1
THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN
CÔNG TÁC KHUYẾN LÂM TỈNH ĐĂKLĂK
Triệu Long Quảng, Bùi Thị Hải Nhung
Phòng Nghiên cứu Kinh tế
Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
TÓM TẮT
Kết quả điều tra, đánh giá công tác khuyến nông ở tỉnh Đăklăk đã chỉ ra rằng: hệ
thống khuyến nông lâm trong những năm qua đã phát triển về cả quy mô, nội dung và hình
thức hoạt động góp phần vào sự phát triển nông nghiệp địa phương. Tuy nhiên, công tác
khuyến lâm ở Đăklăk chưa được quan tâm đúng mức thể hiện ở việc chưa có chính sách
riêng cho đối tượng cây rừng và công tác khuyến lâm, chưa có bộ phận chuyên trách lâm
nghiệp trong khuyến lâm, cán bộ khuyến nông lâm tuyến huyện vừa thiếu vừa yếu về
chuyên môn, nguồn vốn cho khuyến lâm hạn chế, manh mún, ngắn hạn và không ổn định,
số mô hình khuyến lâm được triển khai hạn chế về quy mô và kinh phí, một số chính sách
khuyến nông của tỉnh không phù hợp. Một số giải pháp được đề xuất trên cơ sở những điều
tra nghiên cứu nhằm phát triển công tác khuyến lâm tại tỉnh Đăklăk nói chung và khu vực
Tây Nguyên nói riêng.
Từ khoá: Khuyến lâm, nông lâm kết hợp, hộ gia đình, phát triển bền vững.
ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong sự nghiệp trồng rừng và phát triển lâm nghiệp, khuyến lâm đóng vai trò hết
sức quang trọng, là cầu nối giữa người trồng rừng với các nhà khoa học kỹ thuật, liên kết
nông dân với các tổ chức xã hội và doanh nghiệp, từng bước đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu
sản xuất nông lâm nghiệp tăng năng suất, chất lượng, phát triển kinh tế và xoá đói giảm
nghèo.
Trong những năm qua, công tác khuyến nông lâm tỉnh Đăklăk đã đạt được thành
quả nhất định, góp phần trong việc phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương. Tuy nhiên,
so với khuyến nông thì hoạt động khuyến lâm còn rất nhiều hạn chế, kể cả số chương trình,
kinh phí, nguồn nhân lực và khó khăn trong tiếp cận triển khai. Bài báo này là một phần
trong nội dung “Khảo sát thực trạng và đề xuất một số giải pháp phát triển khuyến lâm
tại khu vực Tây Nguyên” thuộc đề tài Đánh giá các dự án lâm nghiệp Tây Nguyên giai
đoạn 1995-2005. Nhằm đề xuất một số giải pháp cải tiến cho hoạt động khuyến lâm ngày
càng đạt được hiệu quả hơn.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thu thập thông tin thứ cấp: Tài liệu về các chương trình, dự án khuyến lâm, hiện
trạng và các báo cáo kết quả thực hiện chương trình, dự án đã đạt được ở Đăklăk.
Thu thập thông tin sơ cấp: Sử dụng Phương pháp PRA trong hội thảo, phương
pháp phỏng vấn bán cấu trúc, bảng câu hỏi và tổ chức hội thảo SWOT.
Phân tích đánh giá: Các số liệu được phân tích đánh giá theo phương pháp chuyên
gia làm cơ sở đề xuất các giải pháp nhằm phát triển công tác khuyến nông trong thời gian
tới.
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
Hệ thống tổ chức quản lý khuyến nông
Trung tâm Khuyến nông Đăklăk được thành lập theo quyết định số 56/QĐ-UB,
ngày 20/01/1993 của UBND tỉnh Đăklăk để thực hiện nhiệm vụ giúp đỡ nông dân phát
triển sản xuất nông-lâm-ngư nghiệp. Hoạt động theo ngành dọc thuộc Sở Nông nghiệp và
PTNT gồm 4 phòng là Phòng Kế hoạch tổng hợp, Trồng trọt, Chăn nuôi và Phòng đào tạo
và thông tin, các phòng ban được đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Ban Giám đốc.
2
Đội ngũ CBCNV của toàn hệ thống khuyến nông Đăklăk là 71 người. Trong đó:
nam 52 người; nữ 19 người; dân tộc 11 người. Đại học và cao đẳng 48 người, trung học 19
người; chuyên ngành nông nghiệp là 39 người, chiếm 54,9%; chăn nuôi, thú y: 26 người,
chiếm 36,6%, lâm nghiệp là 2 cán bộ, chiếm 2,8%, cán bộ các ngành khác chiếm 5,6%.
Cấp tỉnh gồm 30 người; cấp huyện 41 người/13 Trạm huyện thị; khuyến nông viên cơ sở
123 người /207 xã, phường; cộng tác viên khuyến nông khuyến lâm tự nguyện 314 người,
153 câu lạc bộ khuyến nông, nhóm hộ nông dân cùng sở thích được duy trì tốt. Từ năm
2000 các Trạm khuyến nông được phân cấp về trực thuộc UBND huyện quản lý
Nhận xét: Cơ cấu tổ chức gồm 30 CBCNV chia làm 4 phòng chức năng và hệ thống các
Trạm Khuyến nông huyện thị. Trung tâm Khuyến nông hoàn toàn có thể đáp ứng được mọi
công việc và yêu cầu của công tác khuyến nông tỉnh. Tuy nhiên, không có bộ phận chuyên
trách lâm nghiệp, một số Trạm và khuyến nông viên cơ sở đội ngũ cán bộ mỏng và trình độ
không đồng đều cũng là khó khăn không nhỏ trong thực nhiệm vụ khuyến lâm.
Quá trình lập kế hoạch và thực thi chương trình khuyến nông lâm
Quá trình xây dựng chương trình
- Không có chương trình, kế hoạch dài hạn cho hoạt động khuyến nông khuyến
lâm, việc lập các kế hoạch hoạt động của Trung tâm chỉ diễn ra hàng năm phụ thuộc rất
nhiều vào Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Sở Nông Nghiệp và PTNT. Nguồn vốn cấp
theo định mức, lại cấp theo năm và thường không ổn định. Cách lập kế hoạch này dẫn tới
Trung tâm không chủ động được nguồn vốn, kế hoạch hoạt động.
- Cách xây dựng chương trình thường mang tính áp đặt từ Trung tâm xuống Trạm.
Tiếp nhận chương trình từ Trung tâm là quá chậm, nặng nề thủ tục hành chính và cơ chế
phân phối nội dung. Quá trình xây dựng các chương trình, dự án khuyến nông lâm tại xã
được thực hiện hoàn toàn do Trạm. Trung tâm chỉ xét duyệt các chương trình trên cơ sở
căn cứ vào các báo cáo của các Trạm nên thường không sát với thực tế.
- Do lực lượng khuyến nông cấp huyện mỏng, kinh phí ít và hạn chế về khả năng
chuyên môn dẫn đến sự phối hợp giữa các Trạm khuyến nông với UBND cấp xã, các ban
ngành không được thường xuyên, chất lượng của những thảo luận còn hạn chế đã ảnh
hưởng không nhỏ đến chương trình kế hoạch xây dựng.
- Trình độ của đội ngũ cán bộ xã và cán bộ phụ trách nông lâm nghiệp xã yếu và
không đồng đều nên dẫn đến những tham mưu không trúng và kịp thời gây ảnh hưởng đến
công tác xây dựng kế hoạch hoạt động hàng năm.
Quá trình quản lí thực hiện chương trình khuyến nông khuyến lâm
- Trạm cùng với hộ gia đình thực hiện xây dựng mô hình theo hợp đồng với Trung
tâm và tiến hành thu hồi vốn các hộ sau khi kết thúc năm, Trung tâm kiểm tra giám sát
bằng cử sán bộ kiểm tra hiện trường và yêu cầu Trạm báo cáo hàng tháng. Hầu hết là
những hộ gia đình tham gia xây dựng mô hình thường nghèo, không có tiền đối ứng, khi
kết thúc lại bị thu hồi vốn gây khó khăn cho khuyến nông huyện, không thu hút người
nghèo tham gia. Khuyến lâm theo những hộ nghèo “chỉ dành cho những người giàu”.
- Trạm Khuyến nông huyện phối hợp với Phòng Kinh tế, Trạm Thú y, Trạm Bảo vệ
Thực vật để phổ biến kỹ thuật đến từng thôn, buôn; kiểm tra, đôn đốc nông dân xuống
giống đúng thời vụ, đủ số lượng, đúng thời gian; tổ chức cho nông dân đi tham quan, hội
thảo các diễn hình. Kết hợp với Trạm Kiểm lâm và Lâm trường tuyên truyền sâu rộng
trong nhân dân ý thức phòng chống cháy rừng, quản lí bảo vệ và phát triển rừng.
- Trạm kết hợp với UBND xã, thôn, buôn, đoàn thể và khuyến nông viên tiến hành
hướng dẫn, đôn đốc và giám sát quá trình thực hiện chương trình khuyến nông toàn xã và
các hộ thực hiện xây dựng mô hình. Tuy nhiên, với đội ngũ khuyến nông vừa thiếu về đội
ngũ vừa yếu về chuyên môn ở một số huyện là nguyên nhân không nhỏ làm cho công tác
khuyến nông chưa thực sự đến đầy đủ với người dân. Khuyến lâm vẫn gặp không ít những
khó khăn khi tiếp cận với công tác phát triển lâm nghiệp trên địa bàn.
Đánh giá đội ngũ cán bộ khuyến nông lâm cấp huyện
3
Bảng 1. Phân tích SWOT của cán bộ khuyến nông lâm cấp huyện thị
ĐIỂM MẠNH ĐIỂM YẾU
• Có chủ trương chính sách rõ ràng của Nhà
nước.
• Đội ngũ cán bộ trẻ, có trình độ KHKT.
• Nhân dân đã hiểu được đúng nghĩa khuyến
nông lâm, ủng hộ nhiệt tình các chương
trình khuyến nông lâm của Nhà nước.
• Xây dựng được nhiều mô hình, khuyến
nông đã đến được với vùng sâu vùng xa,
vùng khó khăn.
• Tạo được lòng tin thông qua hiệu quả mô
hình.
• Biên chế cán bộ ít, địa bàn rộng, nhu cầu
về khuyến nông lâm lớn.
• Chưa có cán bộ chuyên khuyến lâm,
chương trình khuyến lâm ít, manh mún và
chỉ đầu tư ngắn hạn đối với cây lâm nghiệp
hiệu quả thấp.
• Cộng tác viên cơ sở ít, trình độ chuyên
môn yếu.
• Chưa có nhiều cộng tác viên người dân tộc
thiểu số
• Đường đi khó khăn, ảnh hưởng đến bảo vệ
mô hình
CƠ HỘI THÁCH THỨC
• Được sự chỉ đạo, ủng hộ, quan tâm của
chính quyền địa phương
• Có sự cộng tác của các ban ngành liên
quan trong quá trình xây dựng thực hiện
chương trình
• Tạo nhiều cơ hội cho nhân dân học hỏi, áp
dụng kỹ thuật mới, các giống cây, con có
năng suất cao, cải thiện đời sống nhân dân
• Cán bộ khuyến nông lâm cấp huyện được
bồi dưỡng chuyên môn thường xuyên do
trung tâm tổ chức, cử đi học nâng cao trình
độ...
• Ngày càng nhiều chương trình khuyến lâm
được đầu tư từ phía Trung ương và các dự
án về lâm nghiệp.
• Sự phối hợp giữa các ban ngành chưa
đồng đều dẫn đến hiệu quả các chương trình
chưa cao, có nhiều chương trình ở đơn vị
khác nhau quản lý và thực thi.
• Cơ sở hạ tầng còn thấp kém, khó khăn cho
triển khai, thực hiện, giám sát mô hình
• Trình độ dân trí thấp, tiếp thu tiến bộ
KHKT kém
• Thủ tục tiến hành thực hiện và quyết toán
các chương trình khuyến nông lâm còn phức
tạp,
• Các câu lạc bộ khuyến nông lâm còn ít,
nhiều người dân chưa được hưởng lợi từ các
chương trình khuyến nông lâm.
• Thiếu vốn xây dựng các mô hình dẫn đến
hạn chế số lượng các chương trình.
(Nguồn: Kết quả phân tích hội thảo SWOT tháng 8/2007)
Đánh giá người dân trong công tác khuyến lâm
Bảng 2. Phân tích SWOT của người dân trong công tác khuyến lâm tại xã, thôn
ĐI
ỂM
M
ẠNH
ĐI
ỂM
Y
ẾU
- Đã phát triển được một số mô hình có triển
vọng có giá trị kinh tế cao như Bời lời, Tre
măng,...
- Khuyến lâm đã và đang phát hiện nhiều
mô hình mới, cung cấp vốn, giống, phân
bón, thuốc trừ sâu. Vì vậy người nghèo
cũng có thể tham gia thử nghiệm .
- Người dân đã nhận thức được vai trò và
giá trị của công tác lâm nghiệp, hưởng ứng
nhiệt tình, muốn tham gia làm các mô hình.
- Khuyến lâm gắn liền với phát triển bền
vững nên được nhiều người dân, ban ngành
- Thiếu cán bộ khuyến lâm, nhất là cán bộ
kỹ thuật, cán bộ chưa đi sâu, sát dân. Chưa
có khuyến lâm viên ở các thôn để giúp đỡ
kịp thời khi dân cần.
- Chưa có cán bộ khuyến lâm là người dân
tộc địa phương việc chuyển giao khoa học
kỹ thuật hạn chế.
- Phân công chưa rõ ràng đến các ban, hội,
đoàn thể trong thôn ảnh hưởng đến kết quả
mô hình .
- Địa bàn rộng, dân cư thưa thớt khó quản
lí, vận động nhân dân tham gia khó khăn.
4
tham gia ủng hộ.
- Dân số đông, nhân lực dồi dào để thực
hiện các chương trình trình diễn.
- Cây lâm nghiệp là cây dài ngày, khó thấy
ngay hiệu quả trong khi các chương trình
khuyến lâm lại ngắn hạn nên khó thu hút
được người dân tham gia.
CƠ HỘI THÁCH THỨC
- Diện tích lâm nghiệp rộng, đất tốt dễ dàng
cho phát triển kinh tế vườn rừng
- Có sự chỉ đạo và tác động của các chương
trình, dự án về khuyến lâm, LNXH
- Được sự quan tâm của Nhà nước bằng các
nguồn vốn cho vay để phát triển kinh tế hộ
gia đình
- Đường giao thông được tu sửa thuận tiện
đi lại, giao lưu, thuận tiện cho cán bộ
khuyến lâm xuống thôn, buôn và vận
chuyển cây giống, lâm sản.
- Có nhiều chính sách về giao đất lâm
nghiệp lâu dài, tạo điều kiện cho người dân
đầu tư kinh doanh rừng.
- Đường giao thông liên thôn chưa thuận
tiện, khó họp dân nhất là vào mùa mưa và
mùa làm rẫy.
- Dân trí thấp, hạn chế nắm bắt KHKT
- Nhiều hộ nghèo không có tiền đối ứng
theo quy định, thiếu đất đai, thiếu lao động
không tham gia được các mô hình.
- Phong tục tập quán còn nặng nề, hiệu quả
thấp.
- Người nghèo chưa có nhiều chính sách
hỗ trợ vay vốn, vay vốn dẫn đến thiếu vốn
sản xuất.
- Thị trường lâm sản hàng hoá không ổn
định là nguyên nhân cản trở sự đầu tư lâu
dài cho LN.
(Nguồn: Kết quả phân tích hội thảo SWOT tháng 8/2007)
Đánh giá các chương trình khuyên lâm của Trung tâm Khuyến nông Đăklăk
Cơ cấu và tỷ lệ vốn cho khuyến lâm
Bảng 3. Cơ cấu vốn cho khuyến nông lâm tỉnh Đăklăk (1995-2006) ĐVT: tr.đồng
Năm
thực
hiện
Cho khuyến nông Cho khuyến lâm
Tổng vốn
Trong đó Tổng
vốn
Trong đó
TW ĐP Viện trợ Khác TW ĐP Viện
trợ Khác
1995
680 680
1996
1997
1998 1840,121 652 1188,121
1999 1553,446 252,16 1301,286
2000 1730,487 323,957 1406,530 100 100
2001 4081,205 412,227 1569,6 2000 99,378 150 100 50
2002 6169,264 777,222 1577,746 3725,047 89,249 200 140 60
2003 5224,90 652,56 1287,34 3200 85 190 150 40
2004 6585,42 1134,65 1452,54 3900 98,23 260 200 60
2005 6240,11 1018,12 1321,65 3800 100,34 320 200 70 50
2006 6012,499 956,22 1236,237 3700 120,32 330 250 80
(Nguồn: Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đăklăk, 2006)
Kết quả bảng 3 cho thấy; Mặc dù nguồn vốn đầu tư cho công tác khuyến nông hàng
năm rất lớn khoảng trên 6 tỷ/năm (trong đó có cả nguồn sự nghiệp cho khuyến nông, các
dự án hướng dẫn người dân nghèo làm khuyến nông, chương trình trợ giá giống và các dự
5
án về giống) nhưng tỷ lệ vốn cho công tác khuyến lâm là rất nhỏ, những năm gần đây được
sự quan tâm của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tỷ lệ vốn cho khuyến lâm đã tăng lên
khoảng 5%/năm. Đây là khó khăn rất lớn đối với công tác khuyến lâm vì cây rừng có đời
sống dài ngày, lâu cho thu hoạch và không mang lại hiệu quả kinh tế trước mắt như các
loài cây nông nghiệp, ít thu hút được bà con như cây nông nghiệp nhưng lại có ý nghĩa lớn
về mặt môi trường sinh thái, gắn liền với bảo tồn nguồn gen và phát triển bền vững.
Kết quả các mô hình khuyến lâm Trung tâm đã thực hiện (1995-2006)
Chương trình trồng tre lấy măng
- Chương trình trồng tre lấy măng do Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cấp kinh
phí từ năm 2001, đến nay đã phát triển khá mạnh ở nhiều huyện và bước đầu mang lại hiệu
quả kinh tế cao cho người nông dân. Tre măng dễ trồng, có thể tận dụng được đất ven khe
suối, mang lại hiệu quả cao về kinh tế và môi trường.
Bảng 4. Mô hình trồng tre măng của Trung tâm khuyến nông Quốc gia (2001 – 2006)
Năm 2001 2002 2003 2004 2005 2006
Địa điểm Mđrăk Krôngnăng BuônĐôn Easup CưM’Nga
Diện tích (ha) 4 16 16 17 21
Số điểm TD 2 28 30 40 29
Kinh phí (triệu đồng) 25 100 100 100 100
Số lớp tập huấn 1 2 2 2 2
Số người tập huấn 50 100 100 100 100
Kết quả mô hình Tốt Tốt Tốt Tr.bình Tốt
Khả năng nhân rộng cao cao cao thấp cao
(Nguồn: Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đăklăk, 2006)
- Chương trình trồng tre măng bằng nguồn ngân sách của huyện CưM’Nga năm
2005, thực hiện 11ha với kinh phí 40 triệu đồng tại 8 xã (Eatal 2,0ha; Eakiết 1,0ha;
Cuorđăng 1,0ha; EaM’Nang 0,9ha; Eatar 1,7ha; CưM’Nga 1,6ha; EaM’drat 1,5ha và
Eapốc 1,3ha), tập huấn 3 lớp với 120 người tham gia, hội thảo nhân rộng mô hình 3 cuộc
với 120 người dự. Mô hình này đã cho măng năng suất cao, được nhiều hộ nông dân học
hỏi nhân rộng. Nhiều hộ được hướng dẫn kỹ thuật đã chiết hom bán cho các hộ khác trồng.
- Chương trình ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật của Sở KHCN tỉnh năm 2006
đã phối hợp với Phòng Kinh tế huyện CưM’Nga xây dựng dựng mô hình trồng tre lấy
măng cho đồng bào dân tộc thiểu số tại xã EaM’Droh với diện tích 2,5ha, đến nay đã bắt
đầu cho măng và mang lại hiệu quả kinh tế cao cho hộ gia đình tham gia.
Kết quả: Mô hình trồng tre lấy măng đã thực sự thành công tại Đăklăk. Thông qua
tuyên truyền, hướng dẫn kỹ thuật và xây dựng mô hình khuyến lâm, phong trào trồng tre
lấy măng nhân rộng ra toàn tỉnh, từng bước nâng cao thu nhập, xoá đói giảm nghèo và
tiến tới làm giàu cho rất nhiều hộ gia đình. Tuy nhiên, vấn đề chế biến và thị trường đầu ra
chưa được tỉnh quan tâm khi mà người dân đang phát triển mạnh loài cây này.
Chương trình trồng rừng kinh tế và nông lâm kết hợp
Mô hình do Trung tâm Khuyến nông Quốc gia hỗ trợ được Trung tâm Khuyến
nông Đăklăk triển khai từ năm 2002 với các loài cây lâm nghiệp như Keo lá tràm, Keo lai,
Điều ghép, Lát mêhicô, Xoan ta; quy mô theo các năm tại được thống kê bảng 5.
Bảng 5. Kết quả mô hình trồng rừng kinh tế, nông lâm kết hợp (2002 – 2006)
