Đ t o nhân tài hay đào t o ng i bi t vi c?ể ạ ạ ườ ế ệ
M i đây, tôi th y m t s ng i dùng c m t “đào t o nhân tài". Đ ngớ ấ ộ ố ườ ụ ừ ạ ằ
sau t ng còn có khái ni m, quy t tâm va cách ti n hành. Vì th nênừ ừ ệ ế ế ế
tôi đã tìm tra t đi n, r i l i h i thăm đ ng nghi p trong và ngoàiừ ể ồ ạ ỏ ồ ệ
n c v ý nghĩa c a c m t đó, r t c c cũng ch ng ai gi i thíchướ ề ủ ụ ừ ố ụ ẳ ả
đ c cho th a đáng. Tôi đành th "đoán" và vi t m y dòng này nhượ ỏ ử ế ấ ư
nh ng câu h i c n đ c nêu.ữ ỏ ầ ượ
Trong m t xã h i mà b ng c p đ c đánh giá đúng đ c trình đ hi u bi t, ch c danh phù h pộ ộ ằ ấ ượ ượ ộ ể ế ứ ợ
v i nhi m v , lu t pháp cho phép và b o đ m cho nh ng ng i làm ăn l ng thi n phát huyớ ệ ụ ậ ả ả ữ ườ ươ ệ
đ c tài năng c a h thì nhân tài s t đó mà có.ượ ủ ọ ẽ ừ
1. Theo cu n "T đi n ti ng Vi t”, NXB Đà N ng - Trung tâm t đi n h c, 2001, thì "nhân tài" làố ừ ể ế ệ ẵ ừ ể ọ
"ng i có tài năng xu t s c” và "tài năng" là "năng l c xu t s c, kh năng làm vi c t t và có ócườ ấ ắ ự ấ ắ ả ệ ố
sáng t o trong công vi c". Và n u nh "tài năng" đ c hi u t ng đ ng v i ti ng Pháp làạ ệ ế ư ượ ể ươ ươ ớ ế
"talent” thì c m t k trên làm tôi băn khoăn. Đ thanh minh r ng tôi không có ý làm m t th hụ ừ ể ể ằ ộ ứ ủ
nho "b i lông tìm v t” dùng câu ch đ bàn ngang (vì tôi mong còn đ c trùnh bày ý ki n vớ ế ữ ể ượ ế ề
vi c s d ng và đãi ng nhân tài, cùng nh v gi i pháp cho giáo d c đào t o) tôi xin đ c nêuệ ử ụ ộ ư ề ả ụ ạ ượ
vài ví d x s tôi đ nh c và bi t, đ minh h a: K s G.Eiffel là m t nhân tài, ông là ng iụ ở ứ ở ị ư ế ể ọ ỹ ư ộ ườ
d ng cái tháp Th đô Paris, ông cũng là ng i xây d ng cái c t s t c a t ng N th n t doự ở ủ ườ ự ố ắ ủ ượ ữ ầ ự
c a Bartholdi ngoài kh i Newyork, cũng là ng i xây c t r t nhi u công trình s t thép n i ti ngủ ở ơ ườ ấ ấ ề ắ ổ ế
kh p năm châu và chính Vi t Nam. Ông t t nghi p Tr ng k s Centrale de Paris (nhungở ắ ở ệ ố ệ ườ ỹ ư
tr t v n đáp kỳ thi tuy n vào tr ng Polytechnique, có ti ng h n). Nói r ng ông và các b n h cượ ấ ể ườ ế ơ ằ ạ ọ
đ ng khóa c a ông đã đ c đào t o t m t tr ng có ti ng nghiêm túc, thì ai ai cũng hi u.ồ ủ ượ ạ ừ ộ ườ ế ể
Nhung không ai dám nói r ng tr ng đó đã đào t o ra "tài" cho ông, b i vì tài năng c a ôngằ ườ ạ ở ủ
đ c phát huy sau khi t t nghi p và các b n đ ng khóa c a ông không ph i ai cùng làm đ cượ ố ệ ạ ồ ủ ả ượ
nh ông đâu. Nhà v t lý A.Kas er (gi i th ng Nobel) và nhà toán h c L.Schwaltz (Huy ch ngư ậ ơ ả ưở ọ ươ
Fields), hai ng i "b n" c a Vi t Nam trong th i chi n tranh giành đ c l p, đ u k là th i cácườ ạ ủ ệ ờ ế ộ ậ ề ể ờ
ông còn là c u h c sinh (không cùng khóa) tr ng Kcole Normale Supéneure và Đ i h c Paris,ự ọ ườ ạ ọ
các ông không ph i là nh ng ng i h c gi i nh t. Các ông đ c đào t o nghiêm túc, nh ng tàiả ữ ườ ọ ỏ ấ ượ ạ ư
năng phát huy sau đó c a các ông qua nh ng k t qu nghiên c u, thì ch ng ai "đào t o" đ củ ữ ế ả ứ ẳ ạ ượ
cho các ông c . Doanh nhân L. Renault ch có b ng tú tài, nh ng ai mà không bi t ti ng cácả ỉ ằ ữ ế ế
x ng s n xu t xe h i, xe tăng và c máy bay c a ông trong m t th i…ưở ả ấ ơ ả ủ ộ ờ
2. Tôi đoán: ph i chăng c m t "đào t o nhân tài” là câu nói t t c a “đào t o ra nh ng ng i cóả ụ ừ ạ ắ ủ ạ ữ ườ
s hi u bi t đúng đ n, đ có th tr thành nhũng nhân tài cho đ t n c"? Tôi thi t t ng (nhự ể ế ắ ể ể ở ấ ướ ế ưở ư
tôi đã vi t trong cu n sách " Chung quanh vi c h c", Nxb Thanh Niên, Hà N i 2004), m t n nế ố ệ ọ ộ ộ ề
Giáo d c đào t o (GDĐT) "hay cho m t xã h i bình th ng” ( đây, "bình th ng không ph i làụ ạ ộ ộ ườ ở ườ ả
t m th ng”, mà nghĩa là “lành m nh"), là giáo d c d c nh ng con ng i “bình th ng” thànhầ ườ ạ ụ ượ ữ ườ ườ
nh ng công dân "bình th ng”, đào t o h thành nh ng con ng i "bi t vi c" , đ m nhi m t iữ ườ ạ ọ ữ ườ ế ệ ả ệ ớ
nh ng công vi c "bình th ng”. Trong m t xã h i bình th ng nh v y, l ng đ s ng làm choữ ệ ườ ộ ộ ườ ư ậ ươ ủ ố
ai cung đ m nhi m công vi c c a mình, không ph i làm thêm đ ki m c a, xã h i n đ nh, nênả ệ ệ ủ ả ể ế ủ ộ ổ ị
con ng i không ph i lo tích lũy riêng cho mình, r i cho con, cháu mình m t cách vô t n, giàuườ ả ồ ộ ậ
nghèo không chênh l ch quá đáng cho nên tình ng i t n t i… Trong xã h i bình th ng đó,ệ ườ ồ ạ ộ ườ
b ng c p đánh giá đúng đ c trình đ hi u bi t ch c danh phù h p v i nhi m v , lu t pháp choằ ấ ượ ộ ể ế ứ ợ ớ ệ ụ ậ
phép và b o đ m cho nh ng ng i làm ăn l ng thi n phát huy đ c tài năng c a h , và nhânả ả ữ ườ ươ ệ ượ ủ ọ
tài t đó mà có. Trong m t xã h i bình th ng đó, ngành ngh nào c n đ c tăng c ng thì chừ ộ ộ ườ ề ầ ượ ườ ỉ
c n tăng s sinh viên, s ng i h c ngh , s nghiên c u sinh và trang b thêm ph ng ti n choầ ố ố ườ ọ ề ố ứ ị ươ ệ
ngành đó, mà chăng c n bàn lu n dài d ng d c v trình đ nào, sát h ch nh th nào, tính sầ ậ ằ ặ ề ộ ạ ư ế ố
năm dài ng n nh th nào, đ có đ c nhân tài.ắ ư ế ể ượ
3. Ng c l i, m t n n GDĐT "d ", là m t n n GDĐT ch nh m khuy n khích con ng a nuôiượ ạ ộ ề ở ộ ề ỉ ằ ế ự
d ng ý t ng tr thành nh ng danh nhân b n x , danh nhân s t i. Đó là n n GDĐT thu x aưỡ ưở ở ữ ả ứ ở ạ ề ở ư
đã có lúc t ng th y n c ta: giáo d c và đào t o ra nh ng ng i có chí làm quan, ki u mu nừ ấ ở ướ ụ ạ ữ ườ ể ố
vinh thân phì gia, h ng n vua l c n c, nhung ch ng thi t tha gì m y đ n bàn dân thiên h .ưở ơ ộ ướ ẳ ế ấ ế ạ
Tôi thi t t ng ngày nay đ t n c không th th nh v ng h n n u ch c nh m tăng s anhế ưở ấ ướ ể ị ượ ơ ế ỉ ứ ằ ố
hùng đ c b u, tăng các kỳ thi đua (b i vì cao th p cũng ch là t ng đ i, "trong nhà nh t mượ ầ ở ấ ỉ ươ ố ấ ẹ
nhì con" ) , n u có quy trình r ng đang ch c v này thì ph i có b ng c p kia (ng i ta s tìmế ằ ở ứ ụ ả ằ ấ ườ ẽ
cách mua bán b ng c p, gi m o trong thi c , d i trá trong vi c làm lu n văn), n u ch nhămằ ấ ả ạ ử ố ệ ậ ế ỉ
nh ng tiêu chí bao nhiêu tr ng, bao nhiêu th y, bao nhiêu trò, bao nhiêu năm (b i vì s r i vàoữ ườ ầ ở ẽ ơ
cái c nh c a câu nói trào phúng mà gi i khoa h c bi t: "có ba cách nói d i: nói d i, nói d i tr ngả ủ ớ ọ ế ố ố ố ắ
tr n, và nói d i theo th ng kê)...ợ ố ố
4. Nh ng câu h i đáng đ c chú ý h n c là trong m t xã h i đã "trót không bình th ng" nh ư ỏ ượ ơ ả ộ ộ ườ ư ở
ta, thì gi i pháp trong c p bách ph i là gì? Tôi thi t t ng, nói g n vài nét, cái "h ng" chungả ấ ả ế ưở ọ ướ
ph i là nghiêm ph t nh ng s gian l n (nh c m thi m i năm đ i v i nh ng h c sinh quay cóp,ả ạ ữ ự ậ ư ấ ươ ố ớ ữ ọ
có hình án đ i v i nh ng ng i t ch c gian m o, cách ch c nh ng ng i bao che, truy t kố ớ ữ ườ ổ ứ ạ ứ ữ ườ ố ẻ
m o danh). Nh ng vi c y s không làm xáo tr n xã h i, mà ng c l i s góp ph n mang l i nạ ữ ệ ấ ẽ ộ ộ ượ ạ ẽ ầ ạ ổ
đ nh. V cách t ch c, trong tinh hình hi n t i r t ph c, không đ ng đ u và đôi khi t phát c aị ề ổ ứ ệ ạ ấ ứ ồ ề ự ủ
ngành giáo d c đào t o c a n c ta, m t cu c ch n h ng "toàn b " có l khó th c hi n đ c.ụ ạ ủ ướ ộ ộ ấ ư ộ ẽ ự ệ ượ
Do đó, xin nh c l i m t trong nh ng ki n ngh c a tôi trong th i gian qua là l p ra m t vài c sắ ạ ộ ữ ế ị ủ ờ ậ ộ ơ ở
Đ i h c công l p hoàn toàn "m i", cũ nh , đa khoa, không c n các ngành nh ng đ các “c p”ạ ọ ậ ớ ỏ ầ ư ủ ấ
k c c p đào t o qua nghiên c , đ có s c qu n lý cho t t đ làm g ng. Đ ng th i c đ choể ả ấ ạ ứ ể ứ ả ố ể ươ ồ ờ ứ ể
các Đ i h c khác ti p t c t n t i, dù là công l p, dân l p hay t l p, k h phát tri n t t, ho cạ ọ ế ụ ồ ạ ậ ậ ư ậ ệ ọ ể ố ặ
lay l t, ho c bi n đi, mi n là đ ng đi l ch h ng. Vi c l p ra nh ng c s m i bên c nh nh ngắ ặ ế ễ ừ ệ ướ ệ ậ ữ ơ ở ớ ạ ữ
co s cũ (đang t n t i nh ng không đáp ng đ c h t nh ng yêu c u c a th i đ i) cũng làở ồ ạ ư ứ ượ ế ữ ầ ủ ờ ạ
chuy n đã x y ra tù thu x a n c khác. Thí d nh Pháp, năm 1530, Vua Francois I choệ ả ở ư ở ướ ụ ư ở
thành l p Collège royal (ngày nay g i là Collcge de France, m t c s đào t o nghiên c u b cậ ọ ộ ơ ở ạ ứ ậ
nh t c a n c Pháp) là vì nhà vua có nh ng lý do đ không hài lòng v Đ i h c Sothonne thuấ ủ ướ ữ ể ề ạ ọ ở
y. R i đ n năm 1867 d i tri u hoàng đ Napoléon III, B tr ng Victor Duruy thành l pấ ồ ế ướ ề ế ộ ưở ậ
ECOIE Pratique des Hautes Etudes cũng tr thành m t c s đào t o nghiên c u noi danh ngàyở ộ ơ ở ạ ứ
nay. Còn n c ta trong quá kh đã có lúc chính các vua chúa c m quy n cũng bi t là vi c h cướ ứ ầ ề ế ệ ọ
n c ta không đ c " n", nh ng có l "hãi" m t s c i cách cho là quá l n, nên đâm ra r t rèướ ượ ổ ư ẽ ộ ự ả ớ ụ
không dám th c hi n, thí d nh trong th k XIX, t th i Gia Long cho đ n Minh M ng, Thi uự ệ ụ ư ế ỷ ừ ờ ế ạ ệ
Tr và T Đ c. Do đó, không nên ti n hành c i cách b ng vi c đ t nh ng ph ng ti n saoị ự ứ ế ả ằ ệ ổ ồ ạ ữ ươ ệ
nh ng c s cũ ghép l i cho có v đ s (dù cho có cài m t vài tính cách "cho là m i" vào đó), vìữ ơ ở ạ ẻ ồ ộ ộ ớ
nh v y là v a t n kém v a ít hi u qu . Vi c l p ra m t vài Đ i h i nh , nh ng hoàn toàn “m i"ư ậ ừ ồ ừ ệ ả ệ ậ ộ ạ ộ ỏ ư ớ
nh k trên, ho t đ ng theo tiêu chu n qu c t "bình th ng", mang tính cách "hoa tiêu” ("Đ iư ề ạ ộ ẩ ố ế ườ ạ
h c hoa tiêu”), chính là cách ti n hành cu c ch n h ng có hi u qu , mà không làm cho cácọ ế ộ ấ ư ệ ả
thành ph n liên quan b "hãi". Đó là con đ ng d n t i ch n h ng GDĐT, đ t đó có tri n v ngầ ị ườ ẫ ớ ấ ư ể ừ ể ọ
đ có nhân tài cho đ t n c.ể ấ ướ
Còn chuy n đãi ng . Nh ng ng i đã đ c đào t o xong m t cách nghiêm túc có đ c m t sệ ộ ữ ườ ượ ạ ộ ượ ộ ự
chú ý khác v i nh ng tr ng h p d m nh th nào. Nh ng ng i đ c g i đi du h c xong cóớ ữ ườ ợ ỏ ư ế ữ ườ ượ ử ọ
đ c khuy n khích tr v ch a và khi tr v n c đã đ c s d ng nh th nào? Có đi u gìượ ế ở ề ư ở ề ướ ượ ử ụ ư ế ề
c n tr s đ b t nh ng nhà khoa h c tr đ thay th cho đ i ngũ nhà giáo Đ i h c đã lãoả ở ự ề ạ ữ ọ ẻ ể ế ộ ạ ọ
hóa?...
Có th r ng v n ti ng Vi t c a tôi không đ chu n xác, nên tôi hi u l m chăng? Trong s hể ằ ố ế ệ ủ ủ ẩ ể ầ ự ồ
nghi còn t n t i, tôi xin k câu chuy n sau đây nh m t th két lu n t m th i. Tôi quen hai anhồ ạ ề ệ ư ộ ứ ậ ạ ờ
ng i Vi t Nam đ nh c n c ngoài, hai anh v n là b n thân t lâu năm, t m g i là anh A vàườ ệ ị ư ở ướ ố ạ ừ ạ ọ
anh B. Anh A là nhà khoa h c, nh ng cũng là nhà văn nghi p d , anh vi t m y cu n sách. Anhọ ư ệ ư ế ấ ố
B là nhà xã h i h c, nh ng cũng là nhà phê bình văn h c nghi p d , anh vi t bài đi m sáchộ ọ ư ọ ệ ư ế ể
đăng trên báo, khen máy cu n sách c a anh A. T đó, hai anh gi n nhau. Tôi h i anh B, sao l iố ủ ừ ậ ỏ ạ
gi n. Anh tr l i: "T i tôi khen anh A là nhân tài, anh y cho là ch a đ , vì anh y là thiên tài.ậ ả ờ ạ ấ ư ủ ấ
Hay là "nhân tài” là nh ng ng i "bình th ng", còn “thiên tài" là h n th m t chút?ữ ườ ườ ơ ế ộ
Ngu n : Theo T p chí Tia Sángồ ạ
