Sáng tạo � (Bài 3) : Tìm hiểu, thu thập và xác định vấn đề.
Chúng ta hãy bắt đầu từ một điều mà mọi người đều nhất trí với nhau:
“Nhận thức vấn đề” là bước thứ nhất và là bước rất quan trọng trong chu
trình của tất cả các phương pháp sáng tạo từ trước đến nay. Các bạn có
thể gọi giai đoạn đầu tiên này là định nghĩa vấn đề, chuẩn bị vấn đề, phát
biểu vấn đề, xác định vấn đề v.v…tùy bạn. Nhưng tất cả cũng chỉ cùng
chung một mục đích, như Einstein đã viết: “Việc phát biểu vấn đề, nhiều
khi còn thiết yếu hơn giải pháp, vốn có thể chỉ là chuyện kỹ năng toán
học hoặc kỹ năng thực nghiệm. Muốn nêu lên những câu hỏi mới, vấn đề
mới, muốn nhìn vấn đề cũ dưới góc độ mới, ta phải có trí tưởng tượng
sáng tạo và tiến bộ thật sự”.
Hẳn nhiên là như thế, nhưng làm sao có thể có “tiến bộ thật sự” khi hầu
hết chúng ta đều được giáo dục chỉ đi tìm những giải pháp được gọi là
đúng đắn? Làm sao có được “trí tưởng tượng sáng tạo” khi chúng ta phải
nghe theo rằng: “chỉ những sự vật mới mẻ và có ích cho đời sống con
người mới được thừa nhận là sáng tạo”? Làm sao biết được sáng tạo nào
là có ích, là có hại? Dựa vào đâu để phê phán một ý tưởng là có và
không có ý nghĩa? Tại sao ta lại phải giới hạn sáng tạo bằng cách “tự
giam cầm” mình lại chỉ vì những chuẩn mực chi chi của một ai đó?
Vậy ta có thể làm gì cho việc: Tìm hiểu, thu thập và xác định vấn đề,
giai đoạn thứ nhất và cũng là bước quan trong nhất trong chu trình sáng
tao?
Không cần phải dẫn chứng vì có quá nhiều bằng chứng: Cuộc sống của
chúng ta hiện tại đang được thừa hưởng từ các “sáng tạo”, trong đó có
những sáng tạo mà xưa kia từng bị xem là những ý tưởng điên rồ, ngu
ngốc, vô tích sự…, thậm chí còn bị xử giảo bởi những “giáo sư khả kính
và uyên bác”!
Vì thế, để cho nguồn cảm hứng sáng tạo không bị lụi tàn, bạn phải vượt
qua và chấm dứt sự e dè. Bạn hãy sẳn sàng biểu lộ và sáng tạo cho dù
người ta sẽ thích nó hay họ sẽ không thích nó: điều đó không thành vấn
đề!
Sáng tạo của bạn, ý tưởng của bạn có thể sẽ là phù hợp, rất phù hợp hoặc
chưa phù hợp. Có thể bạn sẽ phải điều chỉnh sáng tạo của mình để bán
hoặc sử dụng nó, cũng có thể bạn phải tìm một ý tưởng khác, nhưng đó
là việc “lựa chọn và đánh giá” khi đã có được ý tưởng rồi, “xem xét”
phải là bước sau cùng trong chu trình sáng tạo.
Vì thế, trong bước đầu tiên của quá trình sáng tạo: Nhận định vấn đề,
tìm hiểu và thu thập dữ liệu, điều lưu ý quan trọng nhất là bạn hãy thật
sự quên đi các lời giáo huấn, các phương pháp, các kinh nghiệm, bất kỳ
cái gì cho dù là của một ai. Bạn sẽ tự do khi xóa đi ranh giới xấu- đẹp,
đúng- sai, bạn sẽ không bị bỏ lỡ một dữ liệu nào cả vì thành kiến, có thể
đó sẽ là một dữ liệu tuyệt vời cho sáng tạo sau này.
Bạn không mơ tưởng sáng tạo của bạn sẽ là rất quan trọng, mọi người sẽ
đứng dậy và hoan hô thì đồng thời, cũng không vì lý do gì để bạn phải tự
quy định cho mình chỉ đi tìm cái đẹp, cái hữu ích. Thật buồn cười khi
quy định sáng tạo phải là những ý tưởng hữu ích. Làm sao biết được như
thế nào là sáng tạo hữu ích? Vì có rất nhiều ý tưởng bị xem là điên rồ, vô
dụng nay lại rất hữu ích và không thiếu những việc làm gây tác hại cho
nhiếu người, tác hại cho môi trường sống, thậm chí đe dọa cho sự sinh
tồn của cả nhân loại nhưng vẫn được gọi là sáng tạo đó thôi.
Vấn đề ở đây không phải là tranh luận, là định nghĩa cho đúng thế nào là
sáng tạo, mà là nhận biết để không tiếp tục lầm lẩn chạy theo những
định kiến tẻ nhạt, buồn chán như: phải mới, phải đẹp, phải đúng, phải
hữu ích, phải, phải và phải phải phải…
Sáng tạo không nhất thiết là những thành quả to lớn, phức tạp, kỳ lạ để
cho mọi người yêu quý, kính trọng và chiêm ngưỡng. Sáng tạo là đơn
giản, sáng tạo là tự nhiên, sáng tạo là tự do, sáng tạo là cảm hứng và
ngược lại. Nó có thể có khi ta làm mộc, làm gạch, nuôi trẻ, chơi thể thao,
nấu ăn, thậm chí khi đánh bài, chơi cờ và cả trong sinh hoạt tình dục
nữa, có phải thế không?
Bạn hãy sáng tạo để có niềm vui sống. Dù sao chăng nữa, tính sáng tạo
là một trong những lý do giải thích sự tồn tại của bạn trên thế gian này.
Do đó, bạn gạt bỏ mọi thành kiến khi tiếp nhận, thu thập các thông tin để
làm chất liệu cho sáng tạo. Không có gì là hữu ích hay vô ích, chỉ là phù
hợp hay không mà thôi, chuyện đó, bạn hãy để qua một bên.
Bạn là nhà kinh doanh, vấn đề của bạn hiện nay là khách hàng chẳng
hạn: Và để có một giải pháp nào đó cho phù hợp thì việc trước tiên bạn
làm là “thấu hiểu” khách hàng, thật sự thấu hiểu, thật sự lắng nghe để
thấu hiểu. Một khi đã thấu hiểu kỷ càng, nắm được cái rắc rối của vấn đề
thì các giải pháp, các hành động tiếp theo nên làm thế nào, thế nào
không còn là chuyện quá khó. Rõ ràng, mức độ thấu hiểu khách hàng
của bạn càng lớn thì cơ hội sáng tạo các giải pháp để nâng cao kết quả
kinh doanh của bạn càng nhiều.
Điểm mấu chốt là “thật sự”: Thật sự lắng nghe, lắng nghe với sụ thích
thú, với sự vô tư khi tìm hiểu, chắc chắn bạn sẽ có sự nhận biết, sự thấu
hiểu. Trong khi, nếu lắng nghe với những định kiến đúng sai, đẹp xấu có
sẵn, bạn chỉ sẽ chọn những ý kiến mà bạn cho là hữu ích mà thôi. Làm
sao biết được những dữ liệu tầm thường vô dụng lại có thể kết hợp nên
sáng tạo tuyệt vời?
Bởi thế nên những phương pháp sáng tạo được nhiều người ưa thích sử
dụng đều có yếu quyết “Không thành kiến”, yếu quyết “Vô chiêu” này.
Đó là: hãy sáng tạo như trẻ thơ, hãy viết vẽ ra giấy tất cả suy nghỉ của
mình-không chọn lựa, mũ xanh mũ đỏ, thu thập ngẫu nhiên, đảo lộn vấn
đề v.v…Nhưng chúng ta hầu như không thể chú ý đúng mức về yếu
quyết này, chạy theo cái gọi là “trí tuệ đám đông” thì dễ dàng hơn. Như
thế này là đẹp, đẹp, đẹp. Như kia là hữu ích ích ích. Chúng ta e dè, lo
lắng, quan tâm về việc người khác phản ứng như thế nào nên chúng ta
chỉ có thể đi theo một khuôn mẫu định sẵn.
Cho đến nay vẫn chưa có phương pháp nào gọi là hoàn hảo để khơi dậy
khả năng sáng tạo ẩn chứa trong mỗi con người. Tùy theo đặc tính của
đối tượng làm việc và môi trường tại chỗ mà mỗi cá nhân hay tập thể có
thể tìm thấy các phương pháp riêng thích hợp. Trong đó, giai đoạn tìm
hiểu, thu thập và xác dịnh vấn đề là then chốt nhất. Và để nhận thức vấn
để cho đầy đủ, yếu quyết đầu tiên của cảm hứng sáng tạo là Tự Do, can
đảm phá bỏ mọi tư duy thành kiến, gầy dựng lại tâm hồn sáng tạo đã có
sẵn trong con người.
Hãy quan sát thiên nhiên, vì thiên nhiên là ông thầy vĩ
đại nhất. Thiên nhiên luôn dịch chuyển, tuôn chảy và lại tiếp tục dịch
chuyển. Trong đó có vẻ đẹp sáng tạo lạ thường của núi lửa, bão giông….
Hãy im lặng, đừng phê phán vì sợ hãi thì có thể thấy được vẻ đẹp tuyệt
vời dù là hãi hùng của nó.