thiªn tai
t¸c ®éng ®Õn søc khoÎ vµ m«i trêng
Môc tiªu:
Sau bµi häc sinh viªn cã kh¶ n¨ng:
- Tr×nh bµy ®îc ®Þnh nghÜa vµ ph©n lo¹i cña thiªn tai m«i trêng ¶nh
hëng ®Õn søc khoÎ
-Tr×nh bµy ®îc t¸c ®éng cña thiªn tai ®Õn søc khoÎ con ngêi vµ m«i
trêng.
- Tr×nh bµy ®îc mét sè chiÕn lîc c¬ b¶n nh»m h¹n chÕ hËu qu¶ cña
thiªn tai vµ th¶m ho¹
1. §Þnh nghÜa vµ ph©n lo¹i
-Thiªn tai lµ c¸c hiÖn tîng bÊt thêng lín cña m«i trêng (nh b·o lôt,
®éng ®Êt, nói löa phun trµo, s¹t lë ®Êt, h¹n h¸n,...) t¸c ®éng ®Õn
m«i trêng vµ tõ ®ã g©y t¸c h¹i lín ®Õn tµi chÝnh, ph¸ huû m«i trêng
vµ ¶nh hëng ®Õn søc khoÎ.
-Thiªn tai lµ t×nh tr¹ng khÈn cÊp ®e do¹ sù ph¸t triÓn vµ søc khoÎ
cña céng ®ång nhÊt thiÕt ph¶i cã sù hç trî vµ gióp ®ì cña quèc gia
hoÆc quèc tÕ.
-Mét thiªn tai hoÆc th¶m ho¹ nhÊt thiÕt ph¶i héi ®ñ mét sè tiªu
chuÈn sau:
-Cã sè lîng lín ngêi chÕt vµ bÞ th¬ng hoÆc ¶nh bÞ ¶nh hëng
-M«i trêng bÞ tµn ph¸ hoÆc bÞ « nhiÔm nÆng nÒ
-Tuyªn bè t×nh tr¹ng khÈn cÊp cña quèc gia vµ kªu gäi sù gióp
®ì cña quèc tÕ
2. Ph©n lo¹i thiªn tai vµ nguyªn nh©n
-§éng ®Êt: lµ hËu qu¶ cña qu¸ tr×nh ph¶n øng trong t©m tr¸i ®Êt vµ
tõ ®ã t¹o ra nh÷ng xung ®éng lín theo chiÒu l¾c trªn mÆt tr¸i ®Êt
vµ tõ ®ã ph¸ huû nh÷ng c«ng tr×nh trªn bÒ mÆt tr¸i ®Êt hoÆc g©y
nªn nh÷ng hiÖn tîng nøt gÉy cña c¸c tÇng ®Þa chÊt díi ®¸y biÓn
g©y nªn nh÷ng trËn sãng thÇn nh trËn sãng thÇn Tsunami n¨m
2004.
-Nói löa phun trµo còng lµ do hiÖn tîng ph¶n øng trong lßng tr¸i ®Êt
g©y nªn t×nh tr¹ng nói löa phun dßng nham th¹ch nãng tíi hµng
ngh×n ®é ph¸ huû c¸c c«ng tr×nh trªn bÒ mÆt tr¸i ®Êt vµ g©y «
nhiÔm m«i trêng. Nh÷ng vïng cã nhiÒu nói löa t¸i ho¹t ®éng ë NhËt
B¶n, Philippin vµ Mü La tinh.
-B·o: b·o ®îc h×nh thµnh do sù chªnh lÖch ¸p xuÊt cña kh«ng khÝ
gi÷a c¸c vïng kh¸c nhau vµ thêng lµ ë ngoµi biÓn kh¬i. Hµng n¨m
trªn thÕ giíi cã hµng tr¨m c¬n b·o ®îc h×nh thµnh vµ ®æ vµo c¸c
quèc gia. C¸c c¬n b·o thêng kÌm theo ma lín nªn t¸c dông ph¸ huû
rÊt lín võa bÞ ph¸ huû bëi søc giã m¹nh võa chÞu sù ph¸ huû cña lò
lôt. Khu vùc chÞu nhiÒu b·o nhÊt lµ khu vùc c¸c quèc gia ven biÓn
nh ViÖt Nam, B¨ng la ®Ðt, Philippin, Indonesia, Mü vµ c¸c quèc gia
thuéc ch©u Mü La tinh.
-Lò lôt: thêng lµ hËu qu¶ cña b·o vµ nh÷ng trËn ma lín trªn thîng
nguån. Cïng víi viÖc ph¸ rõng, khai th¸c gç bõa b·i cµng lµm t¨ng c-
êng ®é cña c¸c c¬n lò.
-B·o tuyÕt/sôt lë tuyÕt: thêng x¶y ra ë c¸c níc khu vùc ch©u ¢u vµ
mét sè bang cña níc Mü. Nh÷ng khu vùc díi c¸c ch©n nói thêng hay
gÆp vµ søc tµn ph¸ kh«ng lín vµ khu tró trªn ph¹m vi nhá.
-B·o c¸t: thêng xÈy ra ë c¸c níc ven xa m¹c nh ë ch©u Phi vµ c¸c níc
Trung §«ng. B·o c¸t tuy kh«ng cã søc ph¸ huû lín nhng g©y ¶nh h-
ëng lín ®Õn søc khoÎ vµ t¸c ®éng ®Õn m«i trêng.
-Ch¸y rõng: ngoµi nguyªn nh©n do con ngêi th× ch¸y rõng tù nhiªn
còng x¶y ra thêng xuyªn do h¹n h¸n, nhiÖt ®é m«i trêng t¨ng cao vµ
c¸c hiÖn tîng tù nhiªn kh¸c nh sÐt ®¸nh vµ c¸c hiÖn tîng tù nhiªn
kh¸c cã thÓ lµm ch¸y rõng. Ch¸y rõng x¶y ra nhiÒu trong nh÷ng
n¨m võa qua ë c¸c níc óc, Mü, Indonesia vµ Malaysia trªn qui m«
lín. ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m võa qua còng co nhiÒu vô ch¸y
rõng chñ yÕu g©y thiÖy h¹i tµi nguyªn vµ « nhiÔm m«i trêng.
-S¹t lë ®Êt: nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do ma to vµ ma trong thêi gian
dµi ë nh÷ng khu vùc nói ®Êt hoÆc nói ®Êt lÉn ®¸. S¹t lë ®Êt c¸ch
®©y vµi n¨m ë Philipin ®· ch«n vïi c lµng díi ch©n nói lµm hµng
ngh×n ngêi chÕt.
-H¹n h¸n: x¶y ra ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi nhng thêng x¶y ra ë c¸c níc
ven xa m¹c Xahara vµ Trung §«ng. Cïng víi sù nãng lªn cña toµn
cÇu, h¹n h¸n ngµy cµng trë nªn phæ biÕn vµ g©y nh hëng ®Õn
mïa mµng vµ tõ ®ã g©y nªn c¸c n¹n ®ãi cho c¸c quèc gia nµy.
-C«n trïng: nh÷ng lo¹i c«n trïng nh s©u bä, ch©u chÊu, bím,... thêng
g©y t¸c h¹i ®Õn mïa mµng vµ tõ ®ã g©y ra c¸c n¹n ®ãi nh ë ch©u
Phi.
-T×nh tr¹ng nãng lªn cña tr¸i ®Êt: ®©y lµ mét vÊn ®Ò toµn cÇu.
Nguyªn nh©n g©y ra lµ do khÝ th¶i do ho¹t ®éng s¶n xuÊt vµ sinh
ho¹t g©y ra. Chñ yÕu c¸c lo¹i khÝ th¶i nµy lµ CO, CO2 vµ SO2,...
Nh÷ng khÝ th¶i nµy g©y nªn hiÖn tîng thñng tÇng Ozon vµ g©y
hiÖu øng nhµ kÝnh lµm t¨ng nhiÖt ®é cña tr¸i ®Êt. Tr¸i ®Êt nãng
lªn g©y tan b¨ng vµ g©y ngËp lôt c¸c vïng ven biÓn.
Tãm l¹i nguyªn nh©n cña thiªn tai lµ do nguyªn nh©n do qu¸ tr×nh t¸i
t¹o vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña tr¸i ®Êt còng nh do hËu qu¶ cña c¸c ho¹t
®éng s¶n xuÊt, sinh ho¹t lµm ph¸ huû sù c©n b»ng sinh th¸i vµ tõ ®ã g©y
nªn c¸c thiªn tai. Nh÷ng hiÖn tîng ®éng ®Êt, nói löa phun trµo, b·o tuyÕt,
b·o c¸t vµ mét sè lò lôt lµ do tù nhiªn g©y ra mµ kh«ng cã vai trß cña con
ngêi. Nhng mét sè thiªn tai kh¸c nh lôt léi, h¹n h¸n, sù nãng lªn cña tr¸i
®Êt, biÕn ®æi khÝ hËu,... th× l¹i cã vai trß rÊt lín cña con ngêi nh ph¸
rõng, khÝ th¶i lµm « nhiÔm m«i trêng.
3. T¸c h¹i cña thiªn tai vµ th¶m ho¹
3.1. Trªn thÕ giíi
3.1.1. T¸c h¹i ®Õn søc khoÎ con ngêi
-T¸c h¹i ®Õn søc khoÎ cña con ngêi do thiªn t¹i ®îc ®¸nh gi¸ bëi 3 tiªu
chÝ c¬ b¶n: sè ngêi chÕt, sè ngêi bÞ th¬ng vµ sè ngêi bÞ ¶nh h-
ëng ngay sau thiªn tai.
-B¶n th©n thiªn tai cã thÓ g©y t¸c h¹i trùc tiÕp ®Õn søc khoÎ con
ngêi nh g©y tö vong hoÆc th¬ng tÝch nhng thiªn tai còng cã thÓ
g©y t¸c h¹i gi¸n tiÕp ®Õn søc khoÎ nh lµm mÊt mïa g©y thiÕu ®ãi
hoÆc sau thiªn tai lµ dÞch bÖnh ®i kÌm vµ tõ ®ã g©y tö vong
hoÆc tµn phÕ.
-Thiªn tai lµ mèi ®e do¹ lín ®èi víi søc khoÎ con ngêi, trong 20 n¨m
trë l¹i ®©y (1990-2010) thiªn tai ®· lµm chÕt hµng triÖu ngêi vµ sè
ngêi m¾c bÖnh, th¬ng tÝch vµ bÞ ¶nh hëng cßn cao h¬n gÊp
nhiÒu lÇn.
Sè ngêi chÕt vµ mÊt tÝch trªn thÕ giíi tõ 1991-2000 (ngh×n ngêi)
-Ch tính trong 1 th p k 1991-2000, hàng năm s ng i ch t và m t tíchỉ ậ ỷ ố ườ ế ấ
trên th gi i dao đ ng t trên 20 ngàn đ n trên 130 ngàn ng i. Sế ớ ộ ừ ế ườ ố
ng i b nh h ng hàng năm cũng dao đ ng t hàng ch c tri u ng iườ ị ả ưở ộ ừ ụ ệ ườ
đ n hàng trăm tri u ng iế ệ ườ .
-C¬n sãng thÇn Tsunami ngµy 26/12/2004 x¶y ra trªn biÓn Th¸i
B×nh D¬ng lµm sãng biÓn d©ng cao hµng chôc mÐt trµn vµo bê
biÓn c¸c níc Indonesia, Srilanka, Th¸i Lan vµ mét sè níc l©n cËn
lµm chÕt 230.000 ngêi vµ hµng chôc triÖu ngêi bÞ ¶nh hëng do
hËu qu¶ cña c¬n sãng thÇn nµy.
-TrËn ®éng ®Êt ë Haiti ngµy 13/1/2010 víi ®Þa chÊn 7,8 ®é Richter
®· ph¸ huû gÇn nh toµn bé thñ ®« cña Haiti, lµm chÕt 200.000 ngêi
vµ hµng triÖu ngêi bÞ ¶nh hëng do bÞ th¬ng còng nh do t¸c h¹i cña
bÖnh dÞch, thiÕu dinh dìng vµ « nhiÔm m«i trêng.
-Tr n đ ng đ t 7,8 đ Richter hôm 12/5/2008 đã tàn phá m t ph n l nậ ộ ấ ộ ộ ầ ớ
c a t nh T Xuyên, Trung Qu c. Nhi u tr ng h c, công s và nhà ủ ỉ ứ ố ề ườ ọ ở ở
s p xu ng khi n t ng s ng i thi t m ng đã lên đ n 10.000 ng i. ậ ố ế ổ ố ườ ệ ạ ế ườ
3.1.2. T¸c h¹i ®Õn cña c¶i vËt chÊt
-Tæn thÊt vÒ kinh tÕ, kÓ c¶ cë së h¹ tÇng, ®ßng x¸ bÞ ph¸ huû,
mïa mµng thÊt b¸t trong giai ®o¹n 1991-2000 íc tÝnh tíi gÇn ngh×n
tØ ®« la Mü. Ch©u ¸ lµ ch©u lôc høng chÞu thiªn tai nhiÒu nhÊt so
víi tÊt c¶ c¸c ch©u lôc kh¸c vµ ViÖt Nam lµ mét trong sè 10 níc bÞ
thiªn tai tµn ph¸ nÆng nÒ nhÊt trªn thÕ giíi.
ThiÖt hai do thiªn tai trªn thÕ giíi 1991-2000 (tû ®« la)
3.1.3. T¸c h¹i ®Õn m«i trêng