intTypePromotion=1
ADSENSE

Rèn luyện cho học sinh kĩ năng khai thác kênh hình trong dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực người học

Chia sẻ: Sở Trí Tu | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:7

4
lượt xem
0
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Để hình thành, rèn luyện và đánh giá được các kĩ năng khai thác kênh hình lịch sử của học sinh, ngay từ đầu giáo viên phải biết thiết kế các dạng câu hỏi định hướng phù hợp với từng loại kênh hình. Do đặc trưng của mỗi loại kênh hình, nên phương pháp khai thác, sử dụng và tiêu chí đánh giá cũng khác nhau. Mời các bạn cùng tham khảo!

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng khai thác kênh hình trong dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực người học

  1. DHTH & DHPH ở trường trung học đáp ứng yêu cầu đổi mới CT và SGK sau năm 2015 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng khai thác kênh hình trong dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực người học TS. Nguyễn Mạnh Hưởng* 1. Kênh hình (KH) trong dạy học (DH) nói chung, môn Lịch sử (LS) ở trường phổ thông nói riêng là một loại phương tiện trực quan quan trọng chứa đựng, chuyển tải lượng thông tin của giáo viên (GS) trong quá trình DH và là nguồn tri thức phong phú đa dạng, góp phần tạo biểu tượng, phát triển trí tuệ, nâng cao năng lực nhận thức cho học sinh (HS) trong quá trình học tập. Trong DHLS, kênh hình (KH) gồm tất cả những ảnh chụp, tranh vẽ, hình vẽ, lược đồ, sơ đồ (graph), đồ thị, phim tài liệu,… Theo chức năng và mục đích sử dụng, các nhà giáo dục và tác giả viết sách giáo khoa LS chia làm 4 loại: - KH dùng để cụ thể hóa nội dung sự kiện lịch sử quan trọng trong bài học; - KH cung cấp thông tin cho HS (thường là các tranh ảnh tư liệu LS; - KH vừa cung cấp thông tin, vừa minh họa cho kênh chữ trong sách giáo khoa (thường kèm theo một số thông tin bên cạnh để HS tự đọc và tìm hiểu); - KH dùng để rèn luyện kĩ năng thực hành, kiểm tra kiến thức HS35. Mặc dù việc phân loại KH ở trên chỉ mang tính tương đối, nhưng đều hướng tới hình thành, rèn luyện và phát triển các kĩ năng học tập LS cho HS. Trong dạy DHLS, khi GV đánh giá HS các kĩ năng khai thác KH phải mang tính toàn diện (óc quan sát, phát hiện nội dung thông tin, tư tưởng, thái độ và sử dụng thông tin trong học tập). Mặt khác, GV cũng có thể đánh các kĩ năng này ở mọi khâu trong quá trình DH: từ kiểm tra bài cũ, chuẩn bị cho học sinh nghiên cứu kiến thức mới đến tìm hiểu kiến thức mới và củng cố, ôn tập, kiểm tra. 2. Để hình thành, rèn luyện và đánh giá được các kĩ năng khai thác KHLS của HS, ngay từ đầu GV phải biết thiết kế các dạng câu hỏi định hướng phù hợp với từng loại KH. Do đặc trưng của mỗi loại KH, nên phương pháp (PP) khai thác, sử dụng và tiêu chí đánh giá cũng khác nhau. Ví như, để đánh giá HS các kĩ năng khai thác, sử dụng các loại tranh ảnh trong DHLS, GV cần theo định hướng sau: * Khoa Lịch sử - Trường ĐHSP Hà Nội 35 Phan Ngọc Liên (Chủ biên). Phương pháp DHLS, tập 1. NXB Đại học Sư phạm, 2009, tr 90. 231
  2. DHTH & DHPH ở trường trung học đáp ứng yêu cầu đổi mới CT và SGK sau năm 2015 Bảng định hướng cách đặt câu hỏi hướng dẫn học sinh cách khai thác và đánh giá kĩ năng khai thác một số loại kênh hình trong dạy học lịch sử Loại KH Cách đặt câu hỏi tương ứng Tiêu chí đánh giá kĩ năng trong DHLS khai thác và sử dụng KHLS - Công trình được xây dựng vào thời điểm - HS biết quan sát, nhận diện Tranh ảnh nào? Nhằm mục đích gì? đúng loại tranh ảnh LS phản ánh - Nét đặc sắc của công trình được thể hiện - Khai thác được nội dung, công trình như thế nào? thông tin LS phản ánh qua văn hóa, - Em hãy cho biết những yếu tố LS được công trình (về mặt giá trị LS, kiến trúc LS phản ánh qua công trình. văn hóa,…) - Em có suy nghĩ, nhận xét gì về giá trị lịch - Biết nhận xét, đánh giá LS sử của công trình LS này? qua KH, hoặc liên hệ với những công trình khác. - Em biết gì về nhân vật LS này? - Biết quan sát, nhận diện - Ông/Bà có công lao, đóng góp gì cho LS ? đúng loại tranh ảnh LS. - Vì sao nhân dân ta lại lập đền thờ/lấy tên - Nêu được những đặc điểm Tranh ảnh là nhân vật đặt cho các đường phố/trường học? nổi bật về nhân vật (tính cách, các chân - Theo em, LS sẽ như thế nào nếu không công lao, tội trạng đối với dung nhân xuất hiện nhân vật này? LS,…). vật LS - Em có nhận xét, đánh giá gì về nhân vật - HS nhận thức được nhân vật LS này? chính diện hay phản diện (theo quan điểm sử học mác-xít). - Biết đánh giá, nhận xét nhân vật - Bức hình được chụp vào thời khắc LS - Biết quan sát, nhận diện nào? đúng loại tranh ảnh LS. - Nội dung (quan cảnh) của bức hình nói lên - Miêu tả được quang cảnh của Tranh ảnh là điều gì? sự kiện LS. các biến cố - Giá trị của bức ảnh LS thể hiện ở điểm - Nhận thức được giá trị LS LS nào? Vì sao? của bức hình đem lại - Em có nhận xét gì về ý nghĩa của sự kiện - Biết đánh giá, nhận xét sự LS trên. kiện - Bức tranh biếm họa gửi cho chúng ta - Biết quan sát, nhận diện thông điệp LS gì? đúng loại tranh ảnh LS. Tranh biếm - Những yếu tố LS nào được thể hiện qua sự - Khai thác được những yếu tố họa, châm châm biếm của bức tranh? LS thể hiện qua bức tranh biếm - Em có suy nghĩ, nhận xét gì về LS bấy giờ biếm họa, châm biếm. được phản ánh qua tranh? - Biết đánh giá, nhận xét sự kiện, hiện tượng LS qua tranh. - Đoạn phim phản ánh sự kiện LS gì? - Biết quan sát, nhận diện - Hãy tóm tắt nội dung LS được phản ánh đúng thể loại phim tài liệu (về qua đoạn phim tài liệu. một biến cố LS hay nền văn 232
  3. DHTH & DHPH ở trường trung học đáp ứng yêu cầu đổi mới CT và SGK sau năm 2015 - Hãy cho biết các địa phương diễn ra cuộc hóa,…) khởi nghĩa, các mũi tấn công,… - Khai thác được nội dung LS - Em có suy nghĩ, nhận xét gì về …. (vai trò qua đoạn phim tài liệu lãnh đạo của Đảng, tinh thần chiến đấu…..) - Biết đánh giá, nhận xét sự Các đoạn - Lịch sử Việt Nam/ LS nước Đức/lịch sử kiện, hiện tượng LS qua phim. phim tài liệu thế giới,… sẽ như thế nào nếu …. ? (Chiến - Biểu hiện năng lực xúc cảm về LS tranh thế giới thứ hai không nổ ra, không có và biểu cảm với LS qua đoạn Cách mạng tháng Tám 1945?,....) phim (tự hào, lên án, đồng cảm,…) - Biết liên hệ kiến thức LS của quá khứ với hiện tại. 3. Một số ví dụ và phân tích cụ thể: Ví dụ 1, GV đánh giá HS qua kĩ năng khai thác tranh ảnh chân dung nhân vật LS, hoạt động kiểm tra bài cũ trước khi học bài 27. Khởi nghĩa Yên Thế và phong trào chống Pháp của đồng bào miền núi cuối thế kỉ XIX (lớp 8 THCS). GV thiết kế và trình chiếu trên slide giáo án điện tử ảnh chân dung một số nhân vật LS đã học ở bài trước, kèm theo câu hỏi (hình dưới): Hãy nhận diện các nhân vật dưới đây và cho biết vai trò của mỗi nhân vật trong LS Việt Nam cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX. Sau khi HS trả lời, GV nhận xét, đưa thông tin phản hồi rồi kết luận, đánh giá và cho điểm các em. Câu hỏi kiểm tra ở trên được xây dựng nhằm đánh giá kĩ năng khai thác KH LS của HS thông qua hai tiêu chí: nhận diện nhân vật LS và trình bày vai trò của mỗi nhân vật trong LS Việt Nam cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX. Những KH này các em đều được tiếp xúc (ở bài trước), nhưng muốn trả lời tốt, đạt điểm cao thì phải thể hiện được sự thuần thục trong kĩ năng khai thác của mình: quan sát, tái hiện, tư duy LS,… Khi đánh giá, chấm điểm HS, chúng ta phải dựa vào các tiêu chí đã định hướng từ trước (HS phải nhận diện đúng tên các nhân vật, đồng thời nói rõ công lao của họ đối với LS - biết nhận xét nhân vật chính diện hay phản diện,…). Qua cách thực hiện trên, GV đã đánh giá được những kĩ năng của HS về các mặt nhận biết (phần “sử”) và nhận thức, đánh giá (phần“luận”). Nếu HS nhận diện không đúng 6 nhân vật LS trên (hiện đại hóa nhân vật), chưa nói được vai trò của mỗi nhân vật 233
  4. DHTH & DHPH ở trường trung học đáp ứng yêu cầu đổi mới CT và SGK sau năm 2015 trong LS thì kĩ năng khai thác KHLS của các em còn hạn chế, GV cần lưu ý trong quá trình DH. Đồng thời, để đánh giá đúng kĩ năng khai thác ảnh chân dung LS của HS, GV cần tránh sử dụng các dạng câu hỏi máy móc như “Đây là ai? Ông sinh và mất năm nào?”,… vì sẽ không phát huy được khả năng tư duy LS của các em. Ví dụ 2, GV đánh giá HS qua kĩ năng khai thác tranh biếm họa, hoạt động tìm hiểu, phát hiện kiến thức mới, mục I. Nước Pháp trước cách mạng (bài 2. Cách mạng tư sản sản Pháp (1789 – 1794), lớp 8 THCS). Để đánh giá đúng, hiệu quả những kĩ năng khai thác tranh biếm họa của HS, trước tiên xác định mục tiêu, nội dung kiến thức và các tiêu chí đánh giá, gồm: Mục tiêu: HS phát hiện, tìm hiểu kiến thức mới liên quan đến nguyên nhân bùng nổ cách mạng Pháp (tiền đề kinh tế, chính trị - xã hội); qua đó biết vận dụng kiến thức đã học (ở mục này) vào đánh giá sự kiện LS (phần cách mạng bùng nổ). Nội dung kiến thức (tên bức tranh): “Tình cảnh nông dân Pháp trước cách mạng”, sử dụng khi dạy mục I. Nước Pháp trước cách mạng, giúp học sinh nhận thức rõ những tiền đề (kinh tế, chính trị - xã hội) dẫn đến cách mạng Pháp bùng nổ. Các tiêu chí đánh giá kĩ năng: Biết quan sát, nhận diện đúng loại tranh ảnh LS; khai thác được những yếu tố LS thể hiện qua tranh châm biếm (các nhân vật và vật dụng của họ đại diện cho mỗi đẳng cấp trong xã hội); có thái độ cảm thông với đẳng cấp thứ ba (bị bóc lột), ủng hộ cách mạng Pháp; biết rút ra nguyên nhân cách mạng bùng nổ,… Trên cơ sở xác định rõ mục tiêu và những tiêu chí đánh giá HS về kĩ năng khai thác tranh biếm họa, GV thiết kế và trình chiếu slide bức tranh “Tình cảnh nông dân Pháp trước cách mạng” (kèm theo câu hỏi liên quan định hướng cách khai thác), rồi giao nhiệm vụ cho HS tìm hiểu (hình trên): 234
  5. DHTH & DHPH ở trường trung học đáp ứng yêu cầu đổi mới CT và SGK sau năm 2015 1) Ba người trong bức tranh tượng trưng cho những đẳng cấp nào của nước Pháp trước cách mạng? 2) Những đồ vật, dụng cụ của ba người này cho chúng ta biết điều gì (cây thánh giá, thanh kiếm, cái cuốc, con vật,…)? 3) Em có nhận xét gì về tình cảnh người nông dân Pháp trước cách mạng? Hết thời gian, GV gọi HS đứng lên báo cáo kết quả khai thác thông tin LS qua bức tranh biếm họa. Căn cứ vào câu trả lời của HS, GV sẽ đánh giá được kĩ năng khai thác kênh hình ở mức độ 1, mức độ 2 hay mức độ 3 (thông thường, HS chỉ đạt được ở mức độ 2 – trừ một số em có đam mê, năng khiếu với môn Sử). Sau khi đã đánh giá được các kĩ năng phát hiện, tìm hiểu kiến thức LS của HS qua bức tranh biếm họa, GV nhận xét, trình bày bằng PP miêu tả khái quát có phân tích (kết hợp với Sơ đồ chế độ ba đẳng cấp ở Pháp và Biểu đồ thu nhập của nông dân Pháp), giúp các em tiếp tục hoàn thiện các kĩ năng trong học tập36. Ví dụ 3, GV đánh giá HS về các kĩ năng khai thác nội dung LS qua đoạn phim tài liệu “Chiến dịch Hồ Chí Minh” trong hoạt động tìm hiểu, phát hiện kiến thức mới khi dạy học mục III.2. Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975 (bài 30. Hoàn thành giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (1973 – 1975), lớp 9 THCS). Cần nhớ rằng, đây là hoạt động đánh giá kĩ năng học sinh tìm hiểu, phát hiện kiến thức mới qua xem phim, chứ không phải “xem cho vui”, nên GV cũng phải xác định mục tiêu, nội dung kiến thức và các tiêu chí đánh giá cụ thể, gồm: Mục tiêu: HS phát hiện, tìm hiểu kiến thức mới liên quan đến chiến dịch Hồ Chí Minh – đỉnh cao của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975; thể hiện cảm xúc LS, tinh thần tự hào với truyền thống dân tộc; biết đánh giá vai trò lãnh đạo của Đảng trong cuộc Tổng tiến công; trân trọng giá trị LS. Nội dung đoạn phim: Đoạn phim có tên “Chiến dịch Hồ Chí Minh”, sử dụng khi dạy học mục III.2. Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975. Với độ dài 8 phút, lời thuyết minh hay, đoạn phim ghi lại những diễn biến chính của chiến dịch rất sinh động, với hướng tiến công của 5 cánh quân: hướng Tây Bắc có quân đoàn III, hướng Bắc có quân đoàn I, hướng Tây Nam có đoàn 232, hướng Đông có quân đoàn IV và bộ đội Liên khu V, hướng Đông Nam có quân đoàn II. Đoạn phim tài liệu kết thúc bằng sự kiện xe 36 Nguyễn Mạnh Hưởng (2011), Nâng cao chất lượng DH môn LS ở trường THPT với sự hỗ trợ của CNTT, Luận án tiến sĩ Giáo dục học, Thư viện Quốc Gia, H, tr.77. 235
  6. DHTH & DHPH ở trường trung học đáp ứng yêu cầu đổi mới CT và SGK sau năm 2015 tăng quân ta tiến vào Dinh Độc Lập, bắt sống toàn bộ nội các quân đội Sài Gòn, tổng thống Dương Văn Minh đầu hàng vô điều kiện và cả nước vui mừng trong chiến thắng37. Các tiêu chí đánh giá kĩ năng: Biết quan sát, nhận diện đúng thể loại phim tài liệu (về biến cố trọng đại của LS dân tộc); khai thác được nội dung LS qua đoạn phim tài liệu; thể hiện xúc cảm LS (qua theo dõi phim và diễn đạt ngôn ngữ); biết nhận xét vai trò lãnh đạo của Đảng và ý nghĩa lịch sử của sự kiện. Khi đã xác định đúng mục tiêu, nội dung kiến thức và các tiêu chí đánh giá kĩ năng khai thác đoạn phim tài liệu, khi DH trên lớp, GV sẽ cho các em theo dõi phim. Trước khi xem, HS được giao nhiệm vụ học tập bằng 4 câu hỏi định hướng. Những câu hỏi này đều gắn liền với các tiêu chí đánh giá kĩ năng khai thác nội dung phim (hình bên): 1). Hãy kể tên 5 cánh quân cùng tiến công thần tốc vào giải phóng Sài Gòn trong chiến dịch Hồ Chí Minh. 2). Khí thế của quân dân ta trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975 như thế nào? 3). Tình trạng của chính quyền Sài Gòn và lực lượng cố vấn Mĩ trong những ngày cuối cùng của tháng 4/1975 như thế nào? 4). Em có nhận xét gì về vai trò lãnh đạo của Đảng trong chiến dịch Hồ Chí Minh? HS xem phim xong, GV dành một thời gian ngắn (khoảng 1 phút) để các em có điều kiện tái hiện lại các hình ảnh LS, hoàn thiện câu trả lời. Khi HS trả lời, GV căn cứ vào những tiêu chí đã xây dựng từ trước (quan sát – nhận diện LS, tìm kiếm thông tin, cảm xúc LS, đánh giá, nhận xét sự kiện,…) để đánh giá xem kĩ năng khai thác phim tài liệu của các em đạt ở mức độ 1, mức độ 2 hay mức độ 3. Cuối cùng, để hoàn thiện việc đánh giá các kĩ năng khai thác phim tài liệu của HS, GV cần nhận xét và chốt lại, nhằm phục vụ cho việc kiểm tra, đánh giá sau này: Sự kiện LS xe tăng quân giải phóng tiến vào Dinh Độc Lập và lá cờ cách mạng được cắm trên nóc Dinh Độc lập là mốc báo hiệu sự cáo chung của Chính quyền Sài Gòn và sự toàn thắng của Chiến dịch Hồ Chí Minh LS. 4. Một cách khái quát, trong sự phát triển của nền giáo dục hiện đại, vai trò và vị trí của người học đã và đang có sự chuyển đổi căn bản (người học phải ở vị trí trung tâm của nhà trường, là người tham gia trực tiếp, tích cực vào quá trình nhận biết, khám phá và phản biện,…). Để đáp ứng được sự chuyển đổi này, GV phải đi trước, không chỉ nhận thức đúng mà còn hành động, vận dụng vào thực tiễn DH. Chức năng và vai trò của GV phải thay đổi từ người cung cấp thông tin, trở thành người nhạc trưởng, biết tổ chức, định hướng quá trình học tập cho HS./. 37 Nguyễn Mạnh Hưởng – Hướng dẫn HS khai thác hiệu quả các đoạn phim tài liệu trong DHSL ở trường THPT, Tạp chí Giáo dục, số 258 (3/2011), tr.38 - 40. 236
  7. DHTH & DHPH ở trường trung học đáp ứng yêu cầu đổi mới CT và SGK sau năm 2015 TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Bộ Giáo dục và Đào tạo(2006), Chương trình giáo dục phổ thông môn LS, NxbGD Việt Nam, HN, 2006, tr.6 – 7. 2. Nguyễn Thị Côi (2009). Các con đường biện pháp sư phạm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông. NXB Đại học Sư phạm, HN, 2009. 3. Nguyễn Thị Côi (Chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Mạnh Hưởng,…(2009), Rèn luyện kĩ năng, nghiệp vụ sư phạm môn LS, Nxb ĐHSP, HN, 2009 4. Giselle O.Martin-Kniep. Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi. (Lê Văn Canh dịch). NxbGD Việt Nam, HN, 2011. 5. Phan Ngọc Liên (Chủ biên). Phương pháp DHLS (Tập 1 và 2). Nxb ĐHSP, HN, 2009. 237
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2