19
Quản trị tại các cơ quan báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số
TS. Vũ Tuấn Anh
1
Với sự phát triển vượt bậc của công nghệ và tác động của đại dịch Covid-
19, các tòa soạn phải thay đổi cách thức quản trị, bao gồm triển khai chuyển đổi
số; triển khai tòa soạn hội tụ (mô hình tòa soạn hiện đại, tận dụng tối đa ưu thế
về nhân lực đa phương tiện và nền tảng công nghệ kỹ thuật để sản xuất ra các
ấn phẩm cho nhiều loại hình báo chí khác nhau); từ đó thay đổi quy trình làm
việc thích ứng bối cảnh đặc thù. Trên thực tế, từ trước khi xuất hiện đại dịch
Covid-19, nhiều tòa soạn tại Việt Nam đã từng bước triển khai chuyển đổi số
trong từng phần hoạt động của đơn vị từ các khía cạnh quản trị chung, quy
trình làm việc, phối hợp giữa các bộ phận, giữa các nhân sự đơn tuyến và đa
tuyến. Tuy nhiên, bối cảnh khó khăn của cao điểm dịch Covid-19 đã đẩy nhanh
việc hoàn thiện tiến trình này.
1. Quản trị hoạt động của tòa soạn
Đối với báo mạng điện tử và báo in, ví dụ điển hình là Báo Thanh Niên. Xuất
thân là tờ báo in và sau đó mới làm điện tử, Thanh Niên đã chuẩn bị cho quá trình
chuyển đổi số cả về quy trình làm việc và kênh đăng tải khá sớm từ năm 2015 và triển
khai đề án “tòa soạn hội tụ” từ năm 2019. Tuy nhiên, khi dịch bệnh bùng phát căng
thẳng tại thành phố Hồ Chí Minh buộc tòa soạn phải ngừng ấn phẩm báo in trong 10
ngày, tòa soạn buộc phải hoàn thiện tiến trình chuyển đổi số gấp hơn dự kiến – chỉ
trong một tuần. Bên cạnh Thanh Niên, báo Công An Nhân Dân cũng thích ứng thông
qua việc chuyển đổi phương thức làm việc từ trực tiếp sang trực tuyến ở nhiều bình
diện, bao gồm “duyệt đề tài”, “lên bản thảo đề tài”, “phân công công việc”, “ứng
dụng CMS (hệ thống phần mềm quản trị nội dung) đối với báo điện tử và bằng email
đối với báo in”.
Đối với đặc thù ngành phát thanh, bối cảnh Covid-19 cũng thúc đẩy quá trình
tiến đến tòa soạn hội tụ, chia sẻ chung về tài nguyên nội dung và phân bổ ra các loại
hình đa phương tiện, chẳng hạn như VOV. VOV đã có thực hiện nhiều điều chỉnh, đầu
1
Khoa Truyền thông và Văn hóa đối ngoại, Học viện Ngoại giao.
20
tiên là quy trình làm việc chia ca giãn cách, thứ hai là chuyển đổi phương thức làm
việc từ xa, thứ ba là thúc đẩy việc chia sẻ tài nguyên giữa các đơn vị và các loại hình
báo chí. Cụ thể, về kết cấu tòa soạn, các ban biên tập chia ca, kíp theo buổi sáng -
chiều hoặc phân công cuốn chiếu mỗi tuần. Các kênh mang tính chất thời sự phải làm
theo ca kíp trực, còn các kênh mang tính chất chuyên đề thường chia đội ngũ theo
tuần. Bên cạnh đó, tất cả hoạt động khai thác thông tin phải làm việc thông qua hệ
thống mạng của đài, mạng internet.
Đối với các đơn vị truyền hình, đại dịch Covid-19 một mặt gia tăng mạnh mẽ nhu
cầu tiêu thụ thông tin và sản phẩm truyền hình, một mặt gia tăng áp lực lớn về cơ hội
tiếp xúc nguồn tin, trong khi đặc thù báo hình là trực tiếp khai thác âm thanh, hình ảnh
tại hiện trường. Tại VTV3, ban lãnh đạo triển khai chia các nhóm phóng viên trực
chiến hiện trường, nhóm biên tập tại văn phòng, và nhóm làm việc trực tuyến - vừa
đảm bảo tác nghiệp vừa đảm bảo an toàn, bảo vệ đội ngũ nhân sự, đồng thời đảm bảo
thời lượng phát sóng, không cắt chương trình.
Sau những cao điểm dịch Covid-19, trong bối cảnh bình thường mới, nhưng
nhiều yếu tố công nghệ, và phương thức làm việc của tòa soạn hội tụ vẫn tiếp tục phát
huy hiệu quả mang tính dài hạn.
2. Quản trị chất lượng nội dung
Covid-19 có tác động khác nhau tới chất lượng nội dung của từng loại hình báo
chí, và các tòa soạn cũng có những cách thích ứng riêng để tăng cường quản trị chất
lượng nội dung trong bối cảnh đại dịch. Trong đó, hai vấn đề lớn nổi lên là: mối quan
hệ giữa báo chí và mạng xã hội, báo chí công dân và kiểm định độ chính xác nguồn tin
trong tình hình gia tăng tin giả và thông tin sai lệch; và vấn đề phóng viên tác nghiệp
đa nhiệm, đa phương tiện.
2.1. Đảm bảo tính xác thực của thông tin từ báo chí công dân, mạng xã hội
Trong bối cảnh đại dịch, phóng viên bị hạn chế trong tiếp cận nguồn tin trực tiếp.
Cùng với đó là sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội, tin tức đăng tải bởi người
đọc, người dùng mạng xã hội tăng vượt bậc. Trong nhiều trường hợp mạng xã hội là
nơi đầu tiên phát hiện và chia sẻ các tin tức nóng từ cộng đồng. Chính vì những điều
này, một số lượng không nhỏ tin bài báo chí được thu thập và xử lý trực tuyến. Tuy
nhiên, thông tin từ mạng xã hội thường mang tính quan điểm cá nhân và thậm chí bao
21
gồm thông tin giả mạo, sai lệch. Thực trạng này yêu cầu nhà báo phải đặc biệt tỉnh táo
để phân biệt được tin thật, tin giả, góp phần định hướng dư luận, giúp người dân không
hoang mang lo lắng, tránh các thông tin xấu, thông tin độc, sai sự thật và tin đồn. Đối
với vấn đề này, báo Công An Nhân Dân, có quan điểm rõ ràng và kiên định về vai trò
định hướng, và kiểm chứng nguồn tin từ mạng xã hội của tòa soạn. Theo đó, phóng
viên cần thông tin chính xác, kịp thời, phân tích đúng, giúp người dân nắm được tình
hình.Cùng chia sẻ quan điểm này, theo ý kiến từ đại diện Đài Truyền hình Hà Nội, về
mặt quản trị chất lượng, tin giả trên mạng xã hội đẩy mạnh yêu cầu bức thiết đối với
người làm báo về sự cẩn trọng và các kỹ năng nghiệp vụ trong kiểm chứng thông tin.
Mặt khác, nhiều cơ quan báo chí như Thanh Niên và Đài Tiếng nói Việt Nam chỉ
ra rằng thực tế mối quan hệ giữa báo chí và mạng xã hội không chỉ có mặt tiêu cực.
Bởi, việc sử dụng nguồn tin từ mạng xã hội hiệu quả cũng làm tăng tính tương tác giữa
đơn vị báo chí và khán giả, độc giả. Bên cạnh đó, đây là cơ hội khẳng định vị trí đặc
biệt của báo chí chính thống, cơ hội khẳng định uy tín, vị thế của các đơn vị báo chí
đối với công chúng bằng chất lượng và độ xác tín của thông tin.
2.2. Đảm bảo chất lượng nội dung trong điều kiện tác nghiệp từ xa
Đại dịch Covid-19 trong những thời kỳ cao điểm, giãn cách xã hội đã đặt ra
nhiều khó khăn cho việc tác nghiệp của người làm báo, bao gồm: khó khăn trong trao
đổi, thống nhất nội bộ tòa soạn; khó khăn trong tiếp cận, thu thập nguyên liệu và xác
thực độ tin cậy nguồn tin; khó khăn trong lưu trữ, vận chuyển tư liệu đảm bảo chất
lượng và thời gian. Mặt khác, điều kiện làm việc từ xa cũng cho phép phóng viên cùng
lúc có thể tác nghiệp trong các đề tài khác nhau, địa phương khác nhau ở mọi nơi, mọi
lúc. Lĩnh vực phát thanh và truyền hình có đặc thù tiếp cận trực tiếp để khai thác hình ảnh,
âm thanh của đối tượng. Vì vậy, các phóng viên VOV, VTV3 và HanoiTV đã phải bổ trợ
các kỹ năng tác nghiệp trực tuyến, chủ động tiếp cận nguồn tin, tăng cường độ làm việc
chia đội phóng viên hiện trường phụ trách tác nghiệp trực tiếp và phối hợp làm việc trực
tuyến với bộ phận biên tập làm việc riêng tại tòa soạn hoặc làm việc từ xa.
3. Quản trị nguồn nhân lực tại các cơ quan báo chí
3.1. Đảm bảo số lượng nguồn nhân lực
Dịch Covid 19 không gây ảnh hưởng nhiều đến nguồn nhân lực tại các cơ quan
báo chí Việt Nam, và có những cơ quan không hề suy giảm nhân sự. Xu hướng này
22
được ghi nhận ở cả ba mảng báo viết, phát thanh và truyền hình, chẳng hạn như đại
diện VTV3 chia sẻ họ “không bị ảnh hưởng nhiều về nhân lực trong đợt Covid” và đại
diện VOV cho biết - “số lượng quân số không tăng không giảm vì Đài là Đài quốc gia,
luôn phải có quân số ổn định”.
Ngoài ra, một số cơ quan có xu hướng tuyển thêm nhân lực, đặc biệt là nguồn
nhân lực về truyền thông kỹ thuật số, điều này là bởi hai lý do. Trước hết, sự bùng
phát của Covid 19 đã khiến mức tiêu thụ tin tức gia tăng ở các quốc gia trên toàn cầu,
dẫn đến việc phải có đội ngũ nhân lực bền bỉ đảm bảo cập nhật thông tin liên tục hay
thậm chí là tăng cường tần suất tin bài. Đặc biệt đối với các báo điện tử như Thanh
Niên, nhu cầu thông tin thể hiện rõ ràng qua lượng xem bài tăng vọt, và đạt mức cao
nhất từ trước đến nay trong bối cảnh dịch Covid 19.
Thứ hai, song song với áp lực dịch bệnh thời gian vừa qua, một yêu cầu khác là
"chuyển đổi số", mở ra cơ hội kinh doanh và truyền thông mới đến từ các nền tảng kỹ
thuật số. Các đài truyền hình như HanoiTV, đài phát thanh VOV và báo viết Thanh
Niên đều nhấn mạnh về việc “tăng cường chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông
tin trong báo chí”. Việc ứng dụng này, hiện bao gồm ba hướng đi nổi bật, đó là phát
triển các nội dung mới (podcast, âm thanh, truyền hình, mega-story, infographic,…),
thực hiện quảng cáo trên các nền tảng mạng xã hội, và báo chí dữ liệu. Sự đổi mới này
đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc bổ sung nguồn nhân lực trẻ có thể tiếp cận nhanh
hoặc đã từng được đào tạo bài bản về công nghệ để phù hợp.
3.2. Đảm bảo quyền lợi người lao động
Theo xu thế chung trên toàn thế giới, Covid-19 ảnh hưởng không nhỏ đến sức
khỏe tâm lý, thể chất và quyền lợi của người làm báo (Appelgren, 2021). Đối với các
nhà báo và cơ quan báo chí Việt Nam, ảnh hưởng dễ thấy nhất là nguồn thu. Bởi ở
Việt Nam, cơ quan báo chí có ba nguồn thu chính là doanh thu phát hành và bán các
sản phẩm báo chí, doanh thu từ tổ chức sự kiện, doanh thu từ việc cung ứng các dịch
vụ xã hội, và nguồn thu lớn nhất - các hợp đồng quảng cáo. Việc tạo ra thu nhập từ
nguồn quảng cáo, nay trở nên khó khăn hơn do doanh nghiệp cắt giảm chi tiêu và hợp
đồng quảng cáo có xu hướng dịch chuyển qua các nền tảng mạng xã hội. Ví dụ minh
chứng rõ nét cho khó khăn này là tại báo Thanh Niên, trong đợt dịch cao điểm của
năm 2020, dù năng suất của phóng viên tăng 186%, doanh số của Thanh Niên lại giảm
23
101% cũng vì các đối tác siết chặt kinh phí truyền thông. Tương tự, VTV cũng ghi
nhận xu hướng cắt giảm nguồn thu.
Tuy nhiên, các cơ quan báo chí vẫn cố gắng duy trì phúc lợi cho người lao động.
Một số cơ quan, như VTV và VOV, vẫn được nhà nước chi ngân sách để sản xuất nội
dung và mức lương cho những người làm báo trong biên chế không thay đổi. Đặc biệt
đối với VOV, “các phóng viên tham gia đưa tin về tình hình dịch bệnh ở mọi đơn vị
đều nhuận nhuận bút gấp 1,5 lần so với bình thường”. Các phóng viên VOV nhiễm
Covid-19 ở giai đoạn đỉnh dịch được tạo điều kiện cho “nghỉ có hưởng lương và nhận
hỗ trợ từ 1 đến 2 triệu đồng”. Bên cạnh duy trì phúc lợi cho người lao động thông qua
nguồn ngân sách cố định, việc mở những hướng phát triển nội dung mới để tạo ra
nguồn thu mới cũng là một giải pháp đáng ghi nhận. Như trường hợp của báo Thanh
Niên, tòa soạn đã có thêm các hình thức báo chí truyền thống, đẩy mạnh những dự án
nội dung trên mạng xã hội, và tư vấn cho khách hàng việc đăng ký quảng cáo trên các
nền tảng này.
Ngoài thu nhập, khía cạnh thể hiện sự đảm bảo của cơ quan cho quyền lợi cho
nhân viên thứ hai là "Chế độ làm việc theo ca". Việc chia ca kíp trực, làm việc từ xa,
nghỉ phép và thậm chí còn có chế độ nghỉ ngơi để tạo điều kiện tác nghiệp một cách
tốt nhất cho nhân sự. Giải pháp này được áp dụng rõ nét trong các cơ quan truyền
thông báo chí quốc gia như VOV và VTV, nơi phải đảm bảo việc phát sóng liên tục và
thậm chí phải gia tăng số lượng và chất lượng tin bài trong những đợt cao điểm dịch.
Đây điều không chỉ hiệu quả trong phòng chống dịch bệnh, đảm bảo công việc đưa tin
diễn ra xuyên suốt mà còn có ảnh hưởng lớn đến "sức khỏe tinh thần" của nhà báo
(Oliver & Costello, 2018), giúp nhân họ lấy lại sự tập trung và tái tạo sức sống
(Perreault & Perreault, 2021).
Cuối cùng, ngoài đảm bảo nguồn thu và cân đối công việc cho người lao động,
các cơ quan báo chí cũng thực hiện đầy đủ những yêu cầu bảo đảm an toàn cho nhân
viên khi tác nghiệp tại môi trường có điều kiện vệ sinh dịch tễ chưa đảm bảo, thông
qua các công tác tập huấn kỹ năng, tiêm chủng và chuẩn bị trang bị bảo hộ thiết yếu.
Bên cạnh đó, các phóng viên - nhóm nhân sự phải dịch chuyển nhiều và tiếp xúc trực
tiếp với hiện trường - được ưu tiên tiêm trước, tập huấn những kỹ năng phòng dịch và
tạo điều kiện về phương tiện di chuyển.
