Thuốc và các tác nhân hại thận
Thận là cơ quan chính của hệ tiết niệu. Một số thuốc, yếu tố môi trường, vi sinh vật,
động, thực vật có thể tác động nguy hại lên nhu mô và chức năng thận gây suy thận
cấp hoặc suy thận mạn dẫn đến cái chết thương tâm.
Những thuốc gây hại thận
Thuốc vào cơ thể theo đường uống, tiêm truyền hoặc bôi ngoài da được hấp thu, phân bổ,
chuyển hóa và thải trừ qua thận. Những thuốc hại thận gồm:
Kháng sinh:
- Aminoglycosid như neomycin, gentamycin, amikacin, tobramycin, streptomycin là
nguyên nhân hàng đầu gây creatinin máu tăng, dấu hiệu quan trọng của suy thận.
- Cephalosporin thế hệ 1 như cefadroxyl, cefalexin, cefalotin, cefazolin gây nhiễm độc
ống thận.
- Polypeptid như polymixin, colistin có độc tính cao với thận.
- Quinolon: Các fluoroquinolon như ofloxacin, ciprofloxacin, norfloxacin đều gây tăng
creatinin máu. Khi sử dụng cần dựa vào mức lọc cầu thận để chọn liều.
Thuốc gây hại đối với quả thận bên phải.
- Amphotericin B là thuốc kháng nấm tác động lên lipid ở màng tế bào biểu mô ống thận
gây độc thận, nhiễm toan ống thận, đái tháo nhạt do thận.
- Ức chế men chuyển (captopril, ednyt, renitec…) và kháng thụ thể AT1 (aprovel,
micardis, cozaar…) gây tăng creatinin máu. Chống chỉ định trong hẹp động mạch thận.
- Hóa trị liệu chống ung thư:
+ Cisplatin gây suy thận cấp và hạ magnesi máu.
+ Methotrexat gây kết tủa, tắc lòng ống thận.
+ Sulfamid gây kết tủa các tinh thể trong lòng ống thận.
- Thuốc cản quang iod hóa trị 2, hóa trị 3 (urographin, telebrex…) gây sốc phản vệ, tắc
mạch vì gây độc trực tiếp lên nhu mô thận hoặc co động mạch thận.
- Thuốc ức chế miễn dịch: Cyclosporin A, azathioprin, mycophenolat mofetil… cần chỉ
định đúng, theo dõi cẩn thận.
- Thuốc giảm đau, thuốc kháng viêm không steroid:
+ Indometacin, phenylbutazon, naproxen gây viêm kẽ thận mạn.
+ Paracetamol ngoài suy gan có thể gây hoại tử ống thận cấp, suy thận cấp.
- Thuốc điều trị bệnh tâm thần Lithium.
Một số tác nhân gây hại thận
Nước ta ở vùng nhiệt đới nên thời tiết, khí hậu nóng và ẩm ướt. Đó là điều kiện tốt cho vi
sinh vật, côn trùng, động vật, thực vật phát triển phong phú nhưng cũng có thể ảnh hưởng
xấu đến sức khỏe con người, đặc biệt hại cho thận.
Yếu tố môi trường:
Đất có nhiều sỏi đá, hàm lượng kali thấp gây nhiễm toan ống thận; Nước có nhiều calci gây sỏi
tiết niệu; Ngộ độc kim loại nặng như thủy ngân, chì, cadmin gây suy thận cấp hoặc suy thận
mạn.
Làm thế nào để phòng ngừa
và giảm nhẹ hại thận do thuốc
và các tác nhân trên?
Suy thận cấp và suy thận mạn
luôn luôn là gánh nặng cho bản
thân, gia đình và xã hội. Chúng
ta cần phòng ngừa với các biện
pháp sau: Kiểm tra sức khỏe
định kỳ 6 tháng hoặc 12 tháng
Do nhiễm khuẩn:
Khí hậu ẩm ướt nên vi sinh vật phát triển gây nên; Sốt
rét, sốt xuất huyết do muỗi truyền, hội chứng gan thận
cấp do xoắn khuẩn Leptospira, đái dưỡng chấp do
nhiễm ấu trùng giun chỉ, viêm cầu thận cấp do nhiễm
liên cầu nhóm A tan huyết.
Do độc tố, ngộ độc từ động, thực vật:
Ngộ độc mật cá trắm gây suy thận cấp; Rắn độc cắn
gây hoại tử, suy đa tạng; Ong vò vẽ đốt gây sốc phản
vệ, suy đa tạng; Rết, bò cạp cắn; Nấm độc gây suy gan
– thận cấp, suy đa tạng; Lá, hoa, cành, rễ một số cây
gây hoại tử ống thận cấp.
Sữa kiềm chứa melamin gây sỏi tiết niệu, suy thận cấp
hoặc suy thận mạn. Những năm gần đây, ở Trung Quốc
có một số trẻ nhỏ bị tử vong vì suy thận cấp do uống
sữa có melamin. Melamin là một hóa chất tổng hợp
dùng trong các sản phẩm bằng chất dẻo hoặc gỗ. Vào cơ thể người, melamin làm thay đổi
nội mô và chức năng ống thận. Melamin bài tiết nhanh ra nước tiểu gần hết sau 24 giờ
nhưng có thể gây kết tủa, hoại tử ống lượn xa và suy thận cấp. Nếu có tinh thể to sẽ tạo
thành sỏi bể thận, viêm tổ chức kẽ thận, xơ hóa nhu mô thận rồi suy thận mạn.
Thuốc và các tác nhân trên gây hại thận được giải thích như thế nào?
Đó là do các cơ chế chung sau đây: Thay đổi huyết động, giảm lưu lượng máu đến thận
gây suy thận cấp chức năng; Độc trực tiếp lên tế bào thượng bì ống thận. Vì vận chuyển
ion qua màng tế bào ống thận và dẫn truyền thần kinh thay đổi, chức năng tái hấp thu
biến loạn làm nồng độ thuốc và các độc tố tăng gây độc; Nhu mô thận nhạy cảm với tác
nhân theo kiểu dị ứng – miễn dịch, sản xuất nhiều chất trung gian, cytokin, endothelin,
yếu tố hoạt hóa tiểu cầu… và gây suy thận cấp, suy đa tạng; Các tinh thể gây tắc lòng ống
thận.
PGS. Trần Văn Chất
(Bệnh viện Bạch Mai)
một lần; Không dùng thuốc,
thực phẩm chức năng theo kiểu
“mách bảo”; Sử dụng thuốc
đúng đường dùng, liều lượng,
thời gian phù hợp với tuổi, giới
tính, thể trạng do chuyên môn
chỉ định; Khi có hiện tượng đái
ít, nước tiểu sẫm màu (đỏ hoặc
đục) cần thông báo cho chuyên
môn hoặc đi khám bệnh; Có
biện pháp phòng hộ lao động
khi làm việc ở môi trường có
thể xảy ra không an toàn (xí
nghiệp, hầm mỏ, rừng núi) để
phòng ngộ độc kim loại nặng,
rắn cắn, ong đốt…