MỤC LỤC
A – MỞ ĐẦU ............................................................................................................................. 1
I – Lí do chọn đề tài .................................................................................................................... 1
II – Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ....................................................................................... 2
III – Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài ......................................................................................... 2
IV – Giả thiết khoa học của đề tài .............................................................................................. 2
V – Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................................... 2
VI – Đóng góp mới của đề tài .................................................................................................... 2
VII – Cấu trúc của đề tài ............................................................................................................. 2
B – NỘI DUNG .......................................................................................................................... 3
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ............................................. 3
1.1. Cơ sở lí luận của đề tài ........................................................................................................ 3
1.1.1. Vài nét về năng lực phản biện .......................................................................................... 3
1.1.2. Dạy học đọc hiểu văn bản theo hướng PTNL học sinh hiện nay ..................................... 3
1.1.3. Vài nét về tổ chức hoạt động tranh biện ........................................................................... 5
1.1.4. Vài nét về đặc trưng thể loại của VB “Chiếu cầu hiền” (Ngô Thì Nhậm) ....................... 7
1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài .................................................................................................... 8
1.2.1. Thực tế sử dụng các PPDH tích cực trong dạy học đọc hiểu VB hiện nay ...................... 8
1.2.2. Thực tế dạy học VBNL và VB Chiếu cầu hiền (Ngô Thì Nhậm) ...................................... 9
CHƯƠNG II: TỔ CHỨC DẠY HỌC VĂN BẢN CHIẾU CẦU HIỀN ................................... 11
2.1. Quy trình tổ chức hoạt động tranh biện trong dạy học ...................................................... 11
2.2. Tổ chức dạy học VB “Chiếu cầu hiền” theo hình thức tranh biện .................................... 12
2.2.1. Một số lợi thế về dạy học VB “Chiếu cầu hiền” theo hướng PTNL HS ......................... 12
2.2.2. Tiến trình tổ chức dạy học VB “Chiếu cầu hiền” theo hình thức TB ............................. 12
CHƯƠNG III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ........................................................................... 15
3.1.Thực nghiệm sư phạm ........................................................................................................ 15
3.1.1. Mục đích thực nghiệm .................................................................................................... 15
3.1.2. Đối tượng thực nghiệm ................................................................................................... 15
3.1.3. Kế hoạch và nội dung thực nghiệm ................................................................................ 15
3.2. Kết quả thực nghiệm .......................................................................................................... 15
3.3. Đánh giá kết quả thực nghiệm ........................................................................................... 15
3.3.1. Đánh giá việc tổ chức dạy học thực nghiệm .................................................................. 15
3.3.2. Đánh giá qua kết quả học tập của học sinh ................................................................... 15
C – KẾT LUẬN – KHUYẾN NGHỊ ........................................................................................ 17
TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................................................ 18
BẢNG QUY ƯỚC VIẾT TẮT
CT : Chương trình
CTGD : Chương trình giáo dục
VB : Văn bản
VBNL : Văn bản nghị luận
GV : Giáo viên
HS : Học sinh
NL : Năng lực
PTNL : Phát triển năng lực
PPDH : Phương pháp dạy học
SGK : Sách giáo khoa
TB : Tranh biện
HĐTB : Hoạt động tranh biện
NLPB : Năng lực phản biện
TDPB : Tư duy phản biện
1
A – MỞ ĐẦU
I – Lí do chọn đề tài
Thế giới đang bước vào thời đại 4.0, trong đó giáo dục đóng vai trò là động lực thúc
đẩy cuộc cách mạng này đạt được mục tiêu của nó. Vì vậy,tư duy giáo dục hiện nay
cũng phải thay đổi. Giáo dục không chỉ có sứ mệnh cung cấp kiến thức, rèn luyện kỹ
năng, mà quan trọng là phát triển tư duy và sự sáng tạo cho người học. Chính vì thế,
việc rèn luyện tư duy phản biện và tích cực hóa hoạt động học sinh (HS), được xem là
yêu cầu quan trọng trong tiến trình đổi mới PPDH theo hướng PTNL hiện nay.
Tranh biện (Debate) là một trong những hoạt động lâu đời nhất của nền văn minh.
Tại các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Pháp, Đức…, việc thực hành tranh biện (TB)
được thể hiện rõ ràng không chỉ qua các hoạt động giáo dục (educational debate) mà
còn qua các phương tiện truyền thông (media) và đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa xã
hội. TB là cuộc trình diễn tổng hợp các kỹ năng: tư duy phản biện, nói trước công chúng,
nghiên cứu, tổ chức sắp xếp, làm việc nhóm, nghe, ghi chép… Ngày nay, TB được dùng
như một PPDH tích cực, được người trẻ đón nhận đầy hứng thú. Sử dụng TB trong dạy
học là bước đi đúng đắn để nhằm đạt được mục tiêu phát triển toàn diện các NL của HS.
Môn Ngữ văn là một trong những bộ môn chính chương trình giáo dục phổ thông
(CTGDPT) hiện nay, với nhiệm vụ hình thành và phát triển các năng lực (NL) cốt lõi
cho người học. Trong đó NL ngôn ngữ là một trong những trọng tâm của môn Ngữ văn.
Hoạt động tranh biện (HĐTB) sẽ là phương pháp lí tưởng trong việc rèn luyện kỹ Nói –
Nghe cho HS.
CTGD môn Ngữ văn mới đã chỉ ra, trọng tâm sẽ tập trung vào ba loại văn bản (VB)
chính đó là: VB văn học, văn bản nghị luận (VBNL) và VB thông tin. Việc tìm tòi, sử
dụng các PHDH tích cực vào dạy học hiện nay, được xem sẽ là bước chuẩn bị tốt để đón
nhận CT và SGK mới. VB Chiếu cầu hiền (Ngô Thì Nhậm) là một trong những VBNL
hay, giàu giá trị được đưa vào CT và SGK hiện hành. Ở VB này, tôi nhận thấy có rất nhiều
lợi để rèn luyện các NL cốt lõi mà môn Ngữ văn hướng đến. Tuy nhiên, với đặc trưng là
VBNL trung đại, nên Chiếu cầu hiền khá khô khan, khó hấp dẫn, vì thế GV và HS thường
“cho qua” hoặc dạy học “đối phó” hoặc không khai thác được giá trị ngầm về PPDH của
VB. Từ thực tế đó tôi quyết định lựa chọn đề tài: Tổ chức dạy học đọc hiểu văn bản
“Chiếu cầu hiền” (Ngô Thì Nhậm) theo hình thức tranh biện nhằm phát triển năng
lực phản biện cho học sinh. Qua đề tài này tôi muốn xây dựng phương án dạy học VB
2
Chiếu cầu hiền bằng HĐTB, từ đó hướng tới rèn luyện, phát triển các NL cốt lõi của người
học.
II – Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
1. Đối tượng nghiên cứu: HĐTB trong dạy học đọc hiểu VB
2. Phạm vi nghiên cứu: Văn bản Chiếu cầu hiền (Ngô Thì Nhậm) ở CT Ngữ văn 11 –
tập 1 (cơ bản)
III – Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài
1. Mục tiêu của đề tài: Đề xuất cách thức tổ chức HĐTB qua dạy học VB Chiếu cầu
hiền theo hướng PTNL HS. Trên cơ sở lí luận và thực tiễn, người viết muốn rút ra một
số kinh nghiệm trong dạy học đọc hiểu VB Chiếu cầu hiền nói riêng và dạy học đọc
hiểu VB nói chung.
2. Nhiệm vụ của đề tài
- Nghiên cứu lí luận HĐTB trong dạy học theo PTNL.
- Đề xuất cách thức tiến hành HĐTB qua dạy học đọc hiểu VB Chiếu cầu hiền
- Thực nghiệm sư phạm.
IV – Giả thiết khoa học của đề tài
Nếu tổ chức HĐTB qua dạy học đọc hiểu VB Chiếu cầu hiền thành công thì sẽ giúp
cho GV có thêm một PPDH hiệu quả. Từ đó vận dụng linh hoạt trong từng hoàn cảnh và
đối tượng HS cụ thể để đạt được mục tiêu dạy học theo hướng tiếp cận NL hiện nay.
V – Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: phân tích, tổng hợp lí luận
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: khảo sát, thống kê, thực nghiệm sư phạm...
VI – Đóng góp mới của đề tài
Đề tài có sự nghiên cứu về lí luận về HĐTB trong dạy học; cách thức tổ chức dạy học
VB Chiếu cầu hiền theo hướng phát triển năng lực phản biện. Vì vậy, đề tài sẽ là một
trong những tài liệu tham khảo tốt cho GV trong việc tìm tòi đổi mới PPDH.
VII – Cấu trúc của đề tài
Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài gồm những nội dung chính sau:
Chương I – Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
Chương II – Tổ chức dạy học đọc hiểu VB Chiếu cầu hiền (Ngô Thì Nhậm) theo hình
thức tranh biện
Chương III – Thực nghiệm sư phạm
3
B – NỘI DUNG
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Cơ sở lí luận của đề tài
1.1.1. Vài nét về năng lực phản biện
Năng lực phản biện (NLPB) là một khái niệm có nguồn gốc xuất phát từ thuật ngữ tư
duy phản biện (Critical thinking). Nó được hiểu là một loại hình tư duy biện chứng gồm
phân tích và đánh giá những thông tin đã có theo các cách nhìn khác nhau, qua đó nhằm
làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề [10,5]. NLPB là là NL phát
hiện những điểm bất cập/ bất hợp lý, bất khả thi, bất khả dụng và cất lên tiếng nói cảnh
báo có ý nghĩa trên cơ sở lật trở vấn đề, quan sát đối tượng từ nhiều phía (nhất là phía
nghịch, mặt trái).
Có thể thấy, giữa TDPB và NLPB có mối quan hệ biện chứng. TDPB là nền tảng, là
cơ sở để hình thành NLPB. Dựa trên khả năng tư duy độc lập, khả năng phán đoán, suy
nghĩ, lật lại vấn đề sau khi đã có cái nhìn đa chiều về vấn đề, người học huy động vốn
tri thức, kinh nghiệm và kỹ năng lập luận, biện bác của mình để khẳng định, đồng tình
hoặc bác bỏ những suy nghĩ, quan điểm, ý kiến và biện luận của người khác, nhằm làm
sáng tỏ vấn đề dưới một góc nhìn khác. Ngược lại, trong quá trình huy động tri thức,
kinh nghiệm, kỹ năng và thái độ để phản biện, tranh luận, đối thoại vấn đề thì khả năng
nhận thức, phán đoán, tư duy độc lập, phản biện của con người càng được nâng cao và
phát triển.
CTGDPT tổng thể và CT môn Ngữ văn đã xác định các NL cần hình thành và phát
triển cho HS đó là: NL tự học và tự chủ, NL giải quyết vấn đề và sáng tạo, NL giao tiếp
và hợp tác; đối với bộ môn Ngữ văn còn có NL chuyên biệt là NL ngôn ngữ và NL văn
học [1]. Khi phân tích các thành tố hợp thành NL chung và NL chuyên biệt, chúng tôi
nhận thấy cho sự giao thoa với thành tố hợp thành của TDPB và NLPB. Vì thế việc phát
triển NLPB cho HS là một trong những phương pháp để hình thành và phát triển NL
cần thiết của người học.
1.1.2. Dạy học đọc hiểu văn bản theo hướng PTNL học sinh hiện nay
Dạy học theo PTNL là xu hướng của giáo dục hiện đại, với trọng tâm là chuyển từ
dạy học định hướng nội dung sang dạy học phát triển NL. Bộ môn Ngữ văn ngoài NL
chung thì còn có NL chuyên biệt, đó là: NL văn học và NL ngôn ngữ. Theo đó, dạy học