So sánh kiểu truyện "người lạc
cõi tiên" trong văn học Việt Nam
với tiểu thuyết cứu Vân Mộng
(Hàn Quốc)
1. Trước hết chúng tôi cần giới thuyết kiểu truyện "người lạc cõi tiên" theo
một nghĩa rộng, bao gồm kiểu nhân vật kỳlạlạc cõi bồng lai tiên cảnh, cõi trời,
cõi Phật, cõi mơ, chốnđào nguyên, thủy cung, âm ti, địa phủ... Chủ đích của
chúng tôi trong việc so sánh kiểu truyện "người lạc cõi tiên" trong văn học Việt
Nam với tiểu thuyếtCửu vân mộng (Hàn Quốc) không nhằm chỉra những tương
đồng vềmặt thểloại mà cơbản hướng đến khảo sát tính chất, mứcđộ, biện pháp
nghệthuậtởcác tác phẩm văn xuôi đoản thiên của Việt Nam so với thiên tiểu
thuyếtđã đạt tớiđộ hoàn chỉnh, bềthếcủa Hàn Quốc khi cùng thểhiện kiểu
truyện "người lạc cõi tiên"...
Trên thực tế, kiểu truyện con ngườiđi vào giấc mơ, sống trong cõi mơ, lạc vào
động tiên đã từng xuất hiện trong các sách cổTrung Hoa (Liệt tử, Long thành lục, Dị
văn lục, Nam Hoa kinh, Sơn hải kinh, Thập châu ký, Chẩm trung ký...) và trởthành
điển tích nhưhoàng lương, hoàng lương mộng, giấc lá hươu, giấc mai, hồn mai, giấc
Nam Kha, giấc hòe, giấc Hòe An, kiến cành hòe, hồ điệp, giấc hồ, giấc bướm, hồn
bướm, Vu Sơn, non Vu, nước Nhược, Lưu Nguyễn nhập Thiên Thai(1)... Hệthống điển
tích này đã đi vào kho tàng ngữliệu và được sửdụng phổbiến trong các tác phẩm
văn học Việt Nam và các nước cùng chịuảnh hưởng văn hóa Hán.
Trong kho tàng truyện cổtích Việt Nam cũng có nhiều truyện với nội dung
tương tự; hoặc sửdụng một số đoạn, sựkiện, chi tiết, tình tiết với những mứcđộ đậm
nhạt khác nhau nhưMiếng trầu kỳdiệu, Tú Uyên, Nợduyên trong mộng, Cây thuốc
cải tửhoàn sinh hay là sựtích thằng Cuội cung trăng, Sựtích động TừThức, Thánh
Gióng, Người dân nghèo và Ngọc Hoàng, Sựtích đầm Nhất Dạvà bãi TựNhiên, Sự
tích sông Nhà Bè hay là truyện ThủHuồn, Người họLiêu và Diêm Vương, Sựtích
công chúa Liễu Hạnh, Cường Bạođại vương, Sựtích bãi Ông Nam, ẢChức chàng
Ngưu, Người cưới ma(2)... Trong những truyện này, con người thường gặp các nhân
vật siêu nhiên, thần tiên, ma quái và sống trong không gian kỳ ảo của những thiên
giới, những miềnđất lạ, những ảo giác mơhồ.
2. Đồng thời với quá trình phát triển nền văn học viết dưới thời trung đại,
kiểu truyện "người lạc cõi tiên" cũng có sựvậnđộng và biếnđổi theo thời gian.
Theo tiến trình văn học sửViệt Nam, có thểthấy kiểu nhân vật "người lạc cõi
tiên" xuất hiện gắn với hai thểloại chủyếu là Ghi chép truyện cổtích, truyền
thuyết, nhân vật lịch sửvà Truyện truyền kỳ...
2.1. Loại truyện ghi chép truyện cổtích, truyền thuyết và nhân vật lịch sửphát
triển mạnh dưới thời Lý - Trần (ThếkỷX-XIV), có ý nghĩađặt nền móng cho nền
văn học dân tộc. Có thểkể đến ba tác phẩm tiêu biểu là Việtđiện u linh,
Lĩnh Nam chích quái và Thiền uyển tập anh.
Tác phẩmViệtđiện u linh của Lý TếXuyên được biên soạn xong vào năm
Khai Hựu nguyên niên (1329) viết về"lịch đại quân nhân" (vua các đời), "lịch đại
phụthần" (bềtôi các đời), "hạo khí anh linh" (sựtích linh thiêng). Liên quan đến mẫu
hình "người lạc cõi tiên" có Việt Vương khi cùng đường: "Thoạt thấy Rồng vàng rẽ
nước thành đường đi, dẫn nhà vua vào trong nước, rồi thì nước lấp lại nhưcũ" (Triệu
Việt Vương và Lý Nam Đế); việc Sơn Tinh đưa lễvậtđến trước, lấyđược MịNương
và đưa vợvềnúi Lôi Sơnđã khiến: "Thủy Tinh cảgiậnđem quân chúng đuổi theo
nàng, muốnđạp nát núi Lôi Sơn. Vương liền dời lên ởtrên tuyệtđỉnh núi Tản Viên,
đờiđời là kẻcừu thù với Thủy Tinh. Cứmỗi năm, Thủy Tinh đưa nước mùa thu dâng
tràn lên để tiến kích vào núi Tản Viên. Dân chúng đem nhau đắpđê đắp bờ để giúp
Vương. Thủy Tinh không thểnào xâm phạm tớiđược" (Sơn Tinh, Thủy Tinh); hoặc
nhưSóc Thiên Vương sau khi đánh tan quân giặc cũng bay vềcõi trời: "Ngài bèn phi
ngựađến núi VệLinh, leo lên một cây đa, rồi bay vút lên trời, có để lại áo và dấu
tích, ngày nay vẫn còn. Bây giờngười trong làng vẫn gọi là cây Đổi Áo" (Chuyện
Sóc Thiên Vương)(3)... Nhìn chung, các nhân vật mớiđiđến một cõi khác chứchưa
được mô tảhọ đang sống ởchính cõi đó nhưthếnào.
Tác phẩmLĩnh Nam chích quái liệt truyệndo VũQuỳnh (1453-1516) kếthừa
và hoàn chỉnh văn bản gồm 22 truyện, chủyếu là những dã sử, truyện dân gian. Liên
quan đến mẫu hình "người lạcđộng tiên" có truyện Tiên Dung - Chử Đồng Tử: "Bấy
giờnhững dân cưmới tớiđều sợchạy tứtán, chỉcó dân cũ ở lại cùng Tiên Dung. Khi
quân Hùng Vương đến, đóng doanh trạiởchâu TựNhiên, còn cách một con sông lớn
thì gặp trời tối, chưa kịp tiến quân. Đến nửađêm, bỗng nổi gió to, nhổcây tung cát,
quân Hùng Vương hỗn loạn. Tiên Dung, Chử Đồng Tửcùng quần thần, bộhạ, thành
quách phút chốc bay lên trời. Chỗ đất cũsụt xuống thành cái chằm lớn. Ngày hôm
sau dân chúng nhìn không thấy nữa, cho là linh dị, liền lập miếu thờ, thường xuyên
cúng tế" (Truyện Nhất DạTrạch); có truyện kểvềsựxuất hiện của Long Quân: "Vua
nghe theo, bèn cho dựng đàn tế, thắp hương, kính cẩn cầu xin suốt ba ngày. Cuối
cùng trời nổi mưa to sấm chớp, bỗng thấy một cụgià cao hơn sáu thước, mặtđen,
bụng lớn, râu tóc bạc phơ, ngồiởngã ba đường, nói cười múa hát. Những người
trông thấy biết là bậc phi thường liền vào trình báo với vua. Vua thân hành ra vái
chào, đón vào trong đàn (...). Nói xong, cụgià vút lên trên không mà đi. Bấy giờmới
biết cụlà Long Quân". Truyện này cũng kết thúc bằng việc Phù Đổng Thiên Vương
sau khi đánh tan giặc Ân đã bay vềtrời: "Điđến thôn An Việt, tổng Sóc Sơn, ông cởi
áo, cưỡi ngựa mà lên trời, để lại vết tích ởhòn đá trên núi" (TruyệnĐổng Thiên
Vương)(4)...
Tác phẩmThiền uyển tập anh (Anh tú vườn thiền) hoàn thành vào năm Khai
HựuĐinh Sửu (1337). Đây là tập sách ghi chép 68 tiểu truyện thiền sư, trong đó có
viết vềnhững cuộc vân du, những giấc mơgặp thần nhân hoặc tu luyện nơi nhà chùa
mà như đã thoát tục, sống giữa cõi Phật. Chẳng hạn như Đại sưKhuông Việt (933-
1011): "Sưthường đi chơiởnúi VệLinh, quận Bình Lỗ, thích nơiđây cảnh trí đẹp,
thanh u, muốn dựng am để ở. Ban đêm sưchiêm bao thấy thần nhân mặc áo giáp
vàng, tay phảiđỡ ngọn bảo tháp, theo sau có hơn chục tên quân hầu dáng mạo hung
dữ. Vịthần bảo với sưrằng: "Ta là Tì-sa-môn Thiên vương, quân hầu theo ta đâyđều
là bọn quỉDạxoa. Thiên đế có sắc chỉsai ta đến nước này gìn giữbiên cương để cho
Phật pháp được hưng thịnh. Ta có duyên với ngươi nên đếnđâyđể nhờcậy". Sưgiật
mình tỉnh dậy, nghe trong núi có tiếng gào thét thì lấy làm lạ. Khi trời sáng, sưvào
núi thấy một cây cổthụcao chừng mười trượng, cành lá xum xuê tươi tốt, phía trên
có đám mây lành che bóng. Sưnhân đó thuê thợ đốn cây ấy lấy gỗtạc tượng theo
đúng như đã thấy trong mộng để thờphụng"; Thiền sưKhông Lộ(?-1119): "Khoảng
niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh (1059-1065, đời Lý Thánh Tông), sưcùng đạo
hữu là Giác Hảiđi vân du cõi ngoài, giấu kín tung tích, đến chùa Hà Thạch, ăn rau
mặc lá, quên cảthân mình, dứt hết mọiđiều mong muốn, một lòng chuyên chú tu tập
thiềnđịnh. Rồi sưthấy tâm thần, tai mắt ngày càng sáng láng thông tỏ, bay trên
không, đi dưới nước, hàng long phục hổ, muôn nghìn phép lạkhông lường hếtđược";
Thiền sưChân Không (1046-1100): "Khi mẹông mang thai, cha ông mộng thấy vịsư
ngườiẤnĐộ trao cho cây tích trượng, sau đó sinh ra ông"(5)... Với phong cách viết
truyện tiểu sửcác thiền sư, những chi tiết trong các giấc mơvà cuộc sống tu hành đặc
biệt khác lạcho thấy những dấuấn của tưduy Phật giáo mang màu sắc Mật tông và
ảnh hưởng xa gần của tưtưởng Đạo giáo.
Nhìn chung, kiểu truyện "người lạc cõi tiên" qua ba tác phẩm thời Lý - Trần
nêu trên chủyếu mới là những phác thảocôđúc, những chi tiết ngắn gọn thoáng qua.
Tất cả để nói rằng những nhân vậtđó có những phẩm chất kỳlạ, gắn làm một với
những giấc mơlạ. Bản thân các nhân vật chưa thành một khách thể, chưa có không
gian riêng để tồn tại và hoạtđộng trong cõi mơ, cõi lạ. Nói cách khác, nhân vật có xu
thế đồng nhất, nhất thểhóa và vĩnh cửu hóa trong không gian của cõi mơ, cõi lạ.
2.2. Các tác phẩm thuộc thểloại truyện truyền kỳphát triển mạnh từkhoảng
cuối thếkỷXV - đầu thếkỷXIX. Có thểkể đến các tác gia tiêu biểu nhưLê Thánh
Tông, Nguyễn Dữ,Đoàn Thị Điểm, Phạm Quý Thích... Ở đây chỉ đi sâu khảo sát tác
phẩmTruyền kỳmạn lụccủa Nguyễn Dữvà Truyền kỳtân phảcủaĐoàn Thị Điểm.
Tập truyệnTruyền kỳmạn lụccủa Nguyễn Dữ(ThếkỷXVI) gồm 4 quyển, 20
truyện. Những truyện có kiểu nhân vật phiêu du đến một cõi khác lạcó thểkể đến Hồ
Tông Thốc khi đi sứmơgặp và phê phán mạnh mẽHạng Vương (Câu chuyệnở đền
Hạng Vương); Phùng Trọng Quỳkhi nằm ngủ đã mơgặp và trò chuyện với vợlà Nhị
Khanh đã chết từlâu (Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu); Dương Đức Tạc khi
bất tỉnh thấy mình lạc cõi trời, sau được Thượng đế sai gã trà đồng thác sinh làm con
mình (Chuyện gã trà đồng giáng sinh); một người họTrịnh được thần Bạch Long
Hầu dẫn xuống Long cung gặp Long Vương và đòiđược vợ(Chuyệnđối tụng ởLong
cung); chàng Ngô TửVăn xuống cõi âm gặp Diêm Vương để kểtội viên Bách bộhọ
Thôi (Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên); TừThức cáo quan về ở ẩn rồi lạc vào nơi
suối Sậu nguồnĐào, được sống yên bình giữa cõi tiên, đến khi trởvềcốhương thì
thời gian đã trôi qua 80 năm (Chuyện TừThức lấy vợtiên); Phạm TửHưcó lầnđược
vong hồn thầy Dương Trạmđưa du chơi trên Thiên Tào, biếtđược quang cảnh và
gặpđược nhiều bậc hiền tài thuởtrước (Chuyện Phạm TửHưlên chơi Thiên Tào);
người họHoàng lấy hồn ma nàng Nghi Thị, sau bịbắt xuống cõi âm cho Diêm
Vương tra xét (Chuyện yêu quái ởXương Giang); người họTrương đời nhà Hồgặp
người tiều phu tiên phong đạo cốt trong núi: "Chống gậy trèo lên thì thấy một cái am
nhỏ, hai bên tảhữu trồng mấy cây kim tiền chen lẫn vào những cây bích đào, hồng
hạnh, đều xanh tốtđáng yêu. Trong am đặt một cái giường mây, trên giường để đàn
sáo và chiếc gối dựa" nhưng lần sau vào tìm chỉthấy "rêu trùm cửa hang, gai góc đầy
núi, dây leo, cành rậmđã lấp mất cảlốiđi rồi" (Câu chuyệnđốiđáp của người tiều
phu núi Nưa); nàng VũThịThiết thác oan nhưng lạiđược sống dưới Thủy Tinh cung
và gặp người làng họPhan cũng bịchếtđuối mà xiêu giạtđến (Chuyện người con gái
Nam Xang); Lý Thúc Khoảnđời Hậu Trần từng đượcđưa xuống cõi âm xem xửkiện,
sau trởvềdương gian biết thật lòng hối cải (Chuyện Lý tướng quân); người học trò
Mao TửBiên khi qua huyện Kim Hoa đã lạc vào cõi âm và gặp những thi nhân đời
trước nhưNgô Chi Lan, khi tỉnh lại thấy mình nằm bên hai ngôi mộ(Cuộc nói
chuyện thơ ở Kim Hoa); Võ DĩThành thường giao du với ma quỉ, sau làm quan cõi
âm và hiển linh cứu giúp cảnhà bạn Lê Ngộthoát khỏi dịch bệnh (Chuyện tướng Dạ
xoa)(6)... Có thểnói Truyền kỳmạn lụccó sốlượng nhân vật phong phú, tràn ngập
không khí ma quái, không gian thần tiên, ma quỉ.
Tập truyệnTruyền kỳtân phảcủaĐoàn Thị Điểm (1705-1748) gồm 6 truyện.
Các nhân vật thuộc kiểu "người lạc cõi tiên" có cung nhân Nguyễn Bích Châu sống
thời vãn Trầnđã hiến tếthân mình cho Giao thầnởbiển Nam Hải, đến thời vua Lê
Thánh Tông niên hiệu Hồng Đức (1470-1497) bà hiển linh giúp nhà vua chinh phục
phương Nam thắng lợi, sau vua sai người viết thưkiện tới Quảng Lợi Vương bắt tội
Giao thần (Chuyệnđền thiêng ởcửa bể); ông Đinh Hoàn đi sứmấtởYên Kinh, bốn
năm sau hiển linh vềtrò chuyện cùng vợ, rồi sau khi bà chết theo chồng, có người
họHà mơ đến thămđềnđài dưới cõi âm và được hầu chuyện bà (Chuyện người liệt
nữ ở An Ấp); có ông họLê được lên Thiên Cung để nhận Tiên chủQuỳnh Nương bị
đày xuống cõi trần, thác thai làm con, đặt tên là Giáng Tiên, sau nàng lên trời rồi lại