Vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc
1
1
Lêi më ®Çu
Cïng víi qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vµ héi nhËp kinh tÕ cña ®Êt níc ®èi víi khu
vùc vµ thÕ giíi, ViÖt Nam còng ®ang trªn con ®uêng x©y dùng mét nÒn kinh tÕ thÞ
trêng ®Þnh híng XHCN theo chñ nghÜa Mac- Lenin vµ t tëng Hå ChÝ Minh.
Muèn ®¹t ®îc nh÷ng môc tiªu trªn th× ph¸t triÓn kinh tÕ lµ yÕu tè quan träng nhÊt
vµ ®ãng vai trß quyÕt ®Þnh. Trong ®ã, vai trß qu¶n lÝ kinh tÕ cña Nhµ níc cÇn
®uîc t¨ng cêng vµ ®æi míi sao cho phï hîp víi c¬ chÕ kinh tÕ míi. Ph¸t triÓn
kinh tÕ còng ph¶i ®i ®«i víi b¶o ®¶m c«ng b»ng v¨n minh vµ tiÕn bé x· héi. T¨ng
cuêng vai trß qu¶n lý kinh tÕ lµ mét tÊt yÕu kh¸ch quan ®Ó ®¹t ®uîc môc tiªu do
§¶ng ta ®· ®Ò ra, ®ã lµ: C¸c nguån vËt chÊt – tµi chÝnh cña x· héi ®uîc huy ®éng
tèt h¬n nh»m n©ng cao ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cho nh©n d©n ®ång thêi ph¸t
huy nÒn d©n chñ XHCN, thùc hiÖn c«ng b»ng x· héi, t¹o ®iÒu kiÖn vµ m«i trßng
thuËn lîi cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh, kiÓm so¸t chÆt chÏ vµ xö lÝ nghiªm
minh c¸c hµnh vi vi ph¹m ph¸p luËt, b¶o ®¶m “C¬ chÕ thÞ truêng cã sù qu¶n lÝ cña
Nhµ níc theo ®Þnh hãng XHCN trë thµnh c¬ chÕ vËn hµnh nÒn kinh tÕ.”
Nh vËy, viÖc nghiªn cøu vai trß vµ c¸c biÖn ph¸p t¨ng cßng vai trß kinh
tÕ cña Nhµ níc lµ hÕt søc quan träng trong ®iÒu kiÖn hiÖn nay. Do ®ã, em ®·
chän ®Ò tµi “T¨ng cêng vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc lµ nh©n tè quan träng ®Ó
h×nh thµnh vµ hoµn thiÖn c¬ chÕ qu¶n lÝ kinh tÕ míi ë níc ta hiÖn nay.”
Nhng do tr×nh ®é vµ ph¹m vi ®Ò tµi cßn h¹n hÑp nªn bµi viÕt ch¾c ch¾n sÏ
cßn nhiÒu thiÕu sãt. Em còng ch©n thµnh cm ¬n sù chØ b¶o tËn t×nh cña thÇy gi¸o
Lª ViÖt ®· gióp em hoµn thµnh ®Ò ¸n nµy.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc
2
2
Néi dung
A.Sù cÇn thiÕt kh¸ch quan cña vai trß kinh tÕ cña Nhµ nuíc
nãi chung:
I.LÞch sö ra ®êi vµ vai trß kinh tÕ cña Nhµ nø¬c
Tõ khi ra ®êi ®Õn nay, Nhµ níc lu«n lµ trung t©m cña nh÷ng cuéc ®Êu
tranh chÝnh trÞ. C¸c thÕ lùc ®¶ng ph¸i bao giê còng ®Æt môc tiªu cao nhÊt cña
m×nh lµ giµnh lÊy chÝnh quyÒn Nhµ níc. Cã nhiÒu quan ®iÓm quan niÖm kh¸i
qu¸t vÒ nguån gèc vµ vai trß cña Nhµ nuíc nhng ®a sè hä ®Òu ®a trªn c¸c
nÒn t¶ng lµ thÇn tÝnh. ý ®å chÝnh trÞ cña giai cÊp bãc lét, ®¶ng ph¸i …nªn
cha nªu ra ®uîc ®óng vµ chÝnh x¸c nguån gèc còng nh vai trß cña Nhµ
nuíc.
1.LÞch sö ra ®êi cña Nhµ níc:
Theo chñ nghÜa Mac- Lenin th× Nhµ nícc ra ®åi tõ nguyªn nh©n kinh tÕ,
nã lµ s¶n phÈm cña m©u thuÉn giai cÊp kh«ng thÓ ®iÒu hoµ trong x· héi cã ®èi
kh¸ng giai cÊp. Lenin cho r»ng Nhµ nuíc lµ mét bé m¸y dïng ®Ó duy tr× sù
thèng trÞ cña giai cÊp nµy víi giai cÊp kh¸c. Nhµ nuíc lµ c«ng cô b¶o vÖ quyÒn
lîi cña giai cÊp thèng trÞ mµ truíc hÕt lµ quyÒn lîi kinh tÕ.
BÊt cø tÝnh chÊt vµ ®Æc trng nµo cña mét nhµ míi ®Òu phï hîp víi ý chÝ
cña giai cÊp thèng trÞ. Nhµ nuíc lµ s¶n phÈm cña giai cÊp th«ng trÞ vÒ kinh tÕ vµ
muèn hîp ph¸t ho¸ sù thèng trÞ ®ã. Nhng kh«ng ph¶i Nhµ nøoc phô thuéc vµo
ý trÝ chñ quan cña giai cÊp thèng trÞ mµ ph¶i phô thuéc vµo tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é
cña lùc lîng s¶n xuÊt. LÞch sö ®· chøng minh, do sù ph¸t triÓn cña lùc lîng
s¶n xuÊt, loµi ngêi ®·4 lÇn thay ®æi quan hÖ s¶n xuÊt g¾n liÒn víi bèncuéc c¸ch
m¹ng x· héi dÉn ®Õn sù ra ®¬× nèi tiÕp nhÇu cña c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi.
Cïng víi sù ph¸t triÓn cña lÞch sö víi 5 h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi. C«ng x·
nguyªn thuû, chiÕm hò n« lÖ, phong kiÕn, t b¶n chñ nghÜa lµ 4 kiÓu Nhµ nuíc
kh¸c nhau. Nhµ nuíc chñ n« lµ h×nh th¸i kinh tÕ- x· héi chiÕm h÷u n« lÖ. §©y lµ
kiÓu nhµ nuíc dÇn lªn cao trong lÞch sö.
“ Nhµ nuíc phong kiÕn g¾n liÒn víi h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi phong
kiÕn”
+ Nhµ nuíc t s¶n g¾n liÒn víi h×nh th¸i kinh tÕ- x· héi t b¶n chñ nghÜa.
Mac ®· nhÊn m¹nh r»ng ®Èy nhanh sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña lùc lîng s¶n
xuÊt , giai cÊp t s¶n ®x t¹o ra cho nh©n lo¹i mét lùc läng míi cña c¸c vËt chÊt
b»ng tÊt c¶ c¸c x· héi truíc céng l¹i.
+ Nhµ nøoc XHCN g¾n liÒn víi h×nh th¸i kinh tÕ XHCN. Nhµ nuíc
XHCN cã b¶n chÊt hoµn toµn víi kiÓu nhµ nuíc bãc lét kÓ trªn . Nã tån t¹i trªn
c¬ së nguyªn t¾c c«ng h÷u nh÷ng t liÖu s¶n xuÊt chñ yÕu vµ lao ®éng tù
nguyÖn . §ã lµ s¶n phÈm cña nh©n d©n lao ®éng, nh»m thùc hiÖn sø mÖnh lÞch
sö lµ x©y dùng mét x· héi kh«ng cßn ¸p bøc, kh«ng cßn giai cÊp.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc
3
3
2.Vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc nãi chung
Vai trß chung nhÊt cña Nhµ níc lµ t¹o ra m«i truêng vµ ®iÒu kiÖn
thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn kinh tÕ, cã lîi cho lîi Ých kinh tÕ cña giai cÊp thèng
trÞ. Vai trß chung ®ã thÓ hiÖn qua c¸c néi dung sau:
+Mét lµ Nhµ nuíc gi÷ v÷ng æn ®Þnh m«i truêng kinh tÕ ®Ó æn ®Þnh vÒ
chÝnh trÞ, tr¸nh nh÷ng biÕn ®éng lín trong kinh tÕ sÏ t¸c déng xÊu ®Õn vai trß,
®Þa vÞ thèng trÞ cña giai cÊp ®ã hoÆc t¸c déng ®Õn lîi Ých kinh tÕ cña giai cÊp
thèng trÞ.
+ Hai lµ mçi mét Nhµ níc ®Òu ban hµnh riªng cho m×nh hÖ thèng
luËt ph¸p vµ c¸c chÝnh s¸ch phôc vô cho viÖc ph¸t triÓn cho kinh tÕ, tÊt chÖ
thèng ®ã c¬ b¶n dùa trªn nÒn t¶ng lµ ý thøc, ý chÝ cña giai cÊp thèng trÞ, vµ lîi
Ých kinh tÕ cña giai cÊp ®ã.
+ Ba lµ Nhµ níc x¸c ®Þnh c¸c lo¹i thuÕ, x©y dùng ng©n s¸ch quèc gia
®Ó nu«i sèng bé m¸y quyÒn lùc do Nhµ nuíc lËp ra.
+ Bèn lµ Nhµ níc qu¶n lÝ vµ khai th¸c tµi nguyªn vµ m«i truêng cña
quèc gia m×nh.
+N¨m lµ Nhµ nuíc x©y dùng c¬ së h¹ tÇng phôc vô cho ph¸t triÓn kinh
tÕ nh cÇu ®uêng, kªnh..
Nh÷ng vai trß trªn lµ nh÷ng vai trß chung nhÊt mµ ®a sè nhµ nuíc nµo
còng ph¶i thùc hiÖn. Tuy nhiªn ë c¸c kiÓu Nhµ níc kh¸c nhau th× vai trß
kinh tÕ cña nã còng cã nhiÒu ®iÓm kh¸c nhau.
II.TÝnh tÊt yÕu kh¸ch quan cña viÖc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn vai
trß kinh tÕ cña Nhµ níc
Trong h×nh th¸i kinh tÕ- x· héi chiÕm h÷u n« lÖ th× vai trß cña Nhµ
nøoc chñ n« còng bíc ®Çu h×nh thµnh tuy cßn s¬ khai nhng nã còng t¸c
®éng lín ®Õn qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ trong thêi k× ®ã nh : X©y dùng ®ån
®iÒn, ban hµnh chÝnh s¸ch b¶o vÖ quyÒn lîi cña giai cÊp chñ n«, x©y dùng mét
sè c«ng tr×nh cã ý nghÜa to lín vÒ mÆt tinh thÇn nh ®Òn, tuîng thÇn th¸nh…
ë nhµ níc phong kiÕn th× vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc ®îc thÓ hiÖn
râ rÖt h¬n. Tuy nhiªn, còng cã sù kh¸c biÖt gi÷a Nhµ nuíc phong kiÕn ph¬ng
§«ng vµ ph¬ng T©y. C¸c nhµ níc phong kiÕn ph¬ng T©y th× ®Èy m¹nh
bu«n b¸n, t×m lôc ®Þa míi, lËp trang tr¹i, t×m vµng b¹c ë c¸c lôc ®Þa
kh¸c …Trong khi ®ã, Nhµ níc phong kiÕn ph¬ng §«ng chó träng vµo n«ng
nghiÖp lËp ra c¸c lµng nghÒ truyÒn thèng, quan t©m tíi viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ
cña ®Êt níc m×nh.
Cßn trong h×nh th¸i kinh tÕ t b¶n chñ nghÜa th× vai trß kinh tÕ cña
Nhµ níc t s¶n cã sù kh¸c biÖt gi÷a hai thêi k× : Thêi kú CNTB c¹nh tranh
vµ CNTB ®éc quyÒn. Trong thêi kú tù do c¹nh tranh víi lÝ thuyÕt “ Bµn tay v«
h×nh”c¸c nhµ níc t b¶n h¹n chÕ sù can thiÖp cña chÝnh phñ vµo kinh tÕ cßn
trong thêi k× CNTB ®éc quyÒn, do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau (khñng
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc
4
4
ho¶ng kinh tÕ ,tiÕn bé khoa häc – c«ng nghÖ, sù ra ®êi cña hÖ thèng chñ nghÜa
x· héi...) ®· khiÕn Nhµ nuíc t b¶n ngµy cµng can thiÖp s©u h¬n ®Õn vÊn ®Ò
kinh tÕ. Tõ ®Çu nh÷ng n¨m 90 , c¸c nhµ nøoc t b¶n b¾t ®Çu thùc hiÖn chñ
tr¬ng chÝnh trÞ can thiÖp vµo kinh tÕ, thÞ trêng. Nhµ níc t b¶n rÊt chó ý
dÕn sö dông vai trß c¬ chÕ thÞ truêng vµ ph¸t triÓn t h÷u ho¸, ®ång thêi ph¸t
triÓn c¸c c«ng ty siªu quèc gia víi c¸c c«ng cô tµi chÝnh, chi phèi cña Nhµ
níc,thuÕ, tÝn dông tû gi¸, l·i suÊt..mµ ®»ng sau lµ sù hç trî ®¾c lùc cña chÝnh
phñ t s¶n ®Ó ®iÒu tiÕt kinh tÕ vµ ®iÒu tiÕt thÞ truêng. ChÝnh phñ vËn dông
chÝnh s¸ch tµi chÝnh nhiÒu h¬n ®Ó t¸c ®éng ¶nh hëng ®Õn kinh tÕ. ChÝnh phñ
Mü ®· thùc hiÖn kÕ ho¹ch chÊn hng nÒn kinh tÕ, chÝnh phñ Anh níi láng
chÝnh s¸ch kh«ng chÕ l¹m ph¸t ®Ó më réng c«ng céng, kÝch thÝch ph¸t triÓn
kinh tÕ…
Vµ cuèi cïng cho ®Õn nay lµ Nhµ níc XHCN. Víi vai trß qu¶n lý
kinh tÕ cña Nhµ níc , mét sè níc x· héi chñ nghÜa ®· ®¹t ®uîc nh÷ng thµnh
tùu kinh tÕ ®¸ng kÝnh nÓ. Liªn X« ë thËp kØ 50 cã tèc ®é t¨ng trëng lªn tíi
14% n¨m. Nhµ níc XHCN ph¸t triÓn thµnh phÇn kinh tÕ quèc doanh vµ tËp
thÓ. Tuy tr¶i qua nhiÒu giai ®o¹n thö th¸ch quyÕt liÖt nhng mét sè nhµ níc
CNXH cßn tån t¹i ®Õn nay ®· ®¹t ®îc nhiÒu thµnh tùu lín vÒ kinh tÕ nh
Trung Quèc, ViÖt Nam..trong ®ã cã sù ®ãng gãp rÊt lín bëi vai trß qu¶n lÝ
kinh tÕ cña c¸c Nhµ níc XHCN.
Qua tiÕn tr×nh lÞch sö trªn ta thÊy r»ng vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc
nãi chung lµ sù cÇn thiÕt kh¸ch quan vµ cã xu hãng ngµy cµng ®ùoc t¨ng
cêng trong ®iÒu kiÖn thÕ giíi cã nhiÒu biÕn ®éng nh hiÖn nay. Chóng ta
®ang ®øng tríc mét giai ®o¹n míi cña sù ph¸t triÓn cña cuéc C¸ch m¹ng
khoa häc- c«ng nghÖ sù bïng næ th«ng tin vµ xu hãng toµn cÇu ho¸ trong ®êi
sèng kinh tÕ thÕ giíi. ChÝnh ®iÒu ®ã lµ mét sù th¸ch thøc lín vÒ khoa häc, kü
thuËt, n¨ng suÊt lao ®éng. ChÊt lîng s¶n phÈm t¨ng thu nhËp vµ n©ng cao
møc sèng… ®ang thóc ®Èy, t¸c ®éng c¸c níc ®iÒu chØnh c¬ cÊu s¶n xuÊt, ®Èy
m¹nh c¹nh tranh vµ hîp t¸c trªn thÞ trêng quèc tÕ. Cïng víi sù xuÊt hiÖn c¸c
ngµnh c«ng nghiÖp míi : sinh häc, nhiÖt lîng míi, ®iÖn tö…®· dÉn ®Õn sù
biÕn ®éng s©u s¾c cvÒ kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi trªn quy m« toµn thÕ giíi
còng nh ¶nh hëng lín ®Õn chiÕn lîc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi, vµ chiÕn
lîc qu¶n lÝ vÜ m« nÒn kinh tÕ thÞ trêng theo ®Þnh híng XHCN ë nø¬c ta.
Tãm l¹i, t¨ng cêng vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc nãi chung lµ mét sù
cÇn thiÕt kh¸ch quan vµ cÇn ph¶i t¨ng cêng cho phï hîp c¸c ®iÒu kiÖn kinh
tÕ míi nh hiÖn nay. Vµ ®èi víi níc ta, mét níc theo ®Þnh híng x· héi th×
vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc cµng ph¶i ®uîc coi träng ®Ó ®¶m b¶o võa ph¸t
triÓn kinh tÕ bÒn v÷ng võa ®¶m b¶o sù c«ng b»ng, d©n chñ XHCN, vuît qua
khã kh¨n thö th¸ch, tin ®Þnh chÝnh trÞ, më cöa héi nhËp ®Ó tranh thñ ®îc vèn
kü thuËt, c«ng nghÖ vµ qu¶n lÝ theo ®óng nguyªn t¾c ®èi ngo¹i cña níc ta:
Hîp t¸c, më cöa, hiÖu qu¶ cao vµ gi÷ v÷ng tù chñ ®éc lËp quèc gia.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc
5
5
B.Sù h×nh thµnh c¬ chÕ qu¶n lÝ kinh tÕ míi ë ViÖt Nam
I.C¬ chÕ qu¶n lÝ kinh tÕ cò cña ViÖt Nam
1.Sù h×nh c¬ chÕ qu¶n lÝ kinh tÕ cò
Tríc n¨m 1986, víi c¬ chÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung( c¬ chÕ quan liªu
bao cÊp ) ®Ó qu¶n lÝ vµ ®iÒu hµnh nÒn kinh tÕ ®· khiÕn nÒn kinh tÕ níc ta ®i
vµo con ®ßng thu hÑp tõng buíc kinh tÕ hµng ho¸- tiÒn tÖ ®Ó x©y dùng mét
x· héi t¬ng lai kh«ng cã lu th«ng hµng ho¸. §ã lµ mét c¬ chÕ dùa trªn thÕ
cña Nhµ níc, víi hÖ thèng tæ chøc chÝnh trÞ- x· héi rÊt m¹nh, cã uy quyÒn
lín, c¬ chÕ. C¬ chÕ qu¶n lÝ ®ã cã xu hãng hµnh chÝnh ®¬n thuÇn, kh«ng tÝnh
®Õn ®Çy ®ñ c¸c qu¸ tr×nh kinh tÕ kh¸ch quan, ®· vi ph¹m quy luËt kh¸ch quan
trªn 2 mÆt:
+Mét lµ kh«ng tÝnh ®Õn mèi quan hÖ vÒ sù phï hîp c¬ cÊu kinh tÕ vµ c¬
chÕ kinh tÕ, do ®ã mÊt kh¶ n¨ng thùc sù sö dông c¸c quy luËt kinh tÕ.
+Hai lµ ngËp ngõng trong viÖc chÊp nhËn quan hÖ hµng ho¸ tiÒn tÖ, thÞ
trêng vµ c¸c quy luËt kinh tÕ, tiÒn tÖ. Chóng ta ®· cã thµnh kiÕn kh«ng ®óng
trªn thùc tÕ cha thõa nhËn thùc sù nh÷ng quy lu¹t kinh tÕ kh¸ch quan.
2.¦u vµ nhîc ®iÓm cña c¬ chÕ kinh tÕ cò
Do nh÷ng ®Æc trng ®ã mµ c¬ chÕ qu¶n lÝ cò cã nh÷ng u ®iÓm vµ nhîc
®iÓm sau:
+ VÒ u diÓm:
- Do c¬ chÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung nªn chóng ta ®· ®éng viªn kÞp thêi
søc ngêi vµ søc cña cho cuéc kh¸ng chiÕn b¶o vÖ toµn vÑn l·nh thæ.
-Bªn c¹nh ®ã, chóng ta ®· bíc ®Çu x©y dùng mét sè côm c«ng nghiÖp
nÆng nh ho¸ chÊt ViÖt Tr×, thÐp Th¸i Nguyªn, xi m¨ng Thanh Ho¸..
+ VÒ nhîc ®iÓm:
- Nhµ níc chØ ®¹o vµ thùc hiÖn c¶i t¹o XHCN trong mét thêi gian
chØ thiªn nÆng vÒ mÖnh lÖnh, cìng Ðp, tæ chøc h×nh thøc, nhiÒu
n¬i kh«ng n¾m v÷ng nguyªn t¾c ®éng viªn, tù nguyÖn vµ kh«ng
lµm ®óng quy luËt quan hÖ s¶n xuÊt ph¶i phï hîp tÝnh chÊt vµ
tr×nh ®é cña lùc lîng s¶n xuÊt, coi nhÑ hiÖu qu¶ kinh tÕ- x· héi.
- C¸c c¬ quan hµnh chÝnh can thiÖp qu¸ s©u vµo ho¹t ®éng c¸c
doanh nghiÖp, kh«ng ph¸t huy tÝnh tù chñ vÒ kinh tÕ, tµi chÝnh,
quyÒn chñ ®éng s¸ng t¹o cña cÊp díi, cña xÝ nghiÖp, kh«ng g¾n
nghÜa vô víi quyÒn lîi, tr¸ch nhiÖm vµ quyÒn h¹n, lîi Ých vµ kÕt
qu¶ cuèi cïng, c¬ n¬i th× diÔn ra t×nh tr¹ng bu«n láng, k×m h·m
lùc lîng s¶n xuÊt vµ c¸c ®éng lùc kh¸c ph¸t triÓn.
- Coi nhÑ vµ kh«ng vËn dông tèt c¸c quy luËt kinh tÕ trong tæng thÓ
hÖ thèng c¸c quy luËt kh¸ch quan tån t¹i trong nÒn kinh tÕ dÉn tíi
k×m h·m s¶n xuÊt vµ lu th«ng lµm cho x· héi thiÕu ®éng lùc
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.