intTypePromotion=1
ADSENSE

Quá trình tự học và phương pháp dạy tự học cho sinh viên

Chia sẻ: Lê Na | Ngày: | Loại File: DOC | Số trang:9

233
lượt xem
37
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Trong khuôn khổ báo cáo này người viết muốn tập trung đề cập những vấn đề liên quan đến khái niệm tự học, nội dung hoạt động tự học, các hình thức dạy tự học, đặc biệt là quan tâm đến các biện pháp rèn luyện kĩ năng tự học cho SV. Để từ đó thúc đẩy quá trình rèn luyện kĩ năng tự học cho SV, góp phần vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học, không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường.

 

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Quá trình tự học và phương pháp dạy tự học cho sinh viên

QÚA TRÌNH TỰ HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY TỰ HỌC<br />  CHO SINH VIÊN<br /> Th.S Dương Thị Thanh Huyền<br /> Bộ môn Khoa học Xã hội & Nhân văn<br /> <br /> 1. MỞ ĐẦU<br />            Trong thời đại mà khoa học kĩ thuật phát triển nhanh chóng như  hiện nay, nhà  <br /> trường dù tốt đến mấy cũng không thể  đáp ứng hết nhu cầu học tập của người học  <br /> cũng như  đòi hỏi ngày càng cao của đời sống xã hội. Vì vậy, bồi dưỡng năng lực tự <br /> học cho sinh viên (SV) là một công việc có vị  trí cực kì quan trọng trong các nhà  <br /> trường đại học. Chỉ có tự học, tự bồi đắp tri thức bằng nhiều con đường, nhiều cách  <br /> thức khác nhau mỗi SV mới có thể bù đắp được những thiếu khuyết về tri thức khoa  <br /> học về đời sống xã hội. Từ đó có được sự tự tin trong cuộc sống, công việc bởi năng <br /> lực toàn diện của mình.<br />              Vấn đề tự học tự đào tạo của người học đã được Đảng, Nhà nước quan tâm  <br /> quán triệt sâu sắc từ  nhiều năm qua. Nghị  quyết Trung  ương V khóa 8 từng nêu rõ:  <br /> “ Tập trung sức nâng cao chất lượng dạy và học, tạo ra năng lực tự học, tự sáng tạo  <br /> của học sinh, Bảo đảm mọi điều kiện và thời gian tự  học cho học sinh, phát triển  <br /> mạnh mẽ phong trao tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân”.<br />        Trên tinh thần ấy, rõ ràng Đảng ta đã coi tự học, tự đào tạo là vấn đề mấu chốt có <br /> vị trí cực kì quan trọng trong chiến lược giáo dục ­ đào tạo của đất nước. Trong khuôn  <br /> khổ  báo cáo này chúng tôi muốn tập trung đề  cập những vấn đề  liên quan đến khái <br /> niệm tự  học, nội dung hoạt động tự  học, các hình thức dạy tự  học, đặc biệt là quan  <br /> tâm đến các biện pháp rèn luyện kĩ năng tự  học cho SV. Để  từ  đó thúc đẩy quá trình  <br /> rèn luyện kĩ năng tự  học cho SV, góp phần vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy <br /> học, không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường. <br /> <br /> 2. NỘI DUNG<br />        Trước hết cần xác định rõ khái niệm tự học là gì? Vị trí của hoạt động tự học đối  <br /> với quá trình học tập nghiên cứu của mỗi người ra sao? Nội dung phương pháp tự học  <br /> bao gồm những vấn đề  nào?... Đây là những vấn đề  mà các nhà nghiên cứu giáo dục <br /> đã dày công nghiên cứu từ  lâu. Tuy nhiên, cần nhận thức một điều rằng: do sự  chi <br /> phối của điều kiện lịch sử mà việc vận dụng những tri thức cũng như  phương pháp  <br /> dạy tự học trong từng giai đoạn cần có sự khác nhau. Nhất là ở xã hội hiện tại, khi mà <br /> thông tin tri thức khoa học bùng nổ tràn ngập trên các phương tiện thông tin đại chúng,  <br /> người học rất khó định hướng trong việc lựa chọn tiếp cận tri thức thì vai trò hướng  <br /> dẫn của người thầy là rất cần thiết.<br /> 2.1. KHÁI NIỆM TỰ HỌC<br /> a. Tự học là gì? <br />        Trong tập bài giảng chuyên đề Dạy tự học cho SV trong các nhà trường trung học  <br /> chuyên nghiệp và Cao đẳng, Đại học GS – TSKH Thái Duy Tuyên viết: “Tự  học là  <br /> hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự  mình động não, suy  <br /> nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ  (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…)cùng các  <br /> phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay  <br /> những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản  <br /> thân người học”.<br />        Tác giả Nguyễn Kỳ  ở Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 7/ 1998 cũng bàn về khái  <br /> niệm tự  học: “Tự  học là người học tích cực chủ  động, tự  mình tìm ra tri thức kinh  <br /> nghiệm bằng hành động của mình, tự  thể  hiện mình. Tự  học là tự  đặt mình vào tình  <br /> huống học, vào vị  trí nghiên cứu, xử  lí các tình huống, giải quyết các vấn đề, thử  <br /> nghiệm các giải pháp…Tự học thuộc quá trình cá nhân hóa việc học”. <br />       Trong bài phát biểu tại hội thảo Nâng cao chất lượng dạy học tổ chức vào tháng <br /> 11 năm 2005 tại Đại học Huế, GS Trần Phương cho rằng: “  Học bao giờ  và lúc nào  <br /> cũng chủ yếu là tự  học, tức là biến kiến thức khoa học tích lũy từ  nhiều thế  hệ  của  <br /> nhân loại thành kiến thức của mình, tự cải tạo tư duy của mình và rèn luyện cho mình  <br /> kĩ năng thực hành những tri thức ấy”. <br />     Từ những quan niệm trên đây có thể nhận thấy rằng, khái niệm tự học luôn đi cùng, <br /> gắn bó chặt chẽ  với khái niệm   tự  thân.  Tri thức, kinh nghiệm, kĩ năng của mỗi cá  <br /> nhân chỉ được hình thành bền vững và phát huy hiệu quả thông qua các hoạt động tự <br /> thân ấy. Để có được, đạt tới sự hoàn thiện thì mỗi SV phải tự thân tiếp nhận tri thức  <br /> từ nhiều nguồn; Tự thân rèn luyện các kĩ năng; Tự  thân bồi dưỡng tâm hồn của mình <br /> ở mọi nơi mọi lúc.<br /> b. Vị trí vai trò của tự học<br />       Tự học là mục tiêu cơ bản của quá trình dạy học. <br />        Từ  lâu các nhà sư  phạm đã nhận thức rõ ý nghĩa của phương pháp dạy tự  học.  <br /> Trong quá trình hoạt động dạy học (DH) giảng viên (GV) không chỉ  dừng lại  ở  việc  <br /> truyền thụ  những tri thức có sẵn, chỉ  cần yêu cầu SV ghi nhớ  mà quan trọng hơn là <br /> phải định hướng, tổ chức cho SV tự mình khám phá ra những qui luật, thuộc tính mới  <br /> của các vấn đề khoa học. Giúp SV không chỉ nắm bắt được tri thức mà còn biết cách <br /> tìm đến những tri thức ấy. Thực tiễn cũng như phương pháp dạy học hiện đại còn xác <br /> định rõ: càng học lên cao thì tự học càng cần được coi trọng, nói tới phương pháp dạy  <br /> học thì cốt lõi chính là dạy tự  học. Phương pháp tự  học là cầu nối giữa học tập và <br /> nghiên cứu khoa học. Bởi vì SV đại học không phải là những học sinh cấp bốn. Họ <br /> cần có thói quen nghiên cứu khoa học, mà để  có được thói quen  ấy thì không thể <br /> không thông qua con đường tự  học. Muốn thành công trên bước đường học tập và  <br /> nghiên cứu thì phải có khả  năng phát hiện và tự  giải quyết những vấn đề  mà cuộc  <br /> sống, khoa học đặt ra.<br />        Bồi dưỡng năng lực tự học là phương cách tốt nhất để tạo ra động lực mạnh mẽ  <br /> cho quá trình học tập.<br />       Một trong những phẩm chất quan trọng của mỗi cá nhân là tính tích cực, sự  chủ <br /> động sáng tạo trong mọi hoàn cảnh.Và, một trong những nhiệm vụ  quan trọng của  <br /> giáo dục là hình thành phẩm chất đó cho người học. Bởi từ đó nền giáo dục mới mong <br /> đào tạo ra những lớp người năng động, sáng tạo, thích  ứng với mọi thị  trường lao  <br /> động, góp phần phát triển cộng đồng. Có thể xem tính tích cực (hình thành từ năng lực <br /> tự  học) như  một điều kiện, kết quả  của sự phát triển nhân cách thế  hệ  trẻ  trong xã  <br /> hội hiện đại. Trong đó hoạt động tự học là những biểu hiện sự gắng sức cao về nhiều  <br /> mặt của từng cá nhân người học trong quá trình nhận thức thông qua sự  hưng phấn  <br /> tích cực. Mà hưng phấn chính là tiền đề cho mọi hứng thú trong học tập. Có hứng thú <br /> người học mới có được sự  tự  giác say mê tìm tòi nghiên cứu khám phá. Hứng thú là  <br /> động lực dẫn tới tự giác. Tính tích cực của con người chỉ được hình thành trên cơ  sở <br /> sự phối hợp ngẫu nhiên giữa hứng thú với tự giác. Nó bảo đảm cho sự định hình tính <br /> độc lập trong học tập.<br />        Tự học giúp cho mọi người có thể chủ động học tập suốt đời, học tập để khẳng <br /> định năng lực phẩm chất và để cống hiến. Tự học giúp con người thích ứng với mọi  <br /> biến cố  của sự  phát triển kinh tế  ­ xã hội. Bằng con đường tự  học mỗi cá nhân sẽ <br /> không cảm thấy bị  lạc hậu so với thời cuộc, thích  ứng và bắt nhịp nhanh với những <br /> tình huống mới lạ mà cuộc sống hiện đại mang đến, kể cả những thách thức to lớn từ <br /> môi trường nghề nghiệp. Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng <br /> tự  học, biết linh hoạt vận dụng những điều đã học vào thực tiễn thì sẽ  tạo cho họ <br /> lòng ham học, nhờ đó kết quả học tập sẽ ngày càng được nâng cao.<br />         Với những lí do nêu trên có thể nhận thấy, nếu xây dựng được phương pháp tự <br /> học, đặc biệt là sự  tự  giác, ý chí tích cực chủ  động sáng tạo sẽ  khơi dậy năng lực  <br /> tiềm tàng, tạo ra động lực nội sinh to lớn cho người học.<br />  <br /> 2.2. NỘI DUNG CỦA TỰ HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY TỰ HỌC CHO SINH VIÊN <br /> 2.2.1. Nội dung của quá trình tự học<br />        Bàn về hoạt động tự học và phương pháp tổ chức cho SV tự học như thế nào để có  <br /> hiệu quả thiết thực là một vấn đề  hoàn toàn không đơn giản. Ngoài việc tìm hiểu khái <br /> niệm, những vấn đề  liên quan đến động cơ, thói quen học tập của SV thì mỗi GV rất  <br /> cần đến quá trình nghiên cứu nhằm tìm ra nội dung cơ bản, các phương cách tối ưu rèn  <br /> luyện phương pháp tự học cho SV. Đặc biệt là việc nhận diện xem những phương pháp <br /> đó ngoài sự  thích  ứng chung cho mọi SV có đáp  ứng được cho từng nhóm đối tượng  <br /> trong những giai đoạn và điều kiện, hoàn cảnh khác nhau trong suốt quá trình đào tạo <br /> hay không.<br />         Để  đáp  ứng yêu cầu nêu trên cần xác định rõ những yêu cầu cơ  bản của hoạt <br /> động tự  học như: nội dung của hoạt động tự  học gồm mấy vấn đề, để  tiếp cận nó <br /> phải tuân thủ  theo qui trình nào, điều kiện để  áp dụng có hiệu quả  các yêu cầu ra  <br /> sao… từ đó xây dựng những biện pháp dạy tự học tích cực tương ứng.<br />        Với tất cả  các lĩnh vực khoa học, việc dạy tự  học có những điểm chung, thống <br /> nhất về cách thức cũng như phương pháp. Đó là những vấn đề được xác định như sau:<br /> a/ Xây dựng động cơ học tập<br />       Khơi gợi hứng thú học tập để trên cơ sở đó ý thức tốt về nhu cầu học tập. Người  <br /> học tự xây dựng cho mình động cơ học tập đúng đắn là việc cần làm đầu tiên. Bởi vì, <br /> thành công không bao giờ là kết quả của một quá trình ngẫu hứng tùy tiện thiếu tính <br /> toán, kể cả trong học tập lẫn nghiên cứu. Nhu cầu xã hội và thị trường lao động hiện  <br /> tại đặt ra cho mỗi người những tố  chất cần thiết chứ không phải là những điểm số <br /> đẹp, những chứng chỉ như vật trang sức vào đời mà không có thực lực vì động cơ học <br /> tập lệch lạc. Có động cơ học tập tốt khiến cho người ta luôn tự giác say mê, học tập  <br /> với những mục tiêu cụ thể rõ ràng với một niềm vui sáng tạo bất tận. <br />      Trong rất nhiều động cơ học tập của SV, có thể khuôn tách thành hai nhóm cơ bản:<br /> ­ Các động cơ hứng thú nhận thức.<br /> ­ Các động cơ trách nhiệm trong học tập.<br />         Thông thường các động cơ hứng thú nhận thức hình thành và đến được với người  <br /> học một cách tự  nhiên khi bài học có nội dung mới lạ, thú vị, bất ngờ, động và chứa  <br /> nhiều những yếu tố nghịch lí, gợi sự tò mò. Động cơ này sẽ  xuất hiện thường xuyên <br /> khi GV biết tăng cường tổ  chức các trò chơi nhận thức, các cuộc thảo luận hay các <br /> biện pháp kích thích tính tự giác tích cực từ người học.<br />        Động cơ nhiệm vụ và trách nhiệm thì bắt buộc người học phải liên hệ với ý thức  <br /> về  ý nghĩa xã hội của sự học. Giống như nghĩa vụ  đối với Tổ  quốc, trách nhiệm đối  <br /> với gia đình, thầy cô, uy tín danh dự trước bạn bè…Từ đó các em mới có ý thức kỉ luật  <br /> trong học tập, nghiêm túc tự giác thực hiện mọi nhiệm vụ học tập, những yêu cầu từ <br /> GV, phụ huynh, tôn trọng mọi chế định của xã hội và sự điều chỉnh của dư luận.<br />        Cả hai động cơ  trên không phải là một quá trình hình thành tự  phát, cũng chẳng <br /> được đem lại từ bên ngoài mà nó hình thành và phát triển một cách tự  giác thầm lặng  <br /> từ bên trong. Do vậy người GV phải tùy đặc điểm môn học, tùy đặc điểm tâm sinh lí <br /> lứa tuổi của đối tượng để tìm ra những biện pháp thích hợp nhằm khơi dây hứng thú  <br /> học tập và năng lực tiềm tàng nơi SV. Và, điều quan trọng hơn là tạo mọi điều kiện <br /> để các em tự kích thích động cơ học tập của mình.<br />         Đối với phần đông những người trẻ, việc tạm gác những thú vui, những trò giải trí  <br /> hấp dẫn nhất thời để  toàn tâm toàn sức cho việc học là hai điều có ranh giới vô cùng  <br /> mỏng manh. Nó đòi hỏi sự  quyết tâm cao và một ý chí mạnh mẽ  cùng nghi lực đủ  để <br /> chiến thắng chính bản thân mình. Đối với người trưởng thành, khi mục đích cuộc đời đã <br /> rõ, ý thức trách nhiệm đối với công việc đã được xác định và sự  học đã trở  thành niềm  <br /> vui thì việc xác định động cơ thái độ học tập nói chung không khó khăn như thế hệ trẻ.  <br /> Tuy nhiên không phải là hoàn toàn không có. Vì suy cho cùng ai cũng có những nhu cầu  <br /> riêng và từ  đó có những hứng thú khác nhau. Vấn đề  là phải biết kết hợp biện chứng  <br /> giữa nội sinh và ngoại sinh, tức là hứng thú nhận thức, hứng thú trách nhiệm được đánh  <br /> thức, khơi dậy trên cơ sở những điều kiện tốt từ  bên ngoài. Trong đó người thầy đóng  <br /> vai trò chủ đạo.<br />  b/ Xây dựng kế hoạch học tập <br />       Đối với bất kì ai muốn việc học thật sự có hiệu quả thì mục đích, nhiệm vụ và kế  <br /> hoạch học tập phải được xây dựng cụ thể, rõ ràng. Trong đó kế hoạch phải được xác <br /> định với tính hướng đích cao. Tức là kế hoạch ngắn hạn, dài hơi thậm chí từng môn, <br /> từng phần phải được tạo lập thật rõ ràng, nhất quán cho từng thời điểm từng giai  <br /> đoạn cụ  thể  sao cho phù hợp với điều kiện hoàn cảnh của mình. Vấn đề  kế  tiếp là  <br /> phải chọn đúng trọng tâm, cái gì là cốt lõi là quan trọng để ưu tiên tác động trực tiếp  <br /> và dành thời gian công sức cho nó. Nếu việc học dàn trải thiếu tập trung thì chắc chắn <br /> hiệu quả  sẽ  không cao. Sau khi đã xác định được trọng tâm, phải sắp xếp các phần <br /> việc một cách hợp lí logic về  cả  nội dung lẫn thời gian, đặc biệt cần tập trung hoàn  <br /> thành dứt điểm từng phần, từng hạng mục theo thứ tự được thể hiện chi tiết trong kế <br /> hoạch. Điều đó sẽ giúp quá trình tiến hành việc học được trôi chảy thuận lợi.<br /> c/ Tự mình nắm vững nội dung tri thức <br />       Đây là giai đoạn quyết định và chiếm nhiều thời gian công sức nhất. Khối lượng  <br /> kiến thức và các kĩ năng được hình thành nhanh hay chậm, nắm bắt vấn đề  nông hay <br /> sâu, rộng hay hẹp, có bề  vững không… tùy thuộc vào nội lực của chính bản thân <br /> người học trong bước mang tính đột phá này. Nó bao gồm các hoạt động:<br />       ­  Tiếp cận thông tin: Lựa chọn và chủ  động tiếp nhận thông tin từ  nhiều nguồn  <br /> khác nhau và từ  những hoạt động đã được xác định như  đọc sách, nghe giảng, xem <br /> truyền hình, tra cứu từ Internet, cemine, hội thảo, làm thí nghiệm, quan sát, điều tra…  <br /> Trong hoạt động này rất cần có sự tỉnh táo để chọn lọc thông tin một cách thông minh  <br /> và linh hoạt. Xã hội hiện đại đang khiến phần lớn SV rời xa sách và chỉ quan tâm đến  <br /> các phương tiện nghe nhìn khác. Đơn giản vì nó thỏa mãn trí tò mò, giúp cho tai nghe <br /> mắt thấy tức thời. Đó là chưa kể  đến sự  nhiễu loạn thông tin mà nếu không vững <br /> vàng thì giới trẻ  sẽ  rất dễ  sa vào những cạm bẫy thiếu lành mạnh,  ảnh hưởng trực <br /> tiếp đến sự phát triển nhân cách, tâm hồn. Trong lúc từ cổ  chí kim, muốn làm chủ  tri <br /> thức nhân loại thì con đường tốt nhất của mọi người là đọc sách. Đọc sách là phương  <br /> pháp tự học rẻ tiền và hiệu quả nhất. Khi làm việc với sách ta phải sử dụng năng lực  <br /> tổng hợp toàn diện và có sự  xuất hiện của hoạt động của trí não, một hoạt động tối  <br /> ưu trong quá trình tự  học. Do vậy, rèn luyện thói quen đọc sách là một công việc <br /> không thể  tách rời trong yêu cầu tự  học. Ngoài việc tiếp nhận tri thức còn phải biết <br /> đối thoại, gợi mở, thắc mắc hay đề  xuất những vấn đề  cần lưu ý sau khi đọc sách,  <br /> hoặc chí ít là học cách viết, lối diễn đạt từ những cuốn sách hay. Đó là cách đọc sáng  <br /> tạo. Khác với sự giải trí đơn giản hay cảm nhận thông thường.<br />     ­ Xử lí thông tin: Việc xử lí thông tin trong quá trình tự  học không bao giờ diễn ra  <br /> trong vô thức mà cần có sự gia công, xử lí mới có thể sử dụng được. Quá trình này có <br /> thể được tiến hành thông qua việc phân tích, đánh giá, tóm lược, tổng hợp, so sánh… <br />     ­ Vận dụng tri thức, thông tin: Trong việc vận dụng thông tin tri thức khoa học để <br /> giải quyết các vấn đề liên quan như thực hành bài tập, thảo luận, xử lí các tình huống, <br /> viết bài thu hoạch, báo cáo khoa học, tổng thuật… SV thường gặp rất nhiều khó khăn.  <br /> Có lúc tìm được một khối lượng lớn tư  liệu nhưng việc tập hợp phân loại nội dung  <br /> để kiến giải một vấn đề lại không thực hiện được. Trong trường hợp này cần khoanh <br /> vùng vấn đề trong một giới hạn đừng quá rộng. Chỉ cần tập trung đào sâu một vấn đề <br /> nào đó nhằm phát hiện ra cái mới có giá trị  thực tiễn là đáp ứng yêu cầu. Trong khâu  <br /> này việc lựa chọn và thay đổi hình thức tư duy để tìm ra cách thức tối ưu nhất cho đối  <br /> tượng nghiên cứu cũng rất cần thiết.<br />      ­ Trao đổi, phổ biến thông tin: Việc trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ thông tin tri thức  <br /> hay diển ngôn theo yêu cầu thông qua các hình thức: hội thảo, báo cáo khoa học, thảo <br /> luận, thuyết trình, tranh luận… là công việc cuối cùng của quá trình tiếp nhận tri thức. <br /> Hoạt động này giúp người học có thể hình thành và phát triển kĩ năng trình bày (bằng  <br /> lời nói hay văn bản) cho người học. Giúp người học chủ  động, tự  tin trong giao tiếp  <br /> ứng xử, phát triển năng lực hợp tác và làm việc nhóm tốt. <br /> d/ Tự kiểm tra đánh giá kết quả học tập: <br />       Việc nhìn nhận kết quả học tập được thực hiện bằng nhiều hình thức: Dùng các  <br /> thang đo mức độ đáp ứng yêu cầu của GV, bản thân tự đánh giá, sự đánh giá nhận xét  <br /> của tập thể thông qua thảo luận, tự  đối chiếu so sánh với mục tiêu đặt ra ban đầu…  <br /> Tất cả  đều mang một ý nghĩa tích cực, cần được quan tâm thường xuyên. Thông qua  <br /> nó người học tự  đối thoại để  thẩm định mình, hiểu được cái gì làm được, điều gì <br /> chưa thỏa mãn nhu cầu học tập nghiên cứu để  từ  đó có hướng khắc phục hay phát <br /> huy.<br />        Vấn đề tự học rõ ràng không hề đơn giản. Muốn hoạt động học tập có hiệu quả <br /> nhất thiết SV phải chủ động tự giác học tập bất cứ lúc nào có thể bằng chính nội lực  <br /> của bản thân. Vì nội lực mới chính là nhân tố  quyết định cho sự  phát triển. Ngoài ra, <br /> rất cần tới vai trò của người thầy với tư cách là ngoại lực trong việc trang bị cho SV  <br /> một hệ thống tri thức, kĩ năng, thái độ cùng với phương pháp tự học cụ thể, khoa học. <br /> Nhờ đó hoạt động tự học tự đào tạo của SV mới đi vào chiều sâu thực chất.<br /> <br /> 2.2.2. Dạy phương pháp tự học cho sinh viên<br />        Ngoài những nội dung và phương pháp chung được trình bày ở trên mỗi môn học, <br /> mỗi đối tượng đều có những đặc thù riêng. Và, với GV cũng vậy, cũng với những  <br /> phương pháp giống nhau nhưng cách sử dụng của mỗi người ở những thời điểm cũng <br /> có sự khác nhau. Do vậy, việc tìm ra những cách thức dạy tự học cụ thể cho từng lĩnh <br /> vực là công việc rất có ý nghĩa. Tâm lí chung với đối tượng SV các chuyên ngành <br /> thuộc khối Tự nhiên – Kĩ thuật thường ngại các môn KHXH – NV có nhiều chữ, một  <br /> phần do không thuộc sở trường một phần quĩ thời gian ngày càng eo hẹp, việc học các  <br /> học phần này thường chiếm nhiều thời gian. Do vậy trong báo cáo này, việc xác định <br /> các phương pháp dạy cho SV tự học các môn thuộc KHXH –NV được chúng tôi quan <br /> tâm  nhiều hơn. <br />       Dạy phương pháp tự học cho SV ở các môn Khoa học tự nhiên – Kĩ thuật đã được  <br /> định hình từ lâu bằng những yêu cầu cụ thể rõ ràng như thực hành bài tập, vẽ sơ đồ…<br /> Việc kiểm tra SV có thực hiện yêu cầu học tập mà GV giao hay không cũng vì thế mà <br /> dễ xác định và đỡ mất thời gian hơn. Còn đối với các môn thuộc lĩnh vực Xã hội Nhân <br /> văn không hề dễ dàng. Từ  đặc thù của lĩnh vực chuyên ngành xã hội, qua nghiên cứu <br /> các tài liệu về phương pháp dạy học và thực tế giảng dạy nhiều năm chúng tôi đã rút <br /> ra bốn vấn đề cốt lõi có thể áp dụng trong quá trình dạy tự học cho SV. Đó là:<br />   a/ Dạy cách lập kế hoạch học tập<br />       Trên cơ sở đề cương môn học, vào đầu mỗi học phần GV cần hướng dẫn SV lập  <br /> kế  hoạch học tập sao cho kế hoạch đó phải  ở  trong tầm với của mình, phù hợp với  <br /> điều kiện của mình. Tất nhiên có thể điều chỉnh khi điều kiện thay đổi. Quán triệt để <br /> SV hiểu rõ: mọi kế  hoạch phải được xây dựng trên những mục tiêu cụ  thể  và hoàn  <br /> toàn phấn đấu thực hiện được. Trong đó có sự phân biệt rõ việc chính việc phụ, việc  <br /> làm ngay và việc làm sau. Có như thế mới từng bước góp nhặt tri thức tích lũy kết quả <br /> học tập một cách bền vững. Việc sử  dụng và tận dụng tốt quĩ thời gian cũng cần  <br /> được đặt ra để  không phải bị  động trước khối lượng các môn học cũng như  áp lực  <br /> công việc.<br /> b/ Dạy cách nghe giảng và ghi chép theo tinh thần tự học. <br />      Nghe giảng và ghi chép là những kĩ năng mà ai cũng phải sử  dụng trong quá trình <br /> học tập. Trình độ nghe và ghi chép của người học không giống nhau ở những môn học <br /> khác nhau. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập. Tuy nhiên đây là vấn đề mà  <br /> xưa nay chưa có ai nghiên cứu. Mỗi người đều phải tự  mình rèn luyện thói quen ghi <br /> chép để có thể có được những thông tin cần thiết về môn học. Điều quan trọng trước  <br /> tiên là GV cần truyền đạt cho SV những nguyên tắc chính của hoạt động nghe – ghi  <br /> chép. Với các môn KHXH – NV thường có dung lượng câu chữ nhiều, việc vừa chú ý <br /> theo dõi để  tri nhận thông tin vừa mong muốn ghi chép thật đầy đủ  khiến đôi lúc trở <br /> thành một thách đố lớn. Các em thường mang lối học thụ động, quen tách việc nghe và <br /> ghi chép ra khỏi nhau, thậm chí nhiều SV chỉ  chờ GV đọc mới có thể  ghi chép được <br /> nội dung bài học nếu ngược lại thì đành bỏ  trống vở  khiến tâm lí bị   ức chế   ảnh  <br /> hưởng đến quá trình tiếp nhận kiến thức. Thực tế đó đòi hỏi người học phải tập trung  <br /> tư  tưởng cao độ  để  có khả  năng lĩnh hội vấn đề  một cách khoa học nhất. Phải rèn  <br /> luyện để có khả năng huy động vốn từ, sử dụng tốc độ ghi chép nhanh bằng các hình  <br /> thức viết tắt, gạch chân, tóm lược bằng sơ đồ  hình vẽ  những ý chính, các luận điểm  <br /> quan trọng mà GV nhấn mạnh, lặp lại nhiều lần là điều vô cùng cần thiết. Ngoài ra,  <br /> trong quá trình học tập trên lớp, nếu có vấn đề  nào không hiểu cần đánh dấu để  hỏi  <br /> ngay sau khi GV ngừng giảng nhằm đào sâu kiến thức và tiết kiệm thời gian. Rất tiếc,  <br /> trên thực tế đây là điểm yếu mà phần lớn SV không quan tâm rèn luyện để có được.<br />       Muốn tạo điều kiện cho SV nghe giảng và ghi chép tốt, GV cần lưu ý:<br />       ­ Nội dung bài giảng phải mới mẻ, thiết thực, cần thiết có thể  tạo ra những tình  <br /> huống giả định yêu cầu SV suy nghĩ phản biện (d/c).<br />        ­ Các câu hỏi, vấn đề  đặt ra trong giờ  giảng phải có sự  chọn lọc kĩ lưỡng, tập  <br /> trung vào trọng tâm bài học như  một cách phát tín hiệu cho SV xác định nội dung  <br /> chính.<br /> ­  Đưa vào bài giảng những tình huống lí thú, những mẫu chuyện sinh động lấy từ <br /> thực tế  có liên quan trực tiếp đến đời sống hay lĩnh vực chuyên ngành của từng đối <br /> tượng SV để gây sự chú ý cũng như tạo cảm giác hứng thú cho người học. (d/c)<br /> ­ Sau hoặc trong khi giảng bài có thể  yêu cầu SV tự  đặt ra những câu hỏi, tình <br /> huống sát với nội dung bài học để thay đổi không khí, tăng cường sự chú ý của cả lớp.<br /> ­ Sự truyền cảm, mạch lạc trong lời giảng cũng là điều có ý nghĩa thu hút sự chú ý <br /> của người học.<br />        Tất cả những công việc này muốn thực hiện tốt phải có sự phối hợp nhịp nhàng  <br /> ăn ý của cả thầy và trò. Trong đó thầy đóng vai trò chủ  đạo trong việc hướng dẫn tổ <br /> chức còn trò với tư  cách là chủ  thể  tích cực chủ  động sáng tạo cả  trong lĩnh hội tri <br /> thức lẫn rèn luyện kĩ năng và bộc lộ quan điểm, thái độ.  <br /> c/ Dạy cách học bài<br />     Vấn đề mấu chốt theo quan điểm của chúng tôi chính là dạy cách học bài. GV cần  <br /> giới thiệu và hướng dẫn cho SV tự  học theo mô hình các nấc thang nhận thức của <br /> Bloom. Tức là học cách phân tích, tổng hợp, học vận dụng tri thức vào từng tình  <br /> huống thực tiễn, học nhận xét đánh giá, so sánh đối chiếu các kiến thức… Bên cạnh  <br /> đó còn phải rèn luyện năng lực tư duy logic, tư duy trừu tượng, tư duy sáng tạo để tìm  <br /> ra những hướng tiếp cận mới các vấn đề khoa học. <br />      Việc đưa ra các tình huống vấn đề gắn với thực tiễn đời sống xã hội là ưu thế của  <br /> các học  phần thuộc  lĩnh vực XHNV.  GV  cần cho những tình huống sau mỗi bài/ <br /> chương/ mục và yêu cầu SV chuẩn bị trước. Sau đó tùy tình hình để cho từng cá nhân <br /> hay từng nhóm (cả lớp) thảo luận, giải quyết.<br />       Một trong những hình thức giúp SV làm việc nhóm tốt nhất là tạo cơ hội cho các em  <br /> diễn ngôn trực tiếp. Từ  cách lấy dẫn chứng để  chứng minh một vấn đề, giải thích, <br /> phản biện, nêu quan điểm ý tưởng hay thuyết trình, giới thiệu, tổng thuật một sự kiện,  <br /> một vấn đề khoa học hoặc đơn giản chỉ là sự bày tỏ  chính kiến trước một hiện tượng. <br /> Thông qua đó người dạy cũng có thể nắm được mức độ nhận thức của SV để có sự bổ <br /> sung điều chỉnh hợp lí, kịp thời. Đảm bảo chất lượng giờ  giảng luôn được cải thiện  <br /> theo hướng tích cực.<br /> d/ Dạy cách nghiên cứu<br />        Trước hết là dạy cách xác định đề tài, chủ đề nghiên cứu sao cho phù hợp với sở <br /> trường năng lực của mình và yêu cầu của chuyên ngành đào tạo. Tiếp đến là dạy cách <br /> lựa chọn và tập hợp, phân loại thông tin và cách xử  lí thông tin trong khuôn khổ  thời <br /> gian cho phép. Cơ sở lí luận của các môn KHXH&NV thường mang tính hàn lâm, tính <br /> kế  thừa cao. Trong lúc trên thực tế  các vấn đề  xã hội lại thay đổi từng giây. Vì thế <br /> việc xác định nguồn tài liệu, điều tra, thực nghiệm cũng đòi hỏi mỗi người phấn đấu  <br /> nắm bắt kịp thời những vấn đề mang tính thời sự nóng hổi cũng là một thách thức lớn.  <br /> Tài liệu sẽ lấy từ nguồn nào, giới hạn phạm vi bao nhiêu, cách viện dẫn những thông  <br /> tin ra sao cho chính xác, trích dẫn những vấn đề  điển hình nào cho có tính thuyết  <br /> phục… là những vấn đề  cần được hướng dẫn kĩ lưỡng chu đáo từ  phía GV. Một đề <br /> cương nghiên cứu chuẩn mực, khoa học trong cấu trúc chung từ tổng quan của vấn đề <br /> nghiên cứu, các cấp độ nội dung cần triển khai và cách xác định phương pháp nghiên  <br /> cứu phản ánh rất rõ năng lực của mỗi SV. Cần hình thành và rèn luyện cho các em <br /> sớm có được kĩ năng ấy. Ngoài ra, việc tự kiểm tra đánh giá kết quả  nghiên cứu trên  <br /> cơ sở tranh thủ ý kiến của bạn bè thầy cô cũng đem lại lợi ích thiết dụng cho người  <br /> nghiên cứu, nhất là những SV bước đầu làm quen với khoa học.<br />       Bốn vấn đề cốt lõi nêu trên chỉ là những chỉ dẫn cần thiết, mang tính định hướng. <br /> Còn việc vận dụng ra sao còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố: Sự cố gắng đầy ý chí nghị <br /> lực của người học, sự mẫn cán tận tâm và chu toàn của người dạy cùng những điều  <br /> kiện tiên quyết khác. Duy có một điều không cần bàn cãi là phương pháp dạy học  ở <br /> bậc học đại học hiện nay không thể thiếu việc dạy cách học.<br /> <br /> 3. KẾT LUẬN<br />          Hiện nay, trong các trường đại học, một bộ phận khá lớn SV còn thụ động trong  <br /> việc tiếp nhận tri thức. Phương pháp học tập, nhất là phương pháp tự  học luôn là bài  <br /> toán khó cho không ít SV kể cả SV năm cuối. Thế nhưng vấn đề này vẫn chưa được  <br /> quan tâm đúng mức. Do áp lực của khối lượng công việc luôn quá tải nên GV chỉ mãi <br /> lo thực hiện chức năng của mình mà ít quan tâm đến rèn luyện kĩ năng toàn diện trong  <br /> đó tự  học cho SV trong đó kĩ năng tự  học. Vì vậy, mỗi trường đại học hiện đại cần <br /> đưa phương pháp tự học vào mục tiêu đào tạo. Bởi lẽ, nó không chỉ cần thiết cho SV  <br /> khi còn ngồi trên ghế nhà trường mà cả khi ra trường hòa nhập với xã hội, trong suốt  <br /> cuộc đời. Khi tự  học, mỗi SV hoàn toàn có điều kiện để  tự  nghiền ngẫm những vấn <br /> đề nảy sinh trong học tập theo một phong cách riêng với những yêu cầu và điều kiện  <br /> thích hợp. Điều đó không chỉ giúp bản thân SV nắm được vấn đề một cách chắc chắn  <br /> và bền vững; chủ động bồi dưỡng phương pháp học tập và kĩ năng vận dụng tri thức <br /> mà còn là dịp tốt để  rèn luyện ý chí và năng lực hoạt động độc lập sáng tạo. Đó là  <br /> những phẩm chất mà chỉ  có chính bản thân SV tự  rèn luyện kiên trì mới có được, <br /> không một ai có thể  cung cấp hay làm thay cho mình. Thực tế  cũng đã chứng minh,  <br /> mỗi thành công của SV trên con đường học tập nghiên cứu không bao giờ  là kết quả <br /> của lối học tập thụ động, đối phó, chờ thời. <br />        Từ đó, dễ nhận thấy rằng: cùng với đòi hỏi của xu thế hội nhập toàn cầu trên tất <br /> cả các lĩnh vực và với một xã hội đầy biến động như  xã hội nước ta về sử  dụng lao  <br /> động, tiền lương, sự đãi ngộ và quá trình đào tạo ngày càng đi vào chiều sâu thực chất <br /> thì hoạt động dạy học, đặc biệt là dạy cách học chắc chắn sẽ  tìm được sự  đồng  <br /> thuận cao của cộng đồng và là mảnh đất tốt cho bất kì ai có khát vọng học tập suốt <br /> đời.<br />                                               <br />                                                                                              <br /> <br />                                         TÀI LIỆU THAM KHẢO<br /> <br /> 1. Trần Bá Hoành, Tháng 7/1998, Vị trí của tự học tự đào tạo trong quá trình dạy  <br /> học giáo dục và đào tạo, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục.<br /> 2. Lưu Xuân Mới, 2001, Phương pháp dạy học đại học, Nxb Giáo dục.<br /> 3. Lê Đức Ngọc, Tháng 8/2004,  Dạy cách học một trong những giải pháp nâng  <br /> cao chất lượng đào tạo đại học, Tạp chí Dạy và học ngày nay.<br /> 4. Vũ văn Tảo, Tháng 4/2001, Học và dạy cách học, Tạp chí Tự học.<br /> 5. Thái Duy Tuyên, 2003,  Dạy tự  học cho sinh viên trong các nhà trường Cao  <br /> đẳng Đại học chuyên nghiệp, Chuyên đề  Phương pháp dạy học cho học viên <br /> Cao học, ĐH Huế.<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD


intNumView=233

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2