế kỉ XIII đến hết thế kỉ XV)

  1. JOURNAL OF SCIENCE OF HNUE ◦ Social Sci., 2008, Vol. 53, N . 6, pp. 1-9 QU TRœNH HœNH TH€NH V€ PHT TRIšN CÕA LO„I HœNH TC GIƒ NH€ NHO ‰N DŠT VI›T NAM THÍI TRUNG „I (TØ CUÈI TH˜ KŸ XIII ˜N H˜T TH˜ KŸ XV) L¶ V«n T§n Tr÷íng ¤i håc H  Nëi 1. Mð ¦u Nh  nho ©n dªt l  lo¤i h¼nh t¡c gi£ h¼nh th nh v  ph¡t triºn g¦n nh÷ song song vîi lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho h nh ¤o trong làch sû v«n ch÷ìng Nho gi¡o Vi»t Nam thíi trung ¤i, tø cuèi th¸ k¿ XIII ¸n h¸t th¸ k¿ XIX. Vîi kho£ng 6 th¸ k¿ §y, lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt ¢ câ mët qu¡ tr¼nh vªn ëng, ph¡t triºn khæng ngøng v  ¤t ÷ñc nhúng th nh tüu v«n ch÷ìng xu§t s­c tr¶n nhi·u ph÷ìng di»n. Trong ph¤m vi mët cæng tr¼nh nghi¶n cùu nhä, chóng tæi døng l¤i kh£o s¡t v  ph¥n chia qu¡ tr¼nh vªn ëng, ph¡t triºn cõa lo¤i h¼nh t¡c gi£ n y tø cuèi th¸ k¿ XIII ¸n h¸t th¸ k¿ XV. 2. Nëi dung nghi¶n cùu 2.1. Giai o¤n h¼nh th nh m¨u nh  nho ©n dªt 2.1.1. Cì sð h¼nh th nh Cho ¸n giai o¤n cuèi th¸ k¿ XIII, ¦u th¸ k¿ XIV, x¢ hëi phong ki¸n Vi»t Nam ¢ tr£i qua mët thíi k¼ x¥y düng v  ph¡t triºn kh¡ d i. Nh  Lþ v  °c bi»t l  nh  Tr¦n ¢ gâp ph¦n to lîn ÷a x¢ hëi phong ki¸n ¤t tîi mët tr¼nh ë ph¡t triºn rüc rï. Ch½nh trà x¢ hëi ên ành, xu§t hi»n nhi·u minh qu¥n, t÷îng l¾nh, quan l¤i t i tr½, thao l÷ñc, khoan háa v  nh¥n ¡i. íi sèng vªt ch§t v  tinh th¦n cõa nh¥n d¥n ÷ñc ch«m lo, n¥ng cao. ¥y công l  thíi k¼ phöc h÷ng v«n hâa ngh» thuªt, c¡c cuëc chi¸n tranh v» quèc v¾ ¤i th­ng lñi ¢ t¤o ra mët luçng sinh kh½ t÷ìi mîi cho c£ x¢ hëi, §t n÷îc. T¼nh h¼nh ch½nh trà x¢ hëi thíi k¼ làch sû â ¢ t¤o n¶n c£m hùng chõ ¤o trong v«n håc giai o¤n n y l  ngñi ca: ngñi ca d¥n tëc, tri·u ¤i, §t n÷îc, ngñi ca nhúng anh hòng x£ th¥n v¼ ngh¾a lîn. V«n håc v÷ìn tîi kh¯ng ành chõ quy·n d¥n tëc, tri·u ¤i, kh¯ng ành sùc m¤nh cëng çng nâi chung. Tuy nhi¶n, b¶n c¤nh c¡i chung â khæng thº khæng nâi tîi c¡i ri¶ng ð nhúng gâc c¤nh, ng¢ r³, dà bi»t, nhúng th¥n phªn, c£nh ngë c¡ nh¥n khâ láng chia s´. Còng vîi nhúng nh¥n c¡ch th nh ¤t trong ho¤n lë th¼ cán r§t nhi·u nh¥n c¡ch 1
  2. L¶ V«n T§n kh¡c ch÷a ho°c khæng câ dàp kh¯ng ành t i n«ng, t¥m huy¸t. Thíi v¢n Tr¦n, ch½nh quy·n phong ki¸n b­t ¦u sa sót, t¦ng lîp vua quan ¢ manh nha bëc lë nhi·u m°t ti¶u cüc. i·u â khi¸n cho nhúng nh¥n c¡ch ÷u tó ÷ìng thíi tä ra b§t b¼nh, th§t vång, ch¡n n£n. Theo chóng tæi, ¥y l  nguy¶n nh¥n ch½nh d¨n ¸n vi»c mët sè nh  nho lui v· sèng ©n dªt. Cuèi th¸ k¿ XIV, v«n håc h¼nh th nh mët xu h÷îng t÷ t÷ðng (dò ch÷a ph£i l  chõ ¤o) l  t÷ t÷ðng th§t vång, buçn ch¡n v  v«n håc ph¦n n o b­t ¦u h÷îng tîi hi»n thüc x¢ hëi, íi sèng cõa nh¥n d¥n, mð ra khuynh h÷îng nh¥n ¤o chõ ngh¾a. Phªt gi¡o v o Vi»t Nam kh¡ sîm. T÷ t÷ðng tø bi h¿ x£, b¡c ¡i, b¼nh ¯ng chóng sinh, ¡i nh¥n, ¡i qu¦n ¢ hñp l÷u vîi t÷ t÷ðng y¶u th÷ìng con ng÷íi Vi»t Nam. ÷ñc ch§p nhªn mët c¡ch háa b¼nh trong x¢ hëi v  trong íi sèng t¥m linh ng÷íi Vi»t, t¦ng lîp thi·n s÷, t«ng lú giú nhúng và tr½ chõ chèt trong bë m¡y quan l¤i tri·u ¼nh phong ki¸n. Nh÷ng ph£i çng thíi thøa nhªn r¬ng: thi·n s÷ ð giai o¤n n y, b¶n c¤nh t÷ t÷ðng Phªt gi¡o hå cán ÷ñc h§p thö håc v§n Nho håc, chàu £nh h÷ðng s¥u s­c t÷ t÷ðng Nho gi¡o - trong â l½ t÷ðng, ho i b¢o lªp cæng danh sü nghi»p, l½ t÷ðng tr½ qu¥n tr¤ch d¥n, v¼ d¥n, v¼ n÷îc cõa Nho gi¡o ¢ câ mët £nh h÷ðng lîn tîi c¡c thi·n s÷. â l  l½ do º th§y r¬ng: nhúng nh¥n c¡ch ÷u tó cõa thíi ¤i s³ khæng thº hñp t¡c vîi mët tri·u ¤i, mët æng vua khæng mang l¤i h¤nh phóc cho nh¥n d¥n. ‰n dªt, v· nguçn, v· vîi l¥m tuy·n, v÷ñn h¤c nh÷ l  mët sü d÷ïng hèi, ngh¿ ngìi sau nhúng n«m th¡ng lo vi»c n÷îc, công l  sau nhúng th«ng tr¦m ho¤n lë. â l  lóc con ng÷íi ta c¦n mët nìi y¶n t¾nh º y¶n t¥m, thanh th£n tr÷îc cuëc íi. Thüc t¸ ¢ cho th§y r¬ng khæng ch¿ nh  nho ©n dªt mîi t¼m tîi cuëc sèng nh÷ mët ©n s¾ l  v¼ l³ n y. 2.1.2. T¡c gi£ ti¶u biºu Chóng tæi cho r¬ng giai o¤n h¼nh th nh n y câ hai t¡c gi£ ti¶u biºu l  Chu V«n An v  Tr¦n Nguy¶n ¡n. T¡c gi£ nh  nho ©n dªt ð giai o¤n ph¡t triºn ¦u ti¶n l  nhúng ng÷íi b§t ­c ch½. â thüc sü ·u l  nhúng nh¥n c¡ch ÷u tó, v¼ d¥n, v¼ n÷îc. Ho¤n lë cõa hå câ thº gåi l  hanh thæng, hå lui v· ð ©n khi ¢ thüc hi»n ÷ñc ½t nhi·u nhúng dü ành trong cuëc íi. â câ l³ l  l½ do cì b£n nh§t º th§y r¬ng: m°c dò l  b§t ­c ch½ nh÷ng thì ca cõa hå khæng thº hi»n nhúng day dùt, nhúng au khê tët còng cõa nhúng ch½ nguy»n khæng th nh nh÷ trong s¡ng t¡c cõa nh  nho ©n dªt ð c¡c giai o¤n sau. ¥y ·u l  nhúng nh  nho t¼m tîi mët mæi tr÷íng sèng bi»t lªp, t¡ch bi»t v· khæng gian, kho£ng c¡ch àa l½ so vîi cuëc sèng chèn cung ¼nh, vîi cuëc sèng nh¥n d¥n, x¢ hëi. Ph÷ìng h÷îng lüa chån khæng gian mæi tr÷íng sèng, ©n dªt câ t½nh ch§t thº nghi»m n y s³ ÷ñc ti¸p töc ð Nguy¹n Tr¢i, ho n thi»n ð Nguy¹n Dú v  Nguy¹n H¢ng. S¡ng t¡c v«n håc cõa nh  nho ©n dªt giai o¤n thù nh§t n y bëc lë nhúng t¥m t÷ t¼nh c£m nh n t£n, tho¡t töc, h÷îng tîi cuëc sèng l¥m tuy·n, ch÷a tîi mùc ë ngñi ca trüc ti¸p h£ h¶ cuëc sèng ©n dªt, song qua thì ca cõa hå, ½t nhi·u ta công 2
  3. Qu¡ tr¼nh h¼nh th nh v  ph¡t triºn cõa lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt Vi»t Nam... nhªn th§y sü thanh th£n, t¾nh l°ng vîi lèi sèng n y. Hi»n l¶n ð ¥y l  h¼nh £nh cõa thi¶n nhi¶n thanh s¤ch, v­ng böi tr¦n, mang m u s­c huy·n vi cõa Phªt gi¡o Thi·n tæng, c¡i phâng nhi»m, væ vi cõa L¢o - Trang; thíi gian ngh» thuªt m¶nh mæng, xa v­ng, nh÷ cõa mët cãi n o â r§t s¥u, r§t xa, thi¶ng li¶ng, b§t bi¸n, v¾nh h¬ng. C¡i tæi nh  nho ©n dªt giai o¤n n y ¢ l§y thi¶n nhi¶n l m bèi c£nh ho¤t ëng - mët °c iºm cì b£n cõa s¡ng t¡c nh  nho ©n dªt nâi chung. V  c¡i tæi ð ¥y ch÷a tä rã sü ng¤o ngh¹, ki¶u b¤c, cüc oan nh÷ ð c¡c th¸ k¿ sau m  nâ k½n ¡o, tr¦m l­ng, gi£n dà hìn... Nh n th¥n nam n­c phi¸n v¥n khinh, B¡n ch©m thanh phong th¸ ngo¤i h¼nh. Phªt giîi thanh u, tr¦n giîi vi¹n, ¼nh ti·n phón huy¸t nh§t oanh minh. Thæn Nam sìn tiºu kh» - Chu V«n An (Th¥n nh n tüa ¡ng m¥y træi, Giâ tr«ng nûa gèi, vi»c íi nhµ th¶nh. Cãi tr¦n xa, cãi Phªt thanh, S¥n hoa m¡u ä chim oanh l½u l÷íng. T¤m ngh¿ ð nói thæn Nam -  o Th¡i Tæn dàch) [2;662] Ho°c: Th÷ìng phong d¤ t¾nh chuyºn s÷u s÷, Nh§t iºm t n «ng t÷ìng èi s¦u. T¥m sü h£o tòng ng¥m lþ t¾nh, Tr¦n duy¶n tu h÷îng thöy trung h÷u. D¤ th¥m ng¨u t¡c - Tr¦n Nguy¶n ¡n (¶m t¾nh r¼ r o ngån giâ th¥u, ±n khuya le lâi luèng k¶u s¦u. Ng¥m thì muèn º láng y¶n l°ng, ¡nh gi§c tr¦n duy¶n bªn núa ¥u. Thì l m lóc ¶m khuya -  o Ph÷ìng B¼nh dàch) [2;685] H÷îng thì ca nâi ¸n c¡i ti¶u dao, thanh th£n tr÷îc cuëc sèng l¥m tuy·n, sìn kh¶, thi¶n nhi¶n ð ¥y sau n y s³ ÷ñc Nguy¹n Hóc, Nguy¹n Dú, Nguy¹n H¢ng, Nguy¹n Huy Vinh ti¸p töc ph¡t triºn. Nh÷ng b¶n c¤nh nhúng gi¥y phót thanh th£n m  cuëc sèng ©n dªt mang l¤i, hå v¨n au ¡u h÷îng láng m¼nh v· cãi tr¦n th¸, nh¥n qu¦n. Thì ca hå h÷îng tîi nh¥n d¥n, §t n÷îc. Nhúng ¶m tr«ng s¡ng, nhúng s¡ng sao sa, m÷a d¦m tr¶n t u l¡,... mët m¼nh èi di»n vîi vô trö, §t tríi, thi¶n nhi¶n hay l  vîi ch½nh c¡ nh¥n thº t¤ng v  c«n cèt m¼nh, hå chñt tr o l¶n néi láng vîi nh¥n qu¦n v¨n ¦y ­p trong t¥m kh£m. V  b­t ¦u xu§t hi»n trong s¡ng t¡c cõa nh  nho ©n dªt thíi k¼ n y l  mët thù thi¶n nhi¶n g¦n göi, gi£n dà, íi th÷íng, g­n vîi khæng gian, thíi gian, c£nh 3
  4. L¶ V«n T§n vªt cõa thüc t¤i mæi tr÷íng sèng v  ph£ng ph§t khæng kh½ cuëc sèng cõa ng÷íi lao ëng. ¥y l  °c tr÷ng thì ca ng÷íi ©n dªt m  sau n y Nguy¹n B¿nh Khi¶m, Ngæ Th¸ L¥n, Nguy¹n Thi¸p v  °c bi»t l  Nguy¹n Khuy¸n ¢ k¸ thøa v  ©y xa hìn mët b÷îc. V½ dö: . . . L¢o qu¸ tòy phong h÷ìng th¤ch lë, Nën,  i tr÷îc thõy mët tòng phi. Thèn t¥m thò và nh÷ hæi thê, V«n thuy¸t ti¶n ho ng l» ¡n huy. Mi¸t tr¼ - Chu V«n An (...Qu¸ l¢o giâ ÷a ÷íng ¡ ng¡t, R¶u non n÷îc ¨m cûa thæng háa. T§c son n o ¢ nh÷ tro nguëi, Nghe nâi ti¶n ho ng giåt l» sa. Ao ba ba - Phan Vã dàch) Ho°c: Ni¶n lai h¤ h¤n hüu thu l¥m, Háa c£o mi¶u th÷ìng h¤i chuyºn th¥m. Tam v¤n quyºn th÷ væ döng xù, B¤ch ¦u khæng phö ¡i d¥n t¥m. Nh¥m d¦n ni¶n löc nguy»t t¡c - Tr¦n Nguy¶n ¡n (N«m nay h¤ h¤n l¤i thu m÷a, au néi mòa m ng nhúng thi»t thua. Ba v¤n s¡ch d y  nh x¸p xâ, Y¶u d¥n cán nñ, m¡i ¦u phì. Thì l m v o th¡ng 6 n«m Nh¥m D¦n (1362) - Tr¦n L¶ S¡ng dàch) [2] ¥y ch½nh l  phong c¡ch m  v«n håc ng÷íi ©n dªt h÷îng tîi nëi dung hi»n thüc, g­n bâ vîi cuëc sèng cõa x¢ hëi, cõa nh¥n d¥n, §t n÷îc, khi¸n cho v«n ch÷ìng ng÷íi ©n dªt tr n ¦y c£m hùng, c£m xóc nh¥n v«n s¥u s­c. Bót ph¡p mi¶u t£, kh­c håa b­t ¦u tä ra tinh di»u, uyºn chuyºn tr¶n mët v i ph÷ìng di»n. Câ thº ¡nh gi¡ nh  nho ©n dªt v  v«n ch÷ìng nh  nho ©n dªt th¸ k¿ XIII - XIV l  sü chu©n bà, thº nghi»m kh¡ ¦y õ v  to n di»n c¡c nëi dung, c¡c h÷îng ph¡t triºn cho lo¤i h¼nh t¡c gi£ n y trong c¡c giai o¤n sau. Vîi þ ngh¾a nh÷ vªy, chóng tæi coi ¥y l  mët giai o¤n h¸t sùc quan trång trong qu¡ tr¼nh h¼nh th nh v  ph¡t triºn cõa lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt Vi»t Nam trung ¤i. 2.2. Giai o¤n ph¡t triºn cõa lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt (th¸ k¿ XV) 4
  5. Qu¡ tr¼nh h¼nh th nh v  ph¡t triºn cõa lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt Vi»t Nam... 2.2.1. Cì sð h¼nh th nh Th¸ k¿ XV l  mët th¸ k¿ ¦y b¢o t¡p. Nhi·u nh¥n c¡ch ¤t ÷ñc vinh quang, hiºn h¡ch lîn lao trong ho¤n lë, çng thíi l¤i câ thº ph£i chàu nhúng oan ùc th§u tríi. Nguy¹n Tr¢i l  mët tr÷íng hñp ti¶u biºu. ¥y ch½nh l  l½ do khi¸n cho mët ng÷íi nh÷ Nguy¹n Tr¢i, vøa h«m hð h nh ¤o (v  thüc t¸ æng ¢ d nh ph¦n lîn thíi gian cuëc íi m¼nh cho ho¤n lë - nìi æng ¢ ÷ñc thº hi»n t i n«ng kinh bang t¸ th¸ cõa m¼nh); vøa sèng vîi kh¡t vång v· nguçn, v· vîi cuëc sèng ©n dªt - kh¡t vång luæn ch¡y bäng trong huy¸t qu£n, t¥m hçn Ùc Trai. Th¸ k¿ XV l  mët th¸ k¿ vîi nhúng bi¸n ëng dú dëi: chi¸n tranh gi£i phâng d¥n tëc, chi¸n tranh v» quèc, x¥y düng v  b£o v» n·n th¡i b¼nh cõa d¥n tëc. G¦n trån vµn 100 n«m c¡c tri·u ¤i L¶ sì - nhúng tri·u ¤i th¡i b¼nh thành trà v o bªc nh§t làch sû phong ki¸n ¢ mang l¤i cho t¦ng lîp s¾ phu t¥m l½ g­n bâ, cèng hi¸n h¸t m¼nh cho x¢ t­c. Tuy th¸, th¡i ë v  thüc t¸ ùng xû vîi ng÷íi t i cõa c¡c vua L¶ khæng ph£i lóc n o công nh÷ nhau v  khæng ph£i lóc n o công mang l¤i cho hå sü thäa m¢n tèi a (trong mong muèn, trong l½ t÷ðng cõa hå). Vîi nh¥n c¡ch ÷u tó, nhúng ng÷íi nh÷ Nguy¹n Tr¢i hay Lþ Tû T§n ch­c ch­n ái häi r§t cao v· sü èi ¢i - nh§t l  ð sü tr¥n trång t i n«ng v  i·u ki»n thi thè, cæng hi¸n. V¼ l³ â, Nguy¹n Tr¢i ¢ tøng ÷ñc phong quèc t½nh công ¢ nhi·u lóc tä ra b§t b¼nh, ch¡n n£n, th§t vång v· tri·u ch½nh, x¢ t­c. Sü lüa chån ©n dªt ð Nguy¹n Tr¢i ¢ ©y nguy¶n nh¥n b§t ­c ch½ l¶n cao nh§t cõa nëi dung n y ð c¡c nh  nho ©n dªt thíi trung ¤i. Mët thíi k¼ ¦y b¢o t¡p s³ °t ra nhúng ái häi r§t cao èi vîi ng÷íi h nh ¤o. â l  l½ do gi£i th½ch t¤i sao th¸ k¿ XV ¦y cì hëi v  th¡ch thùc vîi nh  nho nh÷ vªy m  v¨n câ mët v i ng÷íi sîm chån cho m¼nh con ÷íng ð ©n tø ban ¦u. Ti¶u biºu cho h÷îng lüa chån n y l  Nguy¹n Hóc. Chóng tæi ¡nh gi¡ cao sü lüa chån cuëc íi, lüa chån con ÷íng ©n dªt ð æng. Nguy¹n Hóc - tü th¯m s¥u t¥m kh£m h¯n v¨n l  mët kh¡t vång quan tr÷íng, kh¡t vång mang t i n«ng, sùc lüc phöc vö tri·u ¼nh phong ki¸n, phöc vö nh¥n d¥n, §t n÷îc song æng ¢ dùt kho¡t, m¤nh d¤n lui v· l¥m tuy·n, sìn kh¶. â l  mët lüa chån, vîi c¡i nh¼n kh¡ th§u ¡o v· th¸ cuëc v  b£n th¥n. Nho gi¡o trong c¡c th¸ k¿ tr÷îc, tø àa và thù y¸u, ©n ch¼m trong khoa cû v  ki¸n t¤o nh¥n c¡ch k´ s¾ cõa thi·n s÷ ¸n th¸ k¿ XV ¢ v÷ìn l¶n àa và ëc tæn. Lþ t÷ðng Nho gia l  h nh ¤o nh÷ng v¨n cho ph²p ng÷íi qu¥n tû quy·n bi¸n, h nh t ng, xu§t xû linh ho¤t. Nho gi¡o khæng m¥u thu¨n vîi c¡c tæn gi¡o kh¡c khi nâ ¢ chi¸m àa và ëc tæn. Thuªn thíi th¼ theo Nho, th§t th¸ theo L¢o - Trang, au khê tuy»t vång th¼ t¼m tîi Phªt. L¢o - Trang ÷ñc l§y l m iºm tüa t÷ t÷ðng cho nh  nho v¼ tinh th¦n phâng nhi»m cõa nâ gióp hå gi£i phâng nhúng ©n ùc, nhúng kh¡t vång lîn lao ch÷a th nh v· nh¥n d¥n §t n÷îc. Thì Nguy¹n Tr¢i giai o¤n s¡ng t¡c ©n dªt n y ¢ nhuèm m u s­c L¢o - Trang tr¶n nhi·u ph÷ìng di»n, tø c£m hùng s¡ng t¡c ¸n ngh» thuªt biºu hi»n,... [7]. V  ¥y çng thíi l¤i l  l½ do khi¸n mët ng÷íi nh÷ Nguy¹n Tr¢i vîi måi c£m xóc, måi nëi dung t÷ t÷ðng thì v«n ·u ¤t tèc ë m¢nh li»t, tët còng, day dùt, th¥n phªn, háa l¨n nhúng c£m xóc nhi nhi¶n 5
  6. L¶ V«n T§n tü t¤i, trung dung tr÷îc cuëc sèng... Th¸ k¿ XV l  th¸ k¿ ch§n h÷ng v  ©y l¶n ð mët tr¼nh ë ph¡t triºn cao cõa v«n håc ngh» thuªt, ki¸n tróc, nhúng gi¡ trà tinh th¦n kh¡c cõa x¢ hëi, §t n÷îc. Ð l¾nh vüc v«n håc, Hëi Tao  n ÷ñc th nh lªp, sinh ho¤t v«n håc tªp thº câ t½nh ch§t quan ph÷ìng di¹n ra kh¡ r¦m rë v  l¥u d i. Hçng ùc quèc ¥m thi tªp l  tªp thì x÷îng håa cõa c¡c hëi vi¶n m  trong â chõ · vành vªt, vành c£nh, thi¶n nhi¶n ÷ñc · cªp vîi mët mùc ë ªm °c [1]. Tø ¥y h¼nh th nh nhúng nh  nho - thi s¾ y¶u v  g­n bâ tha thi¸t vîi thi¶n nhi¶n, v´ µp cõa nói sæng §t n÷îc v  cuëc sèng sinh ho¤t x¢ hëi. 2.2.2. T¡c gi£ ti¶u biºu Hai nh  nho ©n dªt ti¶u biºu nh§t cho th¸ k¿ ph¡t triºn cõa lo¤i h¼nh t¡c gi£ n y l  Nguy¹n Tr¢i v  Nguy¹n Hóc. Hå thuëc v o hai h÷îng lüa chån t÷ðng nh÷ èi lªp, m¥u thu¨n nhau trong h nh tr¤ng, t÷ t÷ðng song l¤i g°p nhau tr¶n r§t nhi·u ph÷ìng di»n. Nguy¹n Tr¢i l  mët trong nhúng nh  nho ti¶u biºu nh§t cho kiºu nh  nho ©n dªt do b§t ­c ch½; Nguy¹n Hóc l¤i ti¶u biºu cho nh  nho coi ©n dªt nh÷ mët l³ sèng, mët c¡ch th¸ sèng. C£ Nguy¹n Tr¢i v  Nguy¹n Hóc ·u l  sü ti¸p nèi c¡c nëi dung cõa thì ca Chu V«n An v  Tr¦n Nguy¶n ¡n. Nguy¹n Tr¢i ¢ lüa chån khæng gian nói røng Cæn Sìn; Nguy¹n Hóc lüa chån ch½nh qu¶ h÷ìng cõa m¼nh l m nìi ©n dªt. Mët l  ¤i di»n cho h÷îng l¶n nói cõa ng÷íi ©n dªt; mët l  ¤i di»n câ t½nh ch§t mð ¦u, ti¶n phong cho h÷îng thº nghi»m v· l ng cõa ng÷íi ©n dªt. H÷îng cõa Nguy¹n Tr¢i s³ ÷ñc ti¸p töc ð th¸ k¿ XVI, tîi Nguy¹n Huy Vinh cuèi th¸ k¿ XVIII, ¦u th¸ k¿ XIX l  k¸t thóc; h÷îng cõa Nguy¹n Hóc s³ ÷ñc k¸ thøa v  ph¡t triºn ð t§t c£ c¡c th¸ k¿ sau, tø Nguy¹n B¿nh Khi¶m, Ngæ Th¸ L¥n, Nguy¹n Thi¸p ¸n Nguy¹n Khuy¸n. iºm chung nh§t giúa Nguy¹n Tr¢i v  Nguy¹n Hóc l : hå ·u ca ngñi cuëc sèng l¥m tuy·n, sìn kh¶, ca ngñi mæi tr÷íng sèng ©n dªt, ca ngñi thó nh n t£n, ca ngñi thi¶n nhi¶n vô trö, bëc lë, thº hi»n v  k½ th¡c c¡i tæi - ©n s¾ cùng cäi, trong s¤ch, ch¯ng bñn chót böi tr¦n. Trong thì ca cõa hå l  h¼nh t÷ñng cõa nói çi, v÷ñn h¤c, cuëc sèng d¥n d¢ thæn qu¶ ¦y thanh b¼nh, ¡ng y¶u, â vøa l  mët khæng gian ngh» thuªt thanh s¤ch, nh n t£n, tho¡t töc, vøa l  mët khæng gian mang hìi thð cõa cuëc sèng x¢ hëi, gi£n dà, íi th÷íng... Con ng÷íi nh  nho háa nhªp, tan bi¸n v o khæng gian v  cuëc sèng nìi hå v· ch½ s¾. V½ dö: Mët c y, mët cuèc thó nh  qu¶, ng cóc lan xen l¨n ªu k¶. Kh¡ch ¸n chim møng hoa x©y ëng, Ch± ti¶n n÷îc k½n nguy»t eo v·. Thuªt hùng, sè 23, Nguy¹n Tr¢i [3;798] 6
  7. Qu¡ tr¼nh h¼nh th nh v  ph¡t triºn cõa lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt Vi»t Nam... Ho°c: Nh§t k½nh h m thi¶n b¡n m¨u ÷íng, Tiºu hi¶n ch©m ¤m th÷îng ba quang. Chu Cöng b§t nhªp nh n nh¥n mëng, B¤ch ng¨u hoa khai xuy v¢n l÷ìng. Sìn thæn khiºn ho i (Chi¸c ¡o nûa m¨u tüa chi¸c g÷ìng chùa c£ b¦u tríi, nh s¡ng tø sâng n÷îc h­t l¶n gèi »m nìi hi¶n nhä. Chu Cæng khæng i v o gi§c mëng cõa ng÷íi an nh n, Sen tr­ng nð hoa thêi l n giâ m¡t lóc chi·u. Ti¶u khiºn néi ÷u ho i ð xâm nói) [6;333] Vîi Nguy¹n Tr¢i, nhúng n«m th¡ng ð Cæn Sìn ¢ mang l¤i cho æng sü thanh th£n v  b¼nh t¥m sau nhúng th«ng tr¦m ho¤n lë. Nhúng s¡ng t¡c hay nh§t, nhi·u nh§t, câ gi¡ trà nh§t cõa æng ch½nh l  nhúng s¡ng t¡c æng l m trong thíi gian ð nìi ¥y. Æng ¢ sèng thüc sü vîi t÷ c¡ch l  mët ©n s¾. Tuy nhi¶n, ©n dªt, vîi Nguy¹n Tr¢i, câ thº ch½nh l  mët sü chí thíi º chu©n bà cho h nh ¤o. Bði l³ â m  ©n dªt ÷ñc °t ra vîi Nguy¹n Tr¢i r§t day dùt, tr«n trð, c¡ch thº hi»n công thªt m¢nh li»t. Ð Cæn Sìn, b¶n c¤nh h¼nh t÷ñng mët con ng÷íi vui còng vîi m¥y nói l  h¼nh t÷ñng mët c¡i tæi luæn luæn dòng d¬ng v· l³ xu§t xû, còng vui, còng au vîi nh¥n d¥n, qu¶ h÷ìng, §t n÷îc. C£m xóc n y l m n¶n n²t °c tr÷ng cõa thì ca ©n dªt Nguy¹n Tr¢i (Nguy¹n Khuy¸n sau n y k¸ thøa xu§t s­c h÷îng nëi dung n y): Bui mët t§c láng ÷u ¡i cô, ¶m ng y cuçn cuën n÷îc tri·u æng, Thuªt hùng, sè 5 Hay: Bui mët t§c láng trung l¨n hi¸u, M i ch«ng khuy¸t, nhuëm ch«ng en. Thuªt hùng, sè 24 Chån Cæn Sìn - mët khæng gian, mæi tr÷íng sèng kh¡ t¡ch bi»t, kh¡ xa vîi cuëc sèng x¢ hëi n¶n theo â m  thì ca ©n dªt Nguy¹n Tr¢i h¦u nh÷ v­ng bâng nhúng sinh ho¤t x¢ hëi. Nguy¹n Hóc - vîi t÷ c¡ch l  mët nho s¾ v· l ng, nho s¾ ©n dªt cõa l ng qu¶, ph¦n lîn thíi gian cõa cuëc íi m¼nh, æng d nh cho nìi ¥y. Thì Nguy¹n Hóc tuy cán l¤i khæng nhi·u (6 b i) song ta v¨n câ thº nhªn th§y ð â mët ti¸ng thì kh¡ a d¤ng, phong phó, ph£n ¡nh tr¶n nhi·u ph÷ìng di»n, nhi·u · t i cuëc sèng, hi»n thüc. Trong t÷ìng quan so s¡nh vîi Nguy¹n Tr¢i, Nguy¹n Hóc câ nhi·u n²t kh¡c bi»t: thì Nguy¹n Hóc khæng d nh nhi·u cho vi»c h÷îng tîi vô trö, §t tríi hay mët 7
  8. L¶ V«n T§n thù thi¶n nhi¶n thanh s¤ch, si¶u tho¡t, v¾nh h¬ng, b§t bi¸n m  æng l¤i h÷îng ngái bót cõa m¼nh v o th¸ sü - mð ra th nh cæng h÷îng v«n håc ng÷íi ©n dªt ph£n ¡nh cuëc sèng x¢ hëi v  hi»n thüc. Vîi Nguy¹n Hóc - ©n dªt l  lüa chån sè mët, æng y¶n t¥m v  thanh th£n vîi lüa chån â, vîi cuëc sèng â n¶n ð æng h¦u nh÷ khæng bëc lë nhúng day dùt v· l³ xu§t xû, h nh t ng. Nguy¹n Hóc quan t¥m tîi cuëc sèng cõa ng÷íi lao ëng, ng÷íi d¥n qu¶ vîi nhúng lo l­ng vui buçn h¬ng ng y. Thì æng mang n°ng t¥m t÷ v· nh¥n t¼nh th¸ th¡i v  v¼ l½ do â câ mët c£m xóc r§t kh¡c so vîi Nguy¹n Tr¢i. C¡i tæi Nguy¹n Hóc trong thì khæng t¡ch bi»t mët c¡ch cüc oan, khæng cao ng¤o, ùng tr¶n cuëc sèng x¢ hëi, cuëc sèng nh¥n d¥n m  d÷íng nh÷ ¢ trð th nh mët th nh vi¶n cõa cuëc sèng â, háa nhªp v o cuëc sèng â. ¥y l  mët âng gâp lîn cõa Nguy¹n Hóc trong h» thèng s¡ng t¡c ng÷íi ©n dªt thíi trung ¤i nâi ri¶ng, v«n håc trung ¤i nâi chung. V½ dö: L¤c i·n háa thû ch½nh bi¶u bi¶u, Möc tèng l÷u quang lþ vân tri·u. iºm xuy¸t t¥n thu ng¥m dâ s­c, H nh nh¥n ©n ÷îc lë bi¶n ki·u. Chu qu¡ C¦u Quan c£ng (Lóa mòa li·n bí ÷ìng khi t÷ìi tèt, ÷a m­t nh¼n n÷îc thõy tri·u tuæn ch£y trong buêi chi·u tèi. Ng¥n nga giúa c£nh çng nëi, iºm xuy¸t cho mòa thu vøa chîm, B¶n chi¸c c¦u b­c qua  ng th§p tho¡ng bâng ng÷íi i. Thuy·n qua b¸n C¦u Quan) 3. K¸t luªn Thæng qua hai giai o¤n ph¡t triºn, vîi sü xu§t hi»n cõa 4 t¡c gi£ ti¶u biºu, ta nhªn th§y r¬ng: lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt Vi»t Nam trung ¤i v  v«n ch÷ìng cõa hå câ mët qu¡ tr¼nh h¼nh th nh v  ph¡t triºn t÷ìng èi sîm, kh¡ phong phó v  công h¸t sùc phùc t¤p m  ð b i vi¸t n y, chóng tæi ¢ sì l÷ñc ch¿ ra mët sè n²t ch½nh. Lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt s³ ti¸p töc ph¡t triºn v  ho n thi»n v o th¸ k¿ XVI vîi sü xu§t hi»n cõa 3 t¡c gi£ ti¶u biºu l  Nguy¹n H¢ng, Nguy¹n Dú v  Nguy¹n B¿nh Khi¶m; sau â s³ i v o chung cöc nh÷ng ¤t ÷ñc nhúng th nh tüu to lîn vîi sü xu§t hi»n cõa 5 t¡c gi£ ti¶u biºu l  Ngæ Th¸ L¥n, Nguy¹n Thi¸p, L¶ Húu Tr¡c, Nguy¹n Huy Vinh v  Nguy¹n Khuy¸n. Vai trá, sü âng gâp cõa v«n ch÷ìng t¡c gi£ nh  nho ©n dªt tø th¸ k¿ XIII ¸n h¸t th¸ k¿ XV nâi ri¶ng, tø th¸ k¿ 8
  9. Qu¡ tr¼nh h¼nh th nh v  ph¡t triºn cõa lo¤i h¼nh t¡c gi£ nh  nho ©n dªt Vi»t Nam... XIII ¸n h¸t th¸ k¿ XIX nâi chung èi vîi làch sû v«n håc Vi»t Nam thíi trung ¤i l  khæng thº thay th¸ m  n¸u thi¸u i sü xu§t hi»n cõa hå, chóng ta s³ khâ câ thº h¼nh dung ho n ch¿nh v· di»n m¤o v  °c iºm cõa g¦n 10 th¸ k¿ v«n håc d¥n tëc. T€I LI›U THAM KHƒO [1] Tr¦n Quang Dông, 2004. T¼m hiºu h» thèng · t i, chõ · ng¥m vành x÷îng håa trong Hçng ùc quèc ¥m thi tªp. T¤p ch½ Khoa håc, ¤i håc S÷ ph¤m H  Nëi, tr. 71 - 79. [2] Nguy¹n «ng Na (chõ bi¶n), 2004. Tinh tuyºn v«n håc Vi»t Nam, tªp 3, V«n håc th¸ k¿ - XIV. Nxb Khoa håc X¢ hëi, H  Nëi. Tr½ch thì Chu V«n An tø ¥y chóng tæi ·u l§y tø cuèn n y. [3] Nhi·u ng÷íi so¤n, 2001. Nguy¹n Tr¢i to n tªp t¥n bi¶n, tªp 3. Nxb V«n håc - Trung t¥m Nghi¶n cùu Quèc håc, H  Nëi. Tr½ch thì Nguy¹n Tr¢i chóng tæi ·u l§y tø cuèn n y. [4] Nguy¹n Kim Sìn, 2003. Th¦n hâa, di»u ngë - quan ni»m cõa ¤o gia v· qu¡ tr¼nh s¡ng t¤o ngh» thuªt. T¤p ch½ V«n håc sè 10, tr. 70 - 74. [5] Bòi Duy T¥n chõ bi¶n, Nguy¹n Húu Sìn, Ph¤m ùc Duªt, Nguy¹n ùc Dông, 2006. Hñp tuyºn v«n håc trung ¤i Vi»t Nam, tªp 1. Nxb Gi¡o döc, H  Nëi (ph¦n v«n b£n thì Nguy¹n Hóc do Ph¤m V«n nh phi¶n ¥m v  dàch). Tr½ch thì Nguy¹n Hóc ·u l§y tø cuèn n y. [6] L¢ Nh¥m Th¼n, 2000. ƒnh h÷ðng ¤o gia trong thì Nguy¹n Tr¢i. T¤p ch½ V«n håc sè 6, tr.71 - 80. [7] Tr¦n Ngåc V÷ìng, 1995. Lo¤i h¼nh håc t¡c gi£ v«n håc - nh  nho t i tû v  v«n håc Vi»t Nam. Nxb Gi¡o döc, H  Nëi. ABSTRACT The process and development of secluded Vietnamese Confusian scholars in the Middle Contemporary Epoch (from the end of the 13 to the end of the 15 century) th th Within approximately 6 centuries (from the end of the 13 th century to the end of the 19 th century), secluded Vietnamese Confusian scholars in the Middle Contemporary Epoch had a process of long development and Epoch contributed enormously on many aspects for the histories of ethnical literature. The article has been selected from 4 typical authors (Chu Van An, Tran Nguyen Dan, Nguyen Huc and Nguyen Trai) and divided the process into 2 stages, from the end of 13 th century to the end of 15 th century. At each stage, we have tried to point out the foundation of people pattern and some main contents of literature. 9
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2