intTypePromotion=1
ADSENSE

Quyền ưu tiên thu hồi tài sản tham nhũng: Lý luận và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam

Chia sẻ: _ _ | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:14

30
lượt xem
4
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết nghiên cứu, đánh giá hiệu quả hoạt động thu hồi tài sản qua việc áp dụng các biện pháp tư pháp, thực thi các trách nhiệm dân sự trong các vụ án xử lý tội phạm tham nhũng; nhận diện và giải quyết những vướng mắc phát sinh trong việc áp dụng các biện pháp thu hồi các tài sản có nguồn gốc tham nhũng đã được chuyển nhượng trên cơ sở tôn trọng các quyền tự do kinh doanh được nhà nước cam kết.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Quyền ưu tiên thu hồi tài sản tham nhũng: Lý luận và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam

  1. QUYỀN ƯU TIÊN THU HỒI TÀI SẢN THAM NHŨNG: LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI VIỆT NAM Lương Khải Ân TÓM TẮT: Bài viết nghiên cứu, đánh giá hiệu quả hoạt động thu hồi tài sản qua việc áp dụng các biện pháp tư pháp, thực thi các trách nhiệm dân sự trong các vụ án xử lý tội phạm tham nhũng; nhận diện và giải quyết những vướng mắc phát sinh trong việc áp dụng các biện pháp thu hồi các tài sản có nguồn gốc tham nhũng đã được chuyển nhượng trên cơ sở tôn trọng các quyền tự do kinh doanh được nhà nước cam kết20. Từ khoá: biện pháp tư pháp, trách nhiệm dân sự, tài sản tham nhũng, tố tụng hình sự 2015 ABSTRACT: The writing examines, reviews the efficiency of recuperating assets through applying judicial methods, actualizing civil obligations in cases that handle corruptions; identifies and solves issues arising from applying methods of recuperating corruption-based assets which have been transferred on the basis of respect for state- guaranteed rights in free trade. Keywords: judicial methods, civil obligations, corruption-based assets, criminal code 2015 1. Thách thức thu hồi tài sản trong các vụ án tham nhũng và những bài học kinh nghiệm đặt ra đối với Việt Nam Pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay đề cập đến quyền kê biên, thu giữ, hoàn trả tài sản liên quan tội phạm tham nhũng bên cạnh hình phạt nghiêm khắc đối với tội phạm (người có hành vi nguy hiểm cho xã hội bị truy cứu, xử lý hình sự). Mục đích là nhằm hỗ trợ hình phạt, góp phần cải tạo, giáo dục người phạm tội, ngăn ngừa tội phạm, ổn định và đảm bảo trật tự xã hội21. Các cơ quan pháp luật phải có trách nhiệm giải quyết (trách nhiệm dân sự) cùng với vụ án hình sự ngay từ giai đoạn khởi tố vụ án, khởi tố bị can cho đến khi thu hồi  TS. LS, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh; Email: lkanluatsu@gmail.com 20 Cam kết ghi tại các Điều 33 Hiến pháp năm 2012 21 Trường Đại học luật Hà Nội (2005), Giáo trình luật hình sự Việt Nam (tập 1), Nxb. CAND, tr. 251 216
  2. hết tài sản (tham nhũng) bị chiếm đoạt, thất thoát. Đây cũng chính là thước đo để đánh giá đầy đủ và hiệu quả hoạt động thu hồi tài sản tham nhũng trên thực tế, khắc phục những thiệt hại theo các quyết sách được Đảng, nhà nước đặt ra trước tình trạng tham nhũng vẫn đang diễn biến phức tạp. Đối với tội phạm tham nhũng, đặc trưng của tội này là người phạm tội chức quyền, quan hệ rộng, am hiểu pháp luật, luôn có ý thức che giấu, chủ động đẩy những tài sản phạm pháp vào các giao dịch do người thân đứng tên thay hoặc thông qua các giao dịch “giả cách” đích đến là xoá hoàn toàn các dấu vết phạm tội. Điều này cũng đặt ra thách thức đối với các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự phải đối mặt với những khó khăn, thách thức khi truy tìm, làm sáng tỏ nguồn gốc tài sản liên quan đến tội phạm, đánh giá phạm vi mức độ sai phạm giao dịch, kịp thời thu hồi theo đúng các quy định. Pháp luật hình sự Việt Nam trước đây cũng như hiện nay đều cho phép áp dụng các biện pháp xử lý tội phạm theo hướng nghiêm khắc, nhưng thực tế hiệu quả thu hồi tài sản tham nhũng vẫn chưa đạt được các kết quả như mong đợi22 ngoài một số vụ việc gần đây khi có quyết tâm vào cuộc, đấu tranh quyết liệt của các cơ quan bảo vệ pháp luật. Ví dụ: Vụ án hình sự xét xử bị cáo Giang Kim Đ can tội “tham ô tài sản”. Ngay từ hoạt động điều tra tội phạm, cơ quan pháp luật phát hiện và xử lý tội “rửa tiền” đối với người thân của bị cáo Đ đã tiếp tay che giấu tội phạm, đẩy nguồn tiền chiếm đoạt vào các giao dịch mua bất động sản, xe ôtô, thu hồi tài sản trả cho Tập đoàn Công nghiệp TTVN; Vụ án Tổng Công ty Viễn thông M mua cổ phần Công ty cổ phần Nghe nhìn TC trong điều kiện năng lực tài chính công ty đang xấu, kinh doanh không hiệu quả,... Qua điều tra vi phạm hành vi quản lý đầu tư công, các cơ quan tố tụng hình sự đã phát hiện nhiều bị cáo phê duyệt, quyết định giao dịch, tiếp tay sai phạm, nhận hối lộ, riêng bị cáo Nguyễn Bắc S bị truy tố nhận hối lộ 3 triệu đô la Mỹ (USD). Các phán quyết trên đã mang lại những kinh nghiệm bổ ích trong hoạt động đấu tranh xử lý án tham nhũng. Đó là: i) Kinh nghiệm dựa vào “dòng tiền” tội phạm (nguồn gốc tài sản và quá trình lưu chuyển tài sản đó thông qua các giao dịch dân sự, đầu tư, kinh doanh), các cơ quan tố tụng làm sáng tỏ hành vi tội phạm mới, phương thức, thủ đoạn che giấu tài 22 Cụ thể: Nghị quyết số 96/2019/QH14 đánh giá chung về kết quả công tác tư pháp có ghi: “việc phát hiện, xử lý tham nhũng và thu hồi tài sản trong các vụ án tham nhũng, kinh tế chưa tương xứng với tình hình thực tế” (Điều 1) 217
  3. sản, các lợi ích trái pháp luật cần được xử lý thu hồi,...; ii) Kinh nghiệm vận động, đấu tranh, ưu tiên thu hồi tài sản thất thoát khi xử lý vụ án tham nhũng mang lại các kết quả thiết thực... là những bài học có giá trị đến nay còn nguyên tính thời sự trong cuộc chiến phòng chống loại tội phạm này. Với những viện dẫn, việc vận dụng các quy định nhằm thực thi có hiệu quả các hoạt động thu hồi tài sản trong các vụ án xét xử tội phạm tham nhũng, tác giả tạm gọi là “quyền ưu tiên” nhằm khái quát hoá các quyền năng được pháp luật trao cho các cơ quan tố tụng được phép áp dụng, tối ưu hoá các quyền thu hồi đầy đủ và kịp thời tài sản tham nhũng cho nhà nước. Thật vậy, tội phạm tham nhũng có động cơ, mục đích riêng so với các tội phạm khác, song đích đến cuối cùng vẫn là các lợi ích vật chất – tài sản. Hậu quả của nó (tội phạm) về mọi phương diện (khách thể) không chỉ dừng lại những thiệt hại lớn lao về vật chất, mà còn gây nên những tác động tiêu cực đến trật tự kinh tế, môi trường kinh doanh minh bạch và hiệu quả, uy tín của hệ thống chính trị. Từ bối cảnh pháp lý, các nhà lập pháp Việt Nam quan tâm, kịp thời ban hành Nghị quyết số 96/2019/QH14 ngày 27/11/201923 (Nghị quyết số 96/2019/QH14) xác định mục tiêu chiến lược trong cuộc chiến chống tham nhũng như sau: Bên cạnh đánh giá tính chất mức độ, xử lý kịp thời, đúng tội phạm, các cơ quan liên ngành phải “nâng tỷ lệ thu hồi tiền, tài sản bị chiếm đoạt đạt tỷ lệ trên 60%”24. Dù vậy, theo tác giả với việc tiếp cận các biện pháp tư pháp được nhà nước trao cho, các chỉ tiêu trên vẫn chưa thật sự phản ánh đầy đủ năng lực thu hồi tài sản án tham nhũng. Thật vậy, ngoài trọng trách thu hồi tài sản chiếm đoạt, thất thoát như Nghị quyết đề cập, khi xử lý tội phạm, các cơ quan pháp luật còn phải tịch thu sung công quỹ nhà nước các khoản sinh lời bất chính từ những tài sản phạm tội đó, kể cả buộc thực hiện bồi thường thiệt hại tài sản dưới nhiều hình thức pháp lý khác nhau. Do đó, quyền tịch thu tài sản tham nhũng không đơn thuần chỉ áp dụng các biện pháp tư pháp khi phán quyết của tòa án có hiệu lực mà còn có thể mở rộng qua các biện pháp khác (áp dụng đối với chính tài sản bị chiếm đoạt) theo kinh nghiệm của các nước. Biện pháp này có thể được thực hiện theo hai cách sau: i) 23 Nghị quyết do Quốc hội ban hành, quy định về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án 24 Xem: Điểm c, khoản 1, Điều 2 Nghị quyết số 96/2019/QH14 218
  4. Thu giữ tài sản tham nhũng ngay trong quá trình xử lý vụ án hình sự; ii) Hoặc thông qua thủ tục tố tụng đặc biệt với các quy phạm chuyên biệt.25 Như vậy, yêu cầu trên đặt ra trách nhiệm áp dụng đa dạng các biện pháp tư pháp được luật định trước và trong hoạt động tố tụng phù hợp với thực tế tài sản bị thất thoát, mất mát dễ lưu chuyển, tẩu tán thay vì chỉ dừng lại ở các phán quyết có hiệu lực trên “giấy”, thường không có khả năng thi hành án. Qua đó cũng cho thấy rằng, các Cơ quan tố tụng hình sự cần thực hiện tốt hơn nữa các quyền ưu tiên được pháp luật trao cho như một biện pháp bảo đảm trọng trách này, cho dù các chỉ tiêu được Quốc hội đặt ra chỉ dừng lại ở mức độ khiêm tốn. Thực thi các quyền ưu tiên này trong bối cảnh Việt Nam chắc chắn không tránh khỏi những tác động tiêu cực đẩy rủi ro cho các doanh nghiệp, cá nhân tham gia các hoạt động đầu tư, kinh doanh ngay tình nếu họ vô tình hay hữu ý xác lập giao dịch liên quan đến tài sản tham nhũng. Giải quyết hài hoà lợi ích giữa các chủ thể kinh tế và với nhà nước theo các lợi ích công – tư , thiết nghĩ cần được xem xét nghiêm túc dưới các khía cạnh của quyền tự do kinh doanh đã được ghi nhận trong khoa học và thực tiễn pháp lý. Trong đó, quyền lợi của chủ thể kinh doanh ngay tình, tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật cần được tôn trọng, bảo vệ. 2. Quy định về quyền ưu tiên thu hồi tài sản tội phạm tham nhũng qua các biện pháp tư pháp 2.1. Ưu tiên giải quyết trách nhiệm dân sự trong cùng vụ án hình sự trừng trị tội phạm tham nhũng Căn cứ pháp lý để thu hồi tài sản tham nhũng dựa trên trách nhiệm dân sự được luật định, đó là hành vi chiếm giữ tài sản trái pháp luật hoặc do có lỗi, người sai phạm phải bồi thường thiệt hại. Thật vậy, Điều 30 Bộ Luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định: “Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự...”, nếu vì lý do chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì toà án có thể quyết định tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự. Song quyết định này không được lạm dụng, tự ý tách vấn đề dân sự để giải quyết bằng vụ án Tài liệu: Jean-Piere Brun và các tác giả, Cẩm nang thu hồi tài sản: Hướng dẫn dành cho người thực hiện, 25 Nxb. lao động, tr. 118-119 219
  5. riêng, gây ảnh hưởng đến các yêu cầu khách quan, toàn diện của vụ án hình sự đang được giải quyết, cũng như xâm hại đến các lợi ích của các chủ thể dân sự, kinh tế. Quy định và nghiệp vụ xét xử của ngành toà án vẫn thường đặt ra trách nhiệm thẩm phán cùng với các thành phần trong Hội đồng xét xử khi ban hành phán quyết phải tuân thủ nghiêm túc, không được tự ý thoái thác phần trách nhiệm dân sự này.26 Nếu vi phạm, bản án, quyết định có nguy cơ bị tuyên huỷ, bỏ theo kháng nghị và các phán quyết của toà án cấp trên. Trách nhiệm này không chỉ để đảm bảo cho các nghĩa vụ hoàn trả tài sản (khắc phục hậu quả của tội phạm tham nhũng) được thực thi nghiêm túc như một quyền ưu tiên được tác giả phân tích mà còn là quyền lợi chính đáng của các chủ thể liên quan. Đối với các yêu cầu độc lập, giải quyết quyền lợi dân sự phát sinh từ các quyết định tố tụng, toà án được quyền quyết định tách ra để giải quyết bằng một vụ án dân sự trường hợp đương sự có yêu cầu. Quyết định này không đơn thuần là vấn đề về thủ tục (tố tụng), mà còn xuất phát từ sự phức tạp của các quan hệ dân sự, yêu cầu giải quyết nhanh chóng vụ án hình sự đang được thụ lý, nhưng không gây ảnh hưởng đến chất lượng xét xử. Dù vậy, quyết định trong chừng mực nhất định cũng để lại những hệ quả tiêu cực, nếu việc xử lý, giải quyết tranh chấp dân sự ở các bước tiếp (theo quyết định tách ra từ phán quyết toà án) không gắn kết, bị chi phối bởi quyết định của vụ án hình sự có hiệu lực nhưng thiếu rõ ràng trong các nhận định, đánh giá. Khi đó sẽ làm vô hiệu hoá các quyền lợi của chủ thể liên quan, không bảo đảm thực thi đầy đủ nghĩa vụ mà người phạm tội hoặc người liên đới trách nhiệm phải thực hiện. 2.2. Ưu tiên kê biên, thu giữ tài sản tham nhũng qua việc áp dụng các biện pháp tư pháp Pháp luật tố tụng hình sự định danh các “vật chứng vụ án”, bao gồm vật, tiền, không dựa theo khái niệm về tài sản trong luật dân sự.27 Vật chứng này được thực hiện theo đúng trình tự thủ tục kê biên, phong toả ngay từ khi bắt đầu hoạt động điều tra để tránh hư hỏng, thất thoát, bị tẩu tán có chủ đích. Sau khi hoàn tất thu thập tài liệu chứng cứ, các cơ quan tiến hành tố tụng quyết định tạm thời xử lý vật chứng, hạn chế thất thoát, gây thiệt hại kinh 26 Điều 30 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015; điểm d, khoản 3, Điều 326 Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi năm 2017 27 Theo Điều 89 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, “Vật chứng là vật được dùng làm công cụ, phương tiện phạm tội; vật mang dấu vết tội phạm, vật là đối tượng của tội phạm, tiền hoặc vật khác có giá trị chứng minh tội phạm và người phạm tội hoặc có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án”. 220
  6. tế, khẳng định quyền ưu tiên thu hồi tài sản, cũng như tôn trọng các quyền tài sản của tổ chức cá nhân được Hiến pháp, pháp luật dân sự ghi nhận. Dựa vào các biện pháp được luật định, tác giả tạm phân tích các quyền ưu tiên này trong phạm vi liên quan tội phạm tham nhũng theo luật Việt Nam như sau: (i) Đối với biện pháp tịch thu sung công quỹ nhà nước: Bao gồm việc cho phép các Cơ quan tố tụng hình sự áp dụng đối với “Vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có” 28. Đồng nghĩa rằng, các lợi ích phát sinh từ những tài sản tham nhũng bắt buộc phải bị tịch thu sung công quỹ nhà nước, cho dù những tài sản liên quan đến tội phạm đã được sử dụng vào các hoạt động đầu tư, kinh doanh (sung công các khoản sinh lời từ tài sản tội phạm đã qua các giao dịch dân sự). (ii) Đối với biện pháp thu hồi tài sản chiếm đoạt, thất thoát (tham nhũng): Biện pháp này được hiện thực hóa qua nghĩa vụ hoàn trả tài sản bị chiếm giữ không theo ý chí chủ sở hữu hoặc do người quản lý tài sản, ban hành các quyết định giao tài sản trái pháp luật, bắt buộc phải được thu hồi. Trường hợp vật chứng là tài sản bảo đảm khoản vay tại tổ chức tín dụn mà người bảo đảm có cam kết xử lý thu hồi nợ được ghi trong hợp đồng bảo đảm, khi bên vay không trả nợ, tổ chức tín dụng được phép phát mãi những tài sản này để cấn trừ nợ. Vì vậy, hoạt động tố tụng phải xem xét, quyết định giao trả tài sản bảo đảm cho dù đang là vật chứng (sau khi hoàn tất thủ tục thu thập chứng cứ) kịp thời, không để xảy ra nợ xấu, đẩy rủi ro cho các tổ chức tín dụng. (iii) Đối với biện pháp bồi thường thiệt hại: Quy định ưu tiên bồi thường thiệt hại hiện nay khá mờ nhạt, điều này đặt ra các thứ tự ưu tiên khi người phạm tội có nhiều nghĩa vụ khác nhau, ngoài nghĩa vụ theo phán quyết của vụ án hình sự. Cho dù các cơ quan tố tụng có áp dụng quyết định kê biên, phong toả, những tài sản này không phải tài sản ưu tiên thanh toán cho các khoản bồi thường trước các nghĩa vụ khác. Đây là giới hạn của quyền ưu tiên theo nghiên cứu, vì không bảo đảm toàn bộ giá trị tài sản kê biên, nhưng quyền được bồi thường thiệt hại vẫn được thực hiện, theo đúng thủ tục tố tụng để sớm khắc phục các hậu quả do tội phạm gây ra. Như vậy, về nguyên tắc chung, khi phát hiện tài sản tham nhũng, các Cơ quan tố tụng hình sự được trao quyền áp dụng các biện pháp pháp lý cần thiết, kịp thời ngăn chặn giao 28 Điểm b, khoản 1, Điều 47 Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi năm 2017 221
  7. dịch, tẩu tán tài sản, kể cả khi tài sản đó đang đứng tên sở hữu của chủ thể bất kỳ nào đó, nếu xét thấy có căn cứ thì cũng phải thu hồi để bảo đảm cho các nghĩa vụ tổ chức, cá nhân phải thực hiện29. Hành vi kê biên, chuyển hóa tài sản trong giao dịch dân sự thành vật chứng vụ án hình sự, tiến đến xử lý theo các quy định chung không vi phạm quyền giao dịch tài sản thông suốt được pháp luật dân sự, kinh doanh ghi nhận. Song tuỳ từng trường hợp, các quy định cho phép áp dụng các biện pháp tư pháp khác nhau, đồng nghĩa các quyền ưu tiên khi thực thi cũng khác biệt. Theo đó, các trách nhiệm hoàn trả tài sản, tịch thu sung công được thực hiện trên chính tài sản đó, điều này khác với các yêu cầu bồi thường thiệt hại, có thể có nhiều nghĩa vụ dân sự nên trách nhiệm được thực hiện theo nguyên tắc công bằng, phân chia nghĩa vụ tương ứng như luật Việt Nam và các nước có đề cập (Ví dụ: Bộ luật dân sự Pháp có quy định tương đồng như sau: “những người có quyền được ưu tiên cùng một hàng được thanh toán theo tỷ lệ của mỗi người”, theo Điều 2093, 2097). Bên cạnh đó, pháp luật thi hành án Việt Nam hiện nay không ghi nhận quyền yêu cầu hoãn thi hành án, kê biên tài sản để chờ kết quả giải quyết vụ án khác, thi hành cho nhiều nghĩa vụ ở nhiều vụ án khác nhau (kể cả hình sự và dân sự).30 Phán quyết vụ án xử lý tội phạm tham nhũng về trách nhiệm dân sự được ưu tiên thi hành, quyền lợi tài sản của các chủ thể kinh tế theo các vụ kiện phát sinh sau đó không được ưu tiên thanh toán theo tỷ lệ tương ứng. 2.3. Quyền lợi của các chủ thể kinh tế - dân sự ngay tình xác lập giao dịch liên quan đến tài sản tội phạm tham nhũng 29 Xem: Bản án số 15/2019/HS-ST ngày 12/6/2019 của Tòa án nhân dân tỉnh HN xét xử tội phạm “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng”, Tòa án cấp này đã quyết định duy trì Lệnh kê biên tài sản số 01, 02/CSĐT cùng ngày 26/12/2017 đối với nhà ở của bị cáo để bảo đảm cho các nghĩa vụ khắc phục hậu quả tội phạm. Đây là tài sản riêng của các bị cáo, cho dù những tài sản này không hình thành, có nguồn gốc từ số tiền chiếm đoạt, nhưng cần thiết phải kê biên để bảo đảm cho các nghĩa vụ dân sự được giải quyết trong cùng vụ án hình sự đó là thuyết phục. 30 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật thi hành án dân sự 2014, tại mục 21. Sửa đổi, bổ sung khoản 1 Điều 48 như sau: “1. Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự ra quyết định hoãn thi hành án trong trường hợp sau đây:...d) Tài sản để thi hành án đã được Tòa án thụ lý để giải quyết theo quy định tại Điều 74 và Điều 75 của Luật này;...”: “Điều 74. Xác định, phân chia, xử lý tài sản chung để thi hành án”; “Điều 75. Giải quyết tranh chấp, yêu cầu hủy giấy tờ, giao dịch liên quan đến tài sản thi hành án.” Theo hai điều luật này, pháp luật không cho phép dừng thi hành án để xử lý tài sản kê biên cho nghĩa vụ ở vụ án khác, ngoài vụ án đang thi hành theo quyết định thi hành án. 222
  8. Nội hàm giao dịch ngay tình hiểu theo nghĩa “không biết và không thể biết” việc chiếm hữu là không có căn cứ pháp luật cho dù giao dịch liên quan đến tội phạm31. Đồng nghĩa rằng, tài sản ở phương diện chủ thể này là vi phạm pháp luật, nhưng ở chủ thể kinh doanh khác lại là bên ngay tình. Dù vậy, quy định này hiện nay chỉ tập trung vào lĩnh vực dân sự,32 bỏ ngỏ các giao dịch đặc thù trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại thông qua các giao dịch chuyển nhượng tài sản hoặc thực hiện công việc, dịch vụ nhất định. Điều này đặt ra ranh giới pháp lý về một giao dịch ngay tình, phù hợp với các hoạt động đầu tư, hợp tác, kinh doanh để được pháp luật bảo vệ, cũng như chấp nhận những rủi ro có thể xảy ra. Lằn ranh pháp lý này giúp cho việc phát hiện, xử lý triệt để tài sản tham nhũng cũng như giải quyết hiệu quả các lợi ích phát sinh của các chủ thể liên quan.33 Thật vậy, với việc đề cao trách nhiệm thanh tra, kiểm tra, kiểm toán theo Nghị quyết số 96/2019/QH14, các hoạt động này được tiến hành khi có dấu hiệu sai phạm, trường hợp có dấu hiệu phạm tội tham nhũng thì chuyển hồ sơ sang cơ quan công an khởi tố, xử lý. Không vì lý do gì, các cơ quan pháp luật tự ý ban hành các quyết định chấm dứt, tạm dừng thực hiện, cản trở các quyền tự do kinh doanh được pháp luật Việt Nam ghi nhận. Trong hoạt động tố tụng hình sự cũng tương tự, không vì giao dịch liên quan đến tội phạm, các quyết định tư pháp tự ý đẩy rủi ro, không xem xét các quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp, cá nhân đã tuân thủ nghiêm túc các quy định của pháp luật trong lĩnh vực hình sự này. 3. Thực trạng thực thi quyền ưu tiên thu hồi tài sản tham nhũng Khái quát hoá một cách đầy đủ việc áp dụng các quyền ưu tiên trong hoạt động thu hồi tài sản tham nhũng chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót. Trong phạm vi nghiên cứu còn hạn hẹp, tác giả chỉ dừng lại những điểm còn tồn tại, bất hợp lý qua một số vụ án 31 Theo Điều 180 Bộ luật dân sự năm 2015, chiếm hữu ngay tình là việc chiếm hữu mà người chiếm hữu có căn cứ để tin rằng mình có quyền đối với tài sản đang chiếm hữu. 32 Pháp luật dân sự Việt Nam quy định: Đối với đối tượng tài sản có đăng ký quyền sở hữu, tài sản đã được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, được xác lập giao dịch bảo đảm dựa vào việc đăng ký đó để xác lập, thực hiện, được pháp luật công nhận (khoản 2, Điều 133 Bộ luật dân sự năm 2015). Đối với tài sản không đăng ký quyền sở hữu, trên nguyên tắc người nắm giữ tài sản và các chứng từ pháp lý kèm theo là điều kiện để xác lập, đăng ký giao dịch bảo đảm. Pháp luật cho phép chủ sở hữu có quyền đòi lại động sản không phải đăng ký quyền sở hữu từ người chiếm hữu, ngay cả trong trường hợp người chiếm hữu tài sản từ việc lấy cắp, bị mất hoặc bị chiếm hữu ngoài ý chí của chủ sở hữu (Điều 167 Bộ luật dân sự năm 2015). 33 Xem thêm: Đơn cầu cứu khẩn cấp ngày 25/1/2020 của Công ty N gửi Bộ Trưởng Bộ Xây dựng 223
  9. hình sự đã được các cấp toà án xét xử nhằm minh thị rõ nét hơn thực trạng áp dụng quy định này trong bối cảnh Việt Nam. 3.1. Một vài nhận xét, đánh giá chung từ thực tiễn Thứ nhất, áp dụng quyền ưu tiên thu hồi tài sản tham nhũng phần lớn được thực hiện đúng quy định, đáp ứng các yêu cầu chung trong hoạt động đấu tranh, xử lý hậu quả về vật chất của tội phạm. Những trường hợp không giải quyết các trách nhiệm dân sự, thu hồi tài sản (cho dù có điều kiện điều tra, xác minh làm sáng tỏ nguồn tài sản), hoặc xác định trách nhiệm dân sự không đúng với mức độ lỗi, dẫn đến những phán quyết chung chung, thiếu khả năng thực thi, thường bị phát hiện kháng nghị, phán quyết của tòa án cấp trên tuyên huỷ bỏ bản án, quyết định để điều tra xét xử lại.34 Những trường hợp này, theo tác giả, cần phân định rõ hơn trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại dựa trên mức độ sai phạm, nếu không xác định được thì chia theo nguyên tắc ngang bằng35. Quy định này thường được các toà án vận dụng đúng - Ví dụ: Bản án số: 15/2019/HS-ST ngày 12/6/2019 của Toà án nhân dân tỉnh HN đã nhận định, tuyên buộc các bị cáo phải liên đới bồi thường toàn bộ cho Công ty CPMT và CTĐT Hà Nam.... Khi chia phân trách nhiệm, toà án xác định bị cáo Trần Văn H giữ vai trò chính nên phải bồi thường nhiều hơn, các bị cáo Mai Thị B và Trần Thị B có nghĩa vụ bồi thường ngang nhau. Hành vi hoàn trả tài sản tham nhũng không phải là căn cứ miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm hình sự như Án lệ số 19/2018/AL36 về xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong tội “Tham ô tài sản” đã đề cập. Giải pháp pháp lý từ án lệ: “thu hồi được toàn bộ số tiền bị mất…. bị cáo đã khắc phục hậu quả nên không truy tố về hành vi này là bỏ lọt tội phạm” theo tác giả là thuyết phục. Đây là tình tiết giảm nhẹ hình phạt (kể cả dưới mức thấp nhất của khung hình phạt liền kề) được chú trọng giải quyết trong hoạt động xử lý tội phạm tham nhũng vốn dĩ luôn gắn với các giá trị vật chất tài sản. Ngay cả khi việc khắc phục toàn bộ hậu quả, tình tiết được vận dụng như một sự chuyển hoá sang mức độ không còn nguy hiểm 34 Minh Khôi (2019), Bị hủy án do xác định sai phần trách nhiệm dân sự phải bồi thường, https://tapchitoaan.vn/bai-viet/xet-xu/bi-huy-an-do-khong-xac-dinh-sai-phan-trach-nhiem-dan-su-phai-boi- thuong, truy cập ngày 13/4/2020 35 Điều 587 Bộ luật dân sự năm 2015 36 Được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17/10/2018 và được công bố theo Quyết định số 269/QĐ-CA ngày 06/11/2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao 224
  10. cho xã hội, thì cũng cần phải có những nhận định, đánh giá, kết quả cụ thể bằng các quyết định tố tụng. Thứ hai, tình trạng áp dụng quyền tịch thu sung công quỹ nhà nước chưa đúng, vô hình chung tạo áp lực cho các chủ thể liên quan chịu nhiều áp lực trong vụ án hình sự, thậm chí bị tước mất các quyền lợi, bị thiệt hại tài sản. Theo tác giả, không thể vì lý do đương sự không nhận lại tài sản của mình do người phạm tội đang chiếm giữ mà toà án tự quyết định tịch thu sung công (Ví dụ: Bản án số 95/2018/HSST, ngày 16/7/2018 của Tòa án nhân dân tỉnh Q, tại phiên tòa, bị hại không yêu cầu các bị cáo hoàn trả lại số tiền mua cây cảnh trộm cắp, nên toà quyết định truy thu sung công quỹ nhà nước số tiền 1.200.000 đồng). Hành vi không nhận lại số tiền từ giao dịch mua bán tài sản liên quan đến tội phạm bị vô hiệu, theo tác giả không làm chuyển hoá từ một giao dịch dân sự sang hành vi chiếm lợi tài sản trái pháp luật, từ đó tuỳ tiện sử dụng các biện pháp tư pháp can thiệp vào quan hệ dân sự. Trong vụ án viện dẫn trên, đáng lẽ ra toà án có trách nhiệm quyết định trao quyền khởi kiện bằng vụ án dân sự khác nếu đương sự có yêu cầu (kể cả đương sự không yêu cầu tại toà) mới thuyết phục, phù hợp với nguyên tắc tự định đoạt của đương sự, không được tự ý tịch thu sung công khoản tiền trên. Tình huống pháp lý này, theo tác giả có thể phát triển thành án lệ, áp dụng thống nhất trong thực tiễn xét xử, bảo đảm quyền lợi dân sự của người liên quan trong các vụ án hình sự vốn dĩ chịu nhiều quan hệ pháp lý phức tạp, áp lực. Ở một trường hợp khác, các cấp toà án (sơ thẩm, phúc thẩm) áp dụng biện pháp tịch thu sung công quỹ nhà nước không thống nhất. Chẳng hạn, Tòa cấp sơ thẩm yêu cầu các lãnh đạo Tập đoàn công nghiệp TTVN phải trả lại Ngân hàng thương mại cổ phần ĐD 105 tỷ đồng lãi chi ngoài khoản vay để khấu trừ các trách nhiệm. Tuy nhiên, Tòa cấp phúc thẩm bác bỏ, tuyên tịch thu sung công quỹ nhà nước toàn bộ số tiền này37. Việc áp dụng biện pháp sung công là có cơ sở, song với việc đánh giá không đúng hành vi sai phạm (ngay từ giai đoạn điều tra cho đến khi xét xử phúc thẩm), các cơ quan pháp luật đã không thực hiện đầy đủ, kịp thời các quyền ưu tiên kê biên, thu giữ tài sản, cũng như truy tìm “dòng tiền” phạm pháp để xác minh điều kiện thi hành, kê biên đưa vào hồ sơ vật chứng vụ án, gây không ít khó khăn khi thực thi sung công quỹ về sau theo như phán quyết (ở giai đoạn thi hành án). 37 Xem thêm: Xuân Ân (2019) Tịch thu sung công 105 tỷ đồng ông Hà Văn Thắm chi lãi ngoài, https://www.tienphong.vn/phap-luat/tich-thu-xung-cong-105-ty-dong-ong-ha-van-tham-chi-lai-ngoai- 1475305.tpo, truy cập ngày 16/4/2020 225
  11. Thứ ba, vướng mắc khi xử lý tài sản bảo đảm tín dụng (ngân hàng) có liên quan đến tội phạm. Trong quan hệ tín dụng, các bên tự chủ động áp dụng các dự phòng rủi ro để bảo đảm cho các nghĩa vụ thanh toán, hoàn trả tiền vay. Với bản chất của định chế trung gian, đi vay để cho vay, pháp luật tín dụng ngân hàng Việt Nam còn trao quyền cho các tổ chức tín dụng áp dụng các biện pháp thu hồi tài sản vay bằng quyền chủ động phát mãi tài sản bảo đảm theo các cam kết, phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế38. Vì vậy, quyền ưu tiên thu hồi tài sản tham nhũng trong hoạt động tố tụng hình sự phải được xem xét trong quan hệ pháp lý với quyền ưu tiên xử lý tài sản bảo đảm để cấn trừ nợ tín dụng (Ví dụ, Dự thảo án lệ số 03/201939, bị cáo P sử dụng chiếc ô tô nhãn hiệu KIA SEDONA biển số 68A-084.97 thuộc sở hữu của mình đi thực hiện tội phạm, chiếc xe đang thế chấp hợp pháp để đảm bảo khoản nợ vay của Ngân hàng A). Ở tình huống này, các cơ quan tố tụng tiếp cận vật chứng tài sản bảo đảm dưới góc độ tài sản liên quan tội phạm, từ đó đề xuất giải pháp thu giữ tài sản để xử lý thi hành án là vi phạm quyền chủ động xử lý tài sản bảo đảm, thậm chí nguy cơ gây thiệt hại do không thu hồi nợ đầy đủ kịp thời cho ngân hàng. 3.2. Phân tích, đánh giá qua tình huống pháp lý và những vấn đề đặt ra đối với quyền lợi của doanh nghiệp ngay tình trong quá trình thực hiện quyền ưu tiên thu hồi tài sản tham nhũng Thực tiễn xét xử ở các vụ “đại án”, các cơ quan tố tụng thường gặp không ít lúng túng khi áp dụng các quyền ưu tiên thu hồi tài sản tham nhũng. Nguyên nhân là do phát hiện tội phạm chậm trễ, những tài sản phi pháp này thường qua nhiều giao dịch, hoà vào tài sản hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác, không phân định các khoản tịch thu sung công quỹ nhà nước, những khoản phải hoàn trả do chiếm đoạt hay bồi thường thiệt hại. Chẳng hạn, trong vụ “đại án” tham nhũng - kinh tế, Bản án hình sự số 185/2018/HS- ST ngày 31/5/2018 của Tòa án nhân dân TP. HCM, tòa án đã tuyên xử như sau: “qua quá trình phỏng vấn và tranh tụng công khai tại phiên tòa đã xác định được bị cáo P thông qua việc chỉ đạo các thuộc cấp... hạch toán thu khống để sử dụng 5.256.590.237.290 đồng... Hội 38 Xem: Nghị quyết số 42/2017/QH14 của Quốc Hội về thí điểm xử lý nợ xấu của tổ chức tín dụng, ban hành ngày 21/6/2017 39 Nội dung dự thảo án lệ: Bị cáo dùng tài sản thế chấp làm phương tiện phạm tội mà bên nhận thế chấp không có lỗi trong việc để bị cáo sử dụng tài sản đó làm phương tiện phạm tội. Xem: https://anle.toaan.gov.vn/webcenter/portal/anle/chitietanleduthao?dDocName=TAND093361, truy cập ngày 08/2/2020 226
  12. đồng xét xử xét số tiền này phải được xem là vật chứng vụ án nên cần phải thu hồi cho ngân hàng...”.40 Phán quyết này thể hiện, tài sản cần thu hồi là khoản tiền (động sản) với đặc thù tài sản dễ lưu chuyển, khó quản lý, khó xác định tính hợp pháp của giao dịch, từ đó toà án quyết định chủ thể tham gia giao dịch phải liên đới chịu trách nhiệm (nhận tiền), cho dù họ đã thực hiện các nghĩa vụ tương ứng với lợi ích đã nhận một cách hợp pháp, ngay tình. Việc trao quyền thu hồi lại tài sản của doanh nghiệp bằng quyết định “tách ra giải quyết bằng vụ án dân sự khác” theo tác giả là chưa xem xét tính hợp pháp từng giao dịch, cũng như đặc thù quan hệ kinh doanh, đầu tư (Đơn cử trường hợp của Tổng Công ty cổ phần Xây dựng ĐVN, đương sự trong cùng vụ án này đã bị toà buộc“hoàn trả lại số tiền 200.000.000.000 đồng được xác định là vật chứng vụ án cho Ngân hàng”41. Trong khi doanh nghiệp này đã thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ theo hợp đồng song vụ, gây bức xúc, khiếu nại kết quả xét xử đến thời điểm hiện nay). Cũng từ các biện pháp được đề cập qua tình huống cho thấy, các tài sản tham nhũng không đơn thuần chỉ xác định số lượng tài sản chiếm đoạt, thất thoát, truy trách nhiệm đối với người nhận giao dịch, mà còn phải làm rõ lợi ích qua hoạt động đầu tư, kinh doanh để tiến hành tịch thu sung công quỹ nhà nước. Cách thức tiếp cận, xử lý của các cấp tòa khi giải quyết quyền lợi đối với người liên quan – chủ thể tham gia quan hệ kinh tế vẫn còn thiếu sót, cho dù các điều kiện để giải quyết trong cùng vụ án hình sự có những cơ sở pháp lý nhất định. Thật vậy, hoạt động kinh doanh, đầu tư trải dài, phức tạp, quyền lợi của các doanh nghiệp ngay tình cần được xem xét thấu đáo trong cùng vụ án hình sự, khi đó mới đáp ứng các yêu cầu chính đáng này. Ngay cả khi tách ra giải quyết bằng vụ án khác vì chưa có đủ điều kiện chứng minh, phán quyết của bản án hình sự phải thể hiện rõ quyền lợi của doanh nghiệp, nhà đầu tư ngay tình, để bảo đảm thống nhất khi thực thi, không được bỏ ngỏ trách nhiệm này. Bên cạnh đó, quyết định hành chính cá biệt nếu có sai phạm, người ban hành, tham mưu phải liên đới trách nhiệm trước pháp luật, khắc phục thiệt hại cho doanh nghiệp, nhà đầu tư hợp pháp. Qua đó, lằn ranh pháp lý về một giao dịch ngay tình trong lĩnh vực 40 Bản án hình sự số 185/2018/HS-ST ngày 31/5/2018 của Tòa án nhân dân TP.HCM, tr. 87 41 Bản án hình sự số 185/218/HS-ST, Tlđd, tr. 121 227
  13. kinh tế cần được củng cố, không chỉ đơn thuần dựa trên nguồn gốc tài sản với tư cách là đối tượng tài sản có nguồn gốc tội phạm, từ đó tước bỏ mọi quyền lợi của tổ chức, cá nhân tham gia xác lập giao dịch. 4. Những khuyến nghị Một là, với các quyền thu hồi tài sản tham nhũng, kể cả quyền được tuyên bố giao dịch có đối tượng tài sản liên quan tội phạm tham nhũng bị vô hiệu, huỷ bỏ các quyết định hành chính cá biệt sai phạm, các nhà làm luật hình sự, dân sự đã khẳng định quyền ưu tiên xử lý, thu hồi nguyên trạng những tài sản này, bảo đảm thực thi thông qua các hoạt động tố tụng hình sự như các phân tích trong bài viết có đề cập. Hơn thế nữa, mở rộng các biện pháp thu hồi tài sản tham nhũng và thiết lập cơ chế xử lý khẩn cấp đối với tài sản tham nhũng có căn cứ rõ ràng cần được đặt ra, thay vì phải chờ cho đến khi có kết quả giải quyết cuối cùng của vụ án hình sự. Những kinh nghiệm, giải pháp có hiệu quả từ bài viết, thiết nghĩ cần được phát huy trong thực tiễn pháp lý, để đạt được các mục tiêu thu hồi tài sản tham nhũng theo Nghị quyết số 96/2019/QH14 của Quốc hội. Hai là, đối với các khoản bồi thường thiệt hại, thu hồi các lợi ích phát sinh từ tài sản tham nhũng, các cơ quan vẫn thực hiện các biện pháp kê biên, phong toả tài sản để bảo đảm khắc phục thiệt hại, kể cả chính tài sản của người phạm tội, theo nguyên tắc kịp thời và bồi thường đầy đủ. Đó còn là chứng cứ chứng minh, đánh giá mức độ nguy hiểm của hành vi tội phạm song, quyền ưu tiên này phải bảo đảm cho các nghĩa vụ dân sự khác người phạm tội có trách nhiệm thực hiện, tránh các trường hợp mâu thuẫn, tranh chấp không cần thiết. Ba là, thực thi quy định bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp, nhà đầu tư ngay tình, theo đó nếu đơn thuần chỉ dựa vào đối tượng tài sản có nguồn gốc tham nhũng, làm cơ sở xác định tính pháp lý của giao dịch là chưa thoả đáng và chưa tuân thủ đúng các quy định. Khi đó quyền ưu tiên thu hồi tài sản tham nhũng không được bảo đảm theo đúng nghĩa, khâu thu hồi tài sản trong các vụ án hình sự tham nhũng như hiện nay sẽ đẩy rủi ro, mang đến thiệt hại cho các chủ thể ngay tình, làm vô hiệu hoá toàn bộ các hoạt động của doanh nghiệp đã được nhà nước cam kết/. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Nhà pháp luật Việt – Pháp (1998), Bộ luật dân sự của nước Cộng hòa Pháp, Nxb. Chính trị quốc gia 228
  14. 2. Trường Đại học luật Hà Nội (2005), Giáo trình luật hình sự Việt Nam (tập 1), Nxb. Công an nhân dân 3. Bản án số 15/2019/HS-ST ngày 12/6/2019 của Tòa án nhân dân tỉnh Hà Nam 4. Bản án số 185/2018/HS-ST ngày 31/5/2018 của Toà án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh 5. Án lệ số 19/2018/AL về xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong tội “Tham ô tài sản” được công bố theo Quyết định số 269/QĐ-CA ngày 06/11/2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao 6. Dự thảo án lệ số 03/2019, Toà án nhân dân tối cao, về xử lý phương tiện phạm tội là tài sản bảo đảm trong hợp đồng thế chấp hợp pháp Minh Khôi (2019), Bị hủy án do xác định sai phần trách nhiệm dân sự phải bồi thường, https://tapchitoaan.vn/bai-viet/xet-xu/bi-huy- an-do-khong-xac-dinh-sai-phan-trach-nhiem-dan-su-phai-boi-thuong 7. Jean-Piere Brun và các tác giả, Cẩm nang thu hồi tài sản: Hướng dẫn dành cho người thực hiện, Nxb. lao động 229
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2