Th la tiêng noi cua tâm hôn, đ c chăt loc t tri tuê, t long ng i, rung cam theo th iơ ươ ư ư ươ ơ
gian, nhip sông va không thê t dôi minh. Th anh thông minh, nhay cam va tinh tê. ư ơ
Hang triêu ng i ra trân cung đêu co tâm trang nh anh. Hâu nh bai th nao cua anh ươ ư ư ơ
cung tha thiêt yêu đ i, yêu cuôc sông, yêu nh ng khoang r ng xanh ngat, nh ng tiêng ơ ư ư ư
gio cua r ng chiêu, nh vê đông đôi v i long thông cam yêu th ng, g i nh quê ư ơ ơ ươ ơ ơ
h ng yêu dâu... Bai th tiêu bi u „Tr ng S n Đông, Tr ng S n Tây” c a anh đaươ ơ ể ươ ơ ươ ơ ủ
co m t trong ba lô hang triêu ng i ra trân, la nguôn nghi l c, dung khí đông viên, thôi ặ ươ ư
thuc ho.
Tâm tr ng cua nhà th đông cam v i tâm trang cua ng i lính:ạ ơ ơ ườ
Đ ng ra tr n mùa này đ p l m ườ ậ ẹ ắ
Tr ng S n Đông nh Tr ng S n Tây.ườ ơ ớ ườ ơ
V bai th nay, co ng i đa nhân xet m t cách quan liêu, h i h t, bao Ph m Ti n Du tề ơ ươ ộ ơ ơ ạ ế ậ
ca tung bom đan, chiên tranh, tô hông cuôc sông thiêu thôn, mât mat... Thoăt môt cai, gân
33 năm qua đi, chi n tranh càng lùi sâu vào quá kh , nh ng nh ng con ng i d o yế ứ ư ữ ườ ạ ấ
vân toa sang trong nên văn hoc, my hoc v i nhi u ph m ch t tuy t v i. Nh ng ai hiêu ớ ề ẩ ấ ệ ờ ư
biêt vê gia tri cuôc sông, vê con ng i, ph i chăng, đ u có chút nu i ti c ph m ch t ươ ả ề ố ế ẩ ấ
con ng i trong th i chi n và b ng ng nh ng giá tr văn hóa c a nó, trong s đ iườ ờ ế ừ ộ ữ ị ủ ự ố
chi u v i nh ng cái nho nhen, lô bich, th m h i c a con ng i tâm th ng, dung đôngế ớ ữ ả ạ ủ ườ ươ
tiên lam th c đo phâm gia. ươ
V i cái nhìn nh th , chung ta m i có th tái th m đ nh đ c m t cách đúng đ nớ ư ế ớ ể ẩ ị ượ ộ ắ
nh ng giá tr th ca mà Ph m Ti n Du t và các thi sĩ cùng th i đã sáng t o - đo la nênữ ị ơ ạ ế ậ ờ ạ
văn hóa th i chi n tranh.ờ ế
Thê đây, gi a chiên tr ng ư ươ
Nghe tiêng bom rât nho
("Ti ng bom Seng Phan")ế ở
Hay nh anh đa viêt:ư
Cái v t th ng xoàng mà đi vi n ế ươ ệ
Hàng còn ch đó ti ng xe reo ờ ế
N m ng a nh trăng n m nghiêng nh b n ằ ử ớ ằ ớ ế
Nôn nao ng i d y nh l ng đèo.ồ ậ ớ ư
(“Nh ”)ớ
Trong nh ng năm thang chiên tranh, Pham Tiên Duât không co th khoc đông đôi, đôngư ơ
chi. Cung co thê anh đa viêt, nh ng anh đa giâu đi, không cho in. Không phai riêng anh, ư
ma it nha th đa viêt điêu đo, ho c gi , nêu co viêt vê cai mât mat đau th ng, cai chêt ơ ặ ả ươ
thi ng i đoc vân nh đ c tăng s c manh, tăng thêm dung khi, va cang căm thu nh ng ươ ư ươ ư ư
ke gây nên mât mat đau th ng, chêt choc. Ch ng h n, nh Hoang Lôc, trong „Vi ng ươ ẳ ạ ư ế
b n”, m t bài th hay c a chín năm tr ng kỳ kháng chi n:ạ ộ ơ ủ ườ ế
1
Khoc anh không n c măt ươ
Ma long đau nh căt ư
Hay nh Tô H u cung đa viêt, trong “Vi t Nam máu và hoa”:ư ư ệ
Tr ng khăn tang em ch ng khóc đâu ắ ẳ
H i em gai mât cha mât me ơ
N c măt r i lam nhoa măt quân thuươ ơ
M t hình nh th ng đau đ c Ph m H kh c h a:ộ ả ươ ượ ạ ổ ắ ọ
Quyên sô điêm bom bi xuyên lô chô
Thây g i vê cô day tiêp hôm sau ư
R i hình nh ng i chi n sĩ hy sinh trong „Dáng đ ng Vi t Nam” c a Lê Anh Xuân:ồ ả ườ ế ứ ệ ủ
Anh ngã xuông trên đ ng băng Tân S n Nhât ươ ơ
Mau anh phun theo l a đan câu vông ư
Thi thoang, Ph m Ti n Du t m i viêt vê nh ng mât mat vât chât: ạ ế ậ ơ ư
Xe không kinh không phai xe không kinh
Bom gât bom rung kinh v đi rôi. ơ
("Bài th v ti u đ i xe không kính")ơ ề ể ộ
Mai t i năm 1986, khi chiên tranh đa đi qua h n 20 năm và nhà th tr lai Tr ng S n ớ ơ ơ ơ ươ ơ
viêng đông đôi, anh m i viêt nh ng bai th khoc ban, khoc đông chi: ớ ư ơ
Vêt trong th ng không c u đ c rôi ươ ư ươ
Chung tôi chôn anh, chôn ca giot mau minh đo ơ
Cuôc sông hôm nay t ng nh suôn s , nh ng đôi v i anh lai kho khăn, trăn tr h n ca ươ ư ẻ ư ơ ơ ơ
th i chiên, khi n thi sĩ phai xin nghi l c t đông đôi đa mât:ơ ế ư ư
X a tiêp mau cho anh, gi xêp hang tr c mô ư ơ ươ
Tiêp mau cho nh ng ng i đang sông lai la anh. ư ươ
Ph m Ti n Du t la ng i viêt vê Tr ng S n nhiêu nhât, đat nhât, b i anh t ng lăn lônạ ế ậ ươ ươ ơ ơ ư
nhiêu năm đây, hiêu Tr ng S n t ng ngay, t ng mua... Du ai ch a môt lân đên v i ơ ươ ơ ư ư ư ơ
Tr ng S n, nh ng đã đoc th anh h n ph i cam thây nh chinh minh đa đên n i đây,ươ ơ ư ơ ẳ ả ư ơ
đi trên nh ng con đ ng ngoăn ngheo trong nh ng canh r ng hoang s xanh ngat, hayư ươ ư ư ơ
nh ng canh r ng bom thu sat ph ng...ư ư ẳ
Đen xam khoi bom nham nh viêt th ng ơ ươ
Qua môt c n m a lai lanh lăn nh th ng. ơ ư ư ươ
2
Chi n tranh đã qua đi lâu lăm rôi, nh ng tâm h n th anh v n ch a ra kh i Tr ngế ư ồ ơ ẫ ư ỏ ườ
S n. Co le Tr ng S n theo mai cuôc đ i anh. Nôi nh Tr ng S n luc nao cung chayơ ươ ơ ơ ơ ươ ơ
long, anh muôn co nh ng khoang khăc quên đi tât ca cua ngay hôm nay đê đ c vê v i ư ươ ơ
Tr ng S n, du chi đi tim môt giot năng:ườ ơ
Chiêu nay nh thê moi chiêu ư
Vân la nôi nh niêm yêu chay long ơ
Tam quên anh điên trong phong
Tôi đi tim năng môt vung nui non.
Th ông là c m t Tr ng S n thu nh v i nh ng anh b đ i lái xe qu c m và vui tính: ơ ả ộ ườ ơ ỏ ớ ữ ộ ộ ả ả nhìn
nhau m t l m c i ha haặ ấ ườ (Bài th v ti u đ i xe không kính ); nh ng chi n sĩ công binh mơ ề ể ộ ữ ế ở
đ ng qu c m:ườ ả ả Nh ng đ ng chí công binh l m lì / Mùi b c phá tr n vào trong t ng hát /Trên áoữ ồ ầ ộ ộ ế
giáp l m đ y đ t cát / L p đ p c n m a bi s t đu i t m ấ ầ ấ ộ ộ ơ ư ắ ố ầ (V ng trăng và nh ng cu ng l a);ầ ữ ồ ử
nh ng cô gái thanh niên xung phong: “ngày em phá nhi u bom n ch m / đêm n m m nói mữ ề ổ ậ ằ ơ ớ
vang nhà ”, nh ng vô cùng tinh ngh ch, vô cùng lãng m n và giàu tính n ư ị ạ ữ Khăn xanh, khăn xanh
ph i đ y n ng s m / Sáchơ ầ ắ ớ gi y m tung tr ng c r ng chi uấ ở ắ ả ừ ề (G i em cô thanh niên xungử
phong), nh ng chi n sĩ cao x pháo luôn “nh m th ng quân thù mà b n” cùng nh ng ng i línhữ ế ạ ằ ẳ ắ ữ ườ
coi kho: M i năm s ng xa ph , xa làng / Tám năm trong núi trong hang / T t c riêngườ ố ố ở ấ ả
chung…/ Dành cho mi n Nam t t cề ấ ả (Ti ng c i c a đ ng chí coi kho) … Th ông là c m tế ườ ủ ồ ơ ả ộ
Tr ng S n v i đ y nh ng l a khói , ch nào cũng l a, đâu cũng khói, b i và bom (V ngườ ơ ớ ầ ữ ử ỗ ử ở ụ ầ
trăng và nh ng cu ng l a, L a đèn, Ti ng bom Seng Phan, Nhóm l a, T t l a…), nh ng đó làữ ồ ử ử ế ở ử ắ ử ư
l a đi cùng v i trăng sao, bom đ n đi cùng ti ng hát, ti ng c i. Th ông đ a chúng ta t i nh ngử ớ ạ ế ế ườ ơ ư ớ ữ
“vùng r ng không dân” v i r t nhi u hoa th m c l , r t nhi u chim thú quý: ừ ớ ấ ề ơ ỏ ạ ấ ề Cây cúc đ ng quênắ
lòng mình đang đ ng, Cây b ng bênh c i vui su t ngày, Cây n a m c đ ng cây giang m c bò,ắ ồ ườ ố ứ ọ ứ ọ
D h ng c a đêm m c c c a ngày, Nh a vàng cây d c nh a đ cây nòạ ươ ủ ắ ỡ ủ ự ọ ự ỏ …và cho ta bi t:ế
Đ m ti ng t c kè / Bi t m a bi t n ng / Bi t ng t rau s ng / Bi t chát c nâu / Bi t th m c m tế ế ắ ế ư ế ắ ế ọ ắ ế ủ ế ơ ỏ ậ
/ Bi t ngái rau b u…ế ầ Th ông cũng d n chúng ta v nh ng làng T ng S n, làng b đ i: ơ ẫ ề ữ ườ ơ ộ ộ Cũng
v ngươ tóc r i chân gà / Cũng ti ng chó s a chi u tà sau cây / Cũng qu n áo t ph i dây /ố ế ủ ề ầ ướ ơ
Cũng g u múc n c ô hay cũng làngầ ướ . Đó là làng quân y “l m b n hoa”, làng thông tin nhi u “b cắ ồ ề ậ
th m nguy nga”, làng lái xe “s p ng buông màn gi a tr a”, làng công binh “d ng trên n n s tề ạ ủ ữ ư ự ề ắ
thép” và: Quanh năm nh th ngày mùa / Là làng c a lính coi kho b n b / Su t ngày v ng vư ể ủ ố ề ố ắ ẻ
ng i đi /Mênh mang làng pháo b n b gió reo /Nhà ch a d ng võng đã treo / B binh biêtườ ố ề ư ự ộ ở
bao nhiêu vùng làng.
V i nh ng bài th v Tr ng S n nh ng năm chi n tranh v a hi n th c sinh đ ng v a lãngớ ữ ơ ề ườ ơ ữ ế ừ ệ ự ộ ừ
m n, có c “qu ng l a” có c “v ng trăng”, có bom r i, có máu đ nh ng cũng có ti ng hát ti ngạ ả ầ ử ả ầ ơ ổ ư ế ế
c i c a con trai con gái; có nh ng ng i lính “nhìn nhau m t l m c i ha ha”, có nh ng làngườ ủ ữ ườ ặ ấ ườ ữ
n Thanh niên xung phong “khăn xanh khăn xanh ph i đ y n ng s m”, có “nh ng đoàn xe điữ ơ ầ ắ ớ ữ
nh không bao gi h t ”…và có c nh ng “ti ng đi u cày rít lên thong th ” Ph m Ti n Du t đãư ờ ế ả ữ ế ế ả ạ ế ậ
tr thành m t trong nh ng nhà th tiêu bi u nh t trong th h các nhà th th i ch ng M , vàở ộ ữ ơ ể ấ ế ệ ơ ờ ố ỹ
nh th đ ng nhiên ông là nhà th tiêu bi u nh t c a b đ i Tr ng S n, b đ i đ ng dâyư ế ươ ơ ể ấ ủ ộ ộ ườ ơ ộ ộ ườ
3
559. Nhà th Nguy n Đ c M u T p chí ơ ễ ứ ậ ở ạ Văn ngh Quân đ iệ ộ , ng i cũng có nhi u bài th hayườ ề ơ
vi t v Tr ng S n b o chính anh Du t là ng i đ u tiên đã đ a đ c c Tr ng S n vào th ,ế ề ườ ơ ả ậ ườ ầ ư ượ ả ườ ơ ơ
đ a đ c c Tr ng S n đ y l a khói bom đ n v thành ph , v Hà N i, v Th đô. Nhà thư ượ ả ườ ơ ầ ử ạ ề ố ề ộ ề ủ ơ
Đ Trung Lai – m t nhà th quân đ i, b n vong niên c a nhà th Ph m Ti n Du t thì vi t đ i ý,ỗ ộ ơ ộ ạ ủ ơ ạ ế ậ ế ạ
th ông là c m t b o tàng Tr ng S n thu nh “di đ ng ” và “sinh đ ng”, l i ao c mai nàyơ ả ộ ả ườ ơ ỏ ộ ộ ạ ướ
trên con đ ng Tr ng S n huy n tho i năm x a s có nh ng ph , nh ng làng mang tênườ ườ ơ ề ạ ư ẽ ữ ố ữ
nh ng danh nhân Tr ng S n nh Võ B m, Đ ng S Nguyên, Ph m Ti n Du t…ữ ườ ơ ư ẩ ồ ỹ ạ ế ậ
Ph m Ti n Du t có 14 năm t i ngũ, trong đó có 8 năm g n bó v i Tr ng S n, v i Đoàn 559.ạ ế ậ ạ ắ ớ ườ ơ ớ
Đo n th d i đây c a ông trích trong tr ng ca ạ ơ ướ ủ ườ Nh ng vùng r ng không dânữ ừ nói ông và th hế ệ
ông đã đ l i n i này - r ng Tr ng S n “h u h t tu i thanh xuân”, đúng c trăm ph n, th màể ạ ơ ừ ườ ơ ầ ế ổ ả ầ ế
khi m i in ra tác gi c a nó đã ph i ch u l m phi n hà; th m chí còn đ ng tr c búa rìu c a báoớ ả ủ ả ị ắ ề ậ ứ ướ ủ
chí:
Đi trong r ng anh nói v i emừ ớ
Nói v i nh ng ai mai sau s h iớ ữ ẽ ỏ
V nh ng vùng r ng không dânề ữ ừ
N i bao ng i đi qua h u h t tu i thanh xuânơ ườ ầ ế ổ
Đ l i trong r ng nh ng gì quý nh tể ạ ừ ữ ấ
M t m i th đ Nhân Dân không m tấ ọ ứ ể ấ
G n bó c tu i xuân v i Tr ng S n, v i nh ng ng i lính là th tr c sau ông v n là nhà thắ ả ổ ớ ườ ơ ớ ữ ườ ế ướ ẫ ơ
áo lính. Ông hay ghé “ph nhà binh” cũng là b i đó ông có nh ng ng i b n th , nh ng đ ngố ở ở ữ ườ ạ ơ ữ ồ
đ i th i Tr ng S n; đó có nh ng t báo, t t p chí, nhà xu t b n mà ông đã in nh ng bài báoộ ờ ườ ơ ở ữ ờ ờ ạ ấ ả ữ
bài th , cu n sách đ u tiên. Ông vui cái vui c a nh ng ng i anh, ng i b n còn đang khoác áoơ ố ầ ủ ữ ườ ườ ạ
quân nhân, nh ng nhà văn – chi n sĩ. Còn nh , năm 1987- năm ữ ế ớ Văn ngh Quân đ iệ ộ k ni m 40ỷ ệ
năm ra s đ u tiên và đ c th ng Huân ch ng Quân công, các nhà văn Dũng Hà (Ph mố ầ ượ ưở ươ ạ
Đi ng - T ng Biên t p), H Ph ng, Xuân Thi u (Phó T ng Biên t p) t Th ng tá vinh thăngệ ổ ậ ồ ươ ề ổ ậ ừ ượ
“m t lèo” lên Đ i tá, nhà th c a Tr ng S n đã mang hoa đ n chúc m ng đ ng th i kèm theoộ ạ ơ ủ ườ ơ ế ừ ồ ờ
m y câu th :ấ ơ Nay m ng t p chí đ c huân ch ng / Anh Thi u, anh Đi ng v i anh Ph ng /ừ ạ ượ ươ ề ệ ớ ươ
Th ng tá b ng d ng thành Đ i tá /… Cũng nh khu ph đ i ra ph ngượ ỗ ư ạ ư ố ổ ườ .
Ph i là g n gũi, ph i là thân thi t lăm m i “dám” m ng nhau ki u y! Ph m Ti n Du t ch i v iả ầ ả ế ớ ừ ể ấ ạ ế ậ ơ ớ
nhi u nhà văn T p chí ề ở ạ Văn ngh Quân đ iệ ộ , nh ng thân h n c là Duy Khán, Lê L u vàư ơ ả ự
Nguy n Đ c M u…Năm y, Duy Khán ra Tr ng Sa bi n bi t m y tháng không v , nh b nễ ứ ậ ấ ườ ề ệ ấ ề ớ ạ
l m nên t i hôm tr c Duy Khán t đ o v , sáng hôm sau Ph m Ti n Du t đã gõ c a bu ng.ắ ố ướ ừ ả ề ạ ế ậ ủ ồ
Hai ông chén t c, chén thù đ n khi say kh t, Du t m i lia bút làm m y v n th t ng Khán nhạ ế ướ ậ ớ ấ ầ ơ ặ ư
sau: M t nhà th đi b n ngàn cây s bi n / V ộ ơ ố ố ể ề ở căn bu ng sáu mét vuông / Ngày ngày đôi chénồ
r u suông / Văn ch ng đ y áp căn b ng con conượ ươ ầ ồ . Câu th y đ c vi t h n lên b c t ngơ ấ ượ ế ẳ ứ ườ
căn bu ng xép trên l u 2 “nhà s 4”. Ti c thay căn bu ng Duy Khán y nay ch ng còn, nó vàồ ầ ố ế ồ ở ấ ẳ
m y v n th vui kia cũng gi ng nh b n th o t p bút ký vi t v Tr ng Sa mang tên ấ ầ ơ ố ư ả ả ậ ế ề ườ Bi n th cể ứ
ch còn trong k ni m c a bè b n m t th i! H n m t năm sau ngày Duy Khán m t (1994), Ph mỉ ỷ ệ ủ ạ ộ ờ ơ ộ ấ ạ
Ti n Du t có l n đ n thăm Nguy n Đ c M u. Ông đ ng ng n ng bên g c hai cây đ i già m tế ậ ầ ế ễ ứ ậ ứ ẩ ơ ố ạ ắ
4
đ hoe b o b n: “Hay hôm nay chúng mình làm gi cho Khán! ”, nói r i l i n c n … Ph m Ti nỏ ả ạ ỗ ồ ạ ứ ở ạ ế
Du t là v y! Đa tài: làm th (là nhà th hàng đ u c a th ch ng M ), vi t lý lu n - phê bình (tácậ ậ ơ ơ ầ ủ ơ ố ỹ ế ậ
gi t p ả ậ V a làm v a nghĩừ ừ – Gi i th ng H i Nhà văn Vi t Nam), làm báo (T ng Biên t p ả ưở ộ ệ ổ ậ Di nễ
đàn Văn ngh Vi t Namệ ệ ), làm đ i ngo i ( Phó Tr ng ban đ i ngo i H i Nhà Văn Vi t Nam),ố ạ ưở ố ạ ộ ệ
làm MC (d n ch ng trình ẫ ươ Ng i cao tu iườ ổ c a VTV cùng MC Ng c Bích), nói chuy n Th …,ủ ọ ệ ơ
nh ng r t d g n và hay m i lòng nh v y.ư ấ ễ ầ ủ ư ậ
5