Bài tiểu luận: Mặt trời và hệ mặt trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

Ậ

Ạ Ọ Đ I H C THÁI NGUYÊN Ạ Ọ Ọ Đ I H C KHOA H C Ộ B  MÔN V T LÝ ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­

Ậ

Ể BÀI TI U LU N

Ề Đ  TÀI

ệ ặ

ặ

ờ

ờ : M t Tr i và h  M t Tr i

ướ ễ ẫ Giáo viên h ng d n: Ths. Nguy n Văn Đăng

ườ ự ệ ị ươ ề Ng i th c hi n: Lê Th  Ph ng Hi n

ễ ề ị Nguy n Th  Huy n Trang

1

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

Thái nguyên, ngày 30 tháng 4 năm 2011

Ụ

Ụ

M C L C

Trang

M c l c

ụ ụ ...........................................................................2

M  đ u

ở ầ ............................................................................4

ươ

Ch

ặ ng I: M t Tr i

ờ .......................................................6

ầ ủ

ứ

ậ

ườ ề ặ

I.Nh n th c ban đ u c a con ng

i v  M t Tr i

ờ ........6

ể

ặ

ờ

II. M t Tr i theo quan đi m khoa h c

ọ ...........................7

ớ

ề ặ

ệ

1. Gi

i thi u qua v  M t Tr i

ờ ..............................7

ự ế

ủ

ặ

2. S  ti n hoá c a M t Tr i

ờ ..................................8

ấ ạ ủ

ặ

3. C u t o c a M t Tr i

ờ .......................................10

ầ 3.1 Ph n lõi

........................................................10

ầ

3.2 T ng b c x

ứ ạ................................................11

ầ 3.3  T ng t

ố ư .................................................12

i  u

ể

ầ

3.3.1 Ph n quy n sáng

.......................................12

ầ

3.3.2 Ph n quy n s c

ể ắ ........................................13

2

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ầ

3.3.3 V ng hào quang

........................................13

ộ ố ệ ượ

4.M t s  hi n t

ng

.............................................14

ế

ặ

4.1 V t đen M t Tr i

ờ ........................................14

ự

ệ

ậ

4.2 Nh t th c và nguy t th c

ự ...........................15

ươ

Ch

ệ ặ ng II: H  M t Tr i

ờ ................................................19

I.

ệ ặ

ờ

H  M t Tr i và các hành tinh

..............................19

ệ ặ 1. H  M t Tr i

ờ .....................................................19

ệ ặ

2. Các hành tinh trong h  M t Tr i

ờ .....................21

II.

ệ ặ

ự

S  hình thành h  M t Tr i

ờ ....................................27

1. Lý thuy t c  đi n

ế ổ ể ..............................................27

ệ

ế 2. lý thuy t hi n đ

ạ...............................................28

Kêt lu nậ ...........................................................................32

Tài liêu tham kh oả ...........................................................33

3

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

4

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

M  Đ UỞ Ầ

ờ ấ ầ ặ ớ ộ ố   ộ M t Tr i r t g n gũi và quen thu c v i chúng ta, trong cu c s ng

ặ ờ ư ấ ộ ả hàng ngày cũng nh  trong lao đ ng s n su t. Hàng ngày, m t tr i soi sáng

ư ề ể ộ ưở ấ s i  m cho chúng ta, đó nh  là m t đi u hi n nhiên. Tuy nhiên đã bao

ờ ạ ự ỏ ằ ẽ ế ư ặ ờ ế n u nh  không có m t tr i thì chúng ta s  th  nào? gi h i r ng b n t

ờ ể ơ ế ặ ặ ả ờ  thì M t Tr i bi n m t? ờ   ư M t Tr i ặ Hay bao gi ấ Ho c có th  đ n gi n nh

ừ ế t đâu đ n?

ừ ườ ở ỗ ố ỗ ộ ư T  xa x a con ng ữ    m i qu c gia, m i dân t c đã có nh ng i

ặ ờ ứ ậ ả ườ ề ắ ề ặ ờ nh n th c khác nhau v  m t tr i. Hình  nh m t tr i th ớ   ng g n li n v i

ị ầ ộ ồ ượ các v  th n, có m t ngu n năng l ng siêu nhiên nào đó. Ngày nay, khi

ể ọ ườ ề ặ ờ ứ ơ khoa h c phát tri n ng ể   i ta đã nghiên c u ra hi u rõ h n v  m t tr i và

ằ ệ quan ni m r ng:

ố ầ ơ ử ấ ố ộ Chúng ta s ng trên trái đ t, m t kh i c u l l ng trong không trung

ờ ủ ữ ầ ờ ố và lăn tròn. Hàng đêm b u tr i c a chúng ta sáng lên nh  nh ng đ m sáng

ẫ ườ ữ ọ mà chúng ta v n th ng g i là nh ng vì sao hay nh ng ữ ngôi sao. Và m iỗ

ố ầ ề ỏ ổ ồ ự ố đ m sáng nh  bè đó đ u là các kh i c u khí kh ng l ả , có kh  năng t phát

ệ ấ ớ ấ ố sáng và phát nhi t, các đ m sáng đó r t l n và cách r t xa chúng ta. Trong

ế ộ ỉ ố s  hàng t  các ngôi sao đó, có m t ngôi sao đã mang đ n cho chúng ta s ự

ự ế ộ ờ ấ ệ ở ố s ng. Th c t m t ngôi sao không bao gi su t hi n vào ban đêm, b i vì

ự ệ ủ ệ ớ ồ ả b n thân s  hi n di n c a nó đã đ ng nghĩa v i ánh sáng ban ngày, và

ọ ộ ặ   chúng ta cũng không g i nó là m t ngôi sao mà chúng ta goi đó là M t

Tr i. ờ

ế ằ ộ ệ ấ ố Và cũng bi t r ng chúng ta đang s ng trên trái đ t, m t v  tinh quay

ấ ủ ư ặ ả ờ ỉ xung quanh M t Tr i, nh ng không ph i ch  có riêng Trái đ t c a chúng ta

5

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ộ ệ ồ ặ ờ ặ ờ ề   quay xung quanh M t Tr i mà xung quanh m t tr i có m t h , g m nhi u

ấ ủ ệ ặ ọ ờ ộ ỉ hành tinh g i là h  M t Tr i. Trái Đ t c a chúng ta ch  là m t trong s ố

ệ ặ ờ ậ các   hành tinh đó.  V y h  M t Tr i là gì? Và đ c  ượ hình thành nh  thư ế

nào?

ề ặ ờ ề ẽ ể Trong đ  tài này chúng ta s  đi tìm hi u khái quát v  m t tr i và h ệ

ả ượ ề ấ ặ ặ ờ m t tr i, gi ữ i thích nh ng hiên t ờ   ng, v n đ  quay xung quanh M t Tr i

ờ ệ ặ và h  M t Tr i.

6

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ươ

Ch

Ờ Ặ ng I: M T TR I

ầ ủ

ứ

ậ

ườ ề ặ

I. Nh n th c ban đ u c a con ng

ờ i v  M t Tr i

ừ ờ ư ư ể ậ ậ ọ T  th i xa x a, khi khoa h c kĩ thu t còn ch a phát tri n, nh n

ứ ủ ườ th c c a con ng ấ ơ i còn r t s  khai v ề

ệ ượ ự ư các hi n t ng t nhiên nh : gió,

ư ắ ấ ọ ớ ệ   m a, s m ch p,… H  đã g n các hi n

ượ ớ ế ộ t ng th i ti t đó vào m t hình t ượ   ng

ị ầ siêu nhiên đó là các v  th n linh, có khi

ở ạ ổ ậ ôn hoà che ch , có khi l i n i gi n đ ể

ữ ươ ặ ờ ồ r i có nh ng tai ng. M t Tr i cũng

ươ ự ư ậ ượ ắ t ng t nh  v y, cũng đ ớ   c g n v i

ộ ị ầ ở m t v  th n trên cao hàng ngày mang

ánh sáng đ nế

ế ầ ứ Th n Helios cà chi c xe t mã

ườ ỗ cho con ng ữ   ộ ề i.  M i dân t c đ u có nh ng

ượ ề ặ ữ ờ ớ hình t ề   ng v  M t Tr i riêng v i nh ng truy n

ư ế ấ ả ề ặ thuy t riêng. Nh ng t ờ   ắ t c  đ u g n M t Tr i

ư ộ ầ ộ ố ớ v i m t vì th n, nh  m t đáng t i cao, hay là

ộ ị ầ ấ m t v  th n đáng kình nh t. hàng ngày soi sáng

ủ ọ ộ ố ệ ầ ộ ạ   cho cu c s ng c a h . M t truy n th n tho i

ế ể ẫ ấ r t tiêu bi u mà đ nnay chúng ta v n con đ ượ   c

7

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ủ ị ầ ả ặ ờ ưở ượ bi ế ớ t t i hình  nh c a v  th n M t Tr i trong trí t ng t ủ ng c a con

ầ ạ ạ ng ườ ướ i tr c đây là th n tho i Hy L p.

ượ ầ T ng th n Helios

ề ế ẫ ấ ả ượ ữ ề ị ầ Cho đ n nay, v n còn r t nhi u hình  nh đ c gi lai v  v  th n

ầ ặ ạ ờ ưở ượ ườ M t Tr i Helios trong th n tho i này. Theo trí t ng t ủ ng c a ng i Hy

ị ầ ư ạ ồ ỗ ứ ặ L p xa x a, Helios là v  th n hàng ngày ng i trên c  xe vàng t mã. M t

ờ ượ ư ầ ặ ầ ọ ờ Tr i đ c th n đ t trên xe này và đ a đi d c theo b u tr i Đông ­ Tây

ệ ầ ủ theo l nh c a th n Zeus.

ờ

ể

ặ

ọ II. M t Tr i theo quan đi m khoa h c

ớ ề ặ ệ 1. Gi ờ i thi u qua v  M t Tr i

ả ầ ặ ờ ộ M t   Tr i   là   m t   qu   c u   khí

ổ ồ ộ ỡ nóng kh ng l , là m t sao c  trung bình

ố trong   s ủ     các   sao   trong   thiên   hà   c a

ọ chúng   ta   (Ngân   Hà   hay   còn   g i   là

ằ Milkyway).   Nó   n m   cách   dìa   c ủ

Milkyway 14000 năm ánh sáng và cách

trung tâm c a nóủ

ặ ờ M t tr i

ủ ả ộ ộ ắ     kho ng 26000 năm ánh sáng, thu c m t nhánh c a thiên hà xo n

Milkyway.

ườ ủ ặ ấ ờ Đ ng kính c a M t Tr i mà hàng ngày chúng ta nhìn th y đ ượ   c

ầ ằ ọ g i là quang c u b ng 1392000 km.

18km3

ể Th  thích V=1,41.10

30kg

ố ượ Kh i l ng M=1,99.10

8

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

r =

1, 41

2

ố ượ Kh i l ng riêng trung bình kg/dm3

ố ọ ườ Gia t c tr ng tr ng g=274m/s

ờ ự ặ ư ộ ậ ắ ộ ụ M t Tr i t quay quanh m t tr c (không nh  m t v t r n). Chu kì

ấ ở ạ ằ ạ ủ ậ quay c a v t ch t vùng xích đ o b ng 25 ngày. Càng xa xích đ o chu kì

ầ ự ế ớ quay càng l n. G n c c chu kì quay đ n 30 ngày.

ự ế ủ ặ 2. S  ti n hoá c a M t Tr i ờ

ướ ề ự ế ủ ể ặ ờ Tr c khi đi tìm  hi u v  s  ti n hoá c a M t Tr i thì chúng ta nói

ề ự ủ ặ ặ ờ ờ ơ s  qua v  s   hình thành c a M t Tr i. M t Tr i hình thành cách đây 5,1

ỷ ừ ộ ụ ổ ồ ạ t năm t m t đám khí b i kh ng l , đám khí này co l i và quay nhanh

ấ ẫ ả ầ ố ụ ạ ạ ầ d n do h p d n b n thân và ph n trung tâm kh i khí t ặ   i t o thành M t l

Tr i.ờ

ư ế ủ ế ễ ậ ặ ờ V y quá trình ti n hoá c a M t Tr i di n ra nh  th  nào? Có khi

ừ ả ặ ờ nào M t Tr i ng ng to  sáng?

ừ ữ ể ế ề ự ủ ệ ệ ấ T  nh ng hi u bi ặ   t v  s  hình thành và xu t hi n c a h  M t

ể ế ằ ồ ạ ượ ặ ờ ờ ỷ Tr i. Chúng ta có th  bi t r ng M t Tr i đã t n t i đ ơ c h n 5 t năm.

ặ ờ ộ ố M t Tr i cũng là m t ngôi sao trong s  hàng ngàn các ngôi sao khác. Vì

ủ ủ ẽ ặ ậ ờ ậ ự ế v y s  ti n hoá c a M t Tr i cũng s  tuân theo quy lu t chung c a các

ố ượ ộ ậ ộ ể ụ ngôi sao, nó ph  thu c vào kh i l ủ   ng và m t đ  (hay là ki u sao) c a

ỗ m i ngôi sao.

ướ ề ế ế ể ế ẽ Tr ủ   c h t chúng ta s  tìm hi u v  ti n trình ti n hoá chung c a

ố ượ ộ ớ ươ ể ừ ứ m t ngôi sao v i các kh i l ng t ng  ng khác nhau k  t sau khi chúng

ồ ạ ủ ả ờ ỗ ỳ ắ ầ b t đ u to  sáng: Th i gian t n t i c a m i ngôi sao tu  theo kh i l ố ượ   ng

ề ầ ượ ặ ủ c a chúng. Các sao càng n ng thì càng c n nhi u năng l ể ố ng đ  ch ng l ạ   i

ế ệ ẫ ặ ị ố ự ấ l c h p d n nên nhiên li u nhanh b  đ t cháy h t. Do đó sao càng n ng thì

ủ ắ ổ ọ tu i th  càng ng n ng i.

9

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ư ặ ặ ờ ộ ỡ ờ M t Tr i là m t sao lùn vàng G2V. Các sao c  nh  M t Tr i có

ả ổ ọ ỷ ổ ồ ệ tu i th  kho ng 10 t năm. các sao kh ng l 10­ 15 tri u năm còn các sao

ệ ỏ ổ ồ ỉ ọ ệ lùn đ  là 20 tri u năm, các sao siêu kh ng l ch  th  vài tri u năm. Sau khi

ể ế ụ ệ ố ạ ấ ẫ ả hêt nhiên li u. Ngôi sao không th  ti p t c ch ng l i h p d n b n thân.

ầ ạ ề ỏ Ph n trong co l ỏ   ồ i v  phía lõi còn v  ngoài ph ng to và phát ra ánh sáng đ .

ở ổ ồ ỏ ệ ả ớ Ngôi sao tr  thành sao kh ng l đ  trong kho ng 100 tri u năm (v i sao

ặ ổ ồ ỏ ệ ặ ỡ c  M t Tr i) ờ ho c sao siêu kh ng l đ  trong vài tri u năm. Ph n nõi ầ

ạ ế ụ ế ợ ả ứ ả trong co l ạ   i và ti p t c nóng lên. Đây là lúc ph n  ng x y ra k t h p h t

ạ ấ ả ằ nhân Heli thành h t nhân Cacbon. Khi áp su t gi ớ   i phóng ra cân b ng v i

ừ ẫ ạ ấ h p d n, lõi ngôi sao ng ng co l i.

ố ớ ỏ ỡ ặ ờ Đ i v i các sao nh  c  M t Tr i, sau quá tình trên, lõi sao co l ạ   i

ắ ạ ớ thành sao lùn tr ng còn l p ngoài phóng ra t o thành tinh vân hành tinh.

ố ượ ớ ể ả ủ ớ ẽ V i các sao có kh i l ớ ng l n, nhi ệ ộ ở t đ lõi s  tăng đ  l n d  x y ra các

ạ ạ ổ ợ ố ư quá trình t ng h p h t nhân t o ra các nguyên t năng nh  C, O, Mg, Al,

ố ẹ ầ ắ P, S,....Fe. Ngôi sao có lõi s t trong cùng và các nguyên t nh  d n ra phía

ngoài.

ế ệ ạ ạ ệ Giai đo n k t thúc: khi nhiên li u hoàn toàn c n ki t, ngôi sao b ướ   c

ấ ẫ ờ ậ vào th i kì suy s p do h p d n.

 ố ượ ố ượ ặ ờ Các sao có kh i l ầ ng < 1,4 l n kh i l ng M t Tr i (gi ớ   i

ắ ố ị ạ h n Chandrasekhar) co la  thành sao lùn tr ng và cu i cùng là

ụ ộ ấ m t sao lùn đen m t hút trong vũ tr .

 ố ượ ố ượ ặ ờ Các   sao  kh i  l ng   1,4 ­  1,5  kh i  l ng   M t Tr i  co l ạ   i

ạ ơ ượ ướ ắ ố m nh h n, v t qua kích th c sao lùn tr ng xu ng m c đ ứ ườ   ng

ộ ụ ổ ớ ố ự   kính 20km gây ra m t v  n  sao siêu m i. Cu i cùng, khi l c

10

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ữ ệ ố ẩ đ y tĩnh đi n gi a các neutron và proton ch ng l ạ ượ ự ấ   c l c h p i đ

ừ ở ẫ d n, sao ng ng co và tr  thành sao neutron.

 ố ượ ầ ặ ờ ơ ớ ạ Các sao có kh i l ng l n h n M t Tr i 4­5 l n co l i hêt

ẽ ạ ớ ộ ụ ổ ứ s c manh m , cũng t o ra m t v  n  sao siêu m i. Tuy nhiên do

ố ượ ẫ ớ ứ ế ấ ớ ệ kh i l ng l n, h p d n l n đ n m c làm tri ữ   ự ẩ t tiêu l c đ y gi a

ạ ỗ các neutron, t o thành l đen.

ự ệ ạ ọ ế   Hi n nay, các nhà khoa h c đã tính toán và d  đoán: giai đo n k t

ủ ờ ẽ ẽ ắ ầ ả ỷ ữ ặ thúc c a M t Tr i có l s  b t đ u vào kho ng 4 t ờ    năm n a. Sau th i

ủ ể ạ ủ ệ ặ ờ ả ứ   gian này, nhiên li u c a M t Tr i không còn đ  đ  t o ra các ph n  ng

ạ ấ ữ ủ ẫ ả ố ch ng l i h p d n c a b n thân nó n a và trong lõi trong co l ạ ể ầ   i đ  d n

ẽ ắ ỏ ấ ả ạ t o thành sao lùn tr ng thì cái v  ngoài s  phình to và t t c  chúng ta cũng

ẽ ị ử ư ố nh  các hành tinh nhóm trong s  b  nu t ch ng và khi đó chúng ta hãy hi

ằ ườ ượ ộ ơ ể ở ẫ ọ v ng r ng con ng i đã tìm đ c m t n i khác đ hay ít ra là v n còn

ụ ố ự ố ồ ạ ứ ẫ ơ n i nào trong vũ tr  gi ng chúng ta (t c là s  s ng v n còn t n t i)

ấ ạ ủ ặ ờ 3. C u t o c a M t Tr i

ặ ờ ề ớ ư ấ ố ạ    Cũng gi ng nh  Trái đ t, M t tr i cũng có nhi u l p khác nhau t o

ấ ở ủ ư ấ ờ ố ặ nên c u trúc c a nó. Nh ng M t Tr i không gi ng Trái Đ t ỗ  ch , nó

ộ ề ặ ấ ắ ả ầ ả ộ ặ   hoàn toàn là m t qu  c u khí, không có m t b  m t ch t r n nào c . M c

ặ ờ ượ ạ ư ằ ỷ ọ dù M t Tr i hoàn toàn đ c t o ra b ng các khí, nh ng t tr ng và nhi ệ   t

ự ế ầ ầ ộ ủ đ  c a các khí có s  khác bi ệ ấ ớ ừ t r t l n t ph n trung tâm cho đ n ph n xa

3 (g p 10 ấ

ấ Ở ầ ặ ờ ỷ ọ ủ ằ nh t. ph n trung tâm c a M t tr i, t tr ng b ng 150 gam/cm

ặ ờ ủ ặ ệ ộ ầ ỷ ọ l n t tr ng c a vàng ho c chì). Càng xa trung tâm M t tr i, nhi t đ  và

ỷ ọ ả t tr ng càng gi m.

ấ ạ ứ ặ ầ ạ ầ ờ ồ ố   ầ     M t tr i có c u t o g m 3 ph n: Ph n lõi, b c x  và t ng đ i

l u:ư

11

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ầ 3.1 Ph n lõi:

ủ ầ ặ ầ ờ ộ ằ   ự Ph n lõi c a M t tr i là khu v c trung tâm, có đ  dày g n b ng

ặ ờ ơ ả   25% bán kính M t tr i, là n i các ph n

ứ ể ạ ổ ợ ng   h t   nhân   t ng   h p   hyđro   đ   hình

ả ứ ữ thành   Heli.   Nh ng   ph n   ng   này   gi ả   i

ượ ề phóng   năng   l ng   mà   v   sau   nó   đi   ra

ờ ỏ ướ ạ ặ kh i   m t   tr i   d i   d ng   các   ánh   sáng

ượ ự ẽ ạ nhìn đ ọ c. T i đây, tr ng l c s  hút t ấ   t

ậ ướ ạ ọ ả c   m i   v t   h ng   vào   trong   và   t o   ra

ự ấ ớ ự ộ m t áp l c r t l n. Chính áp l c này đã

ế ộ ử ế ợ ể ạ ớ tác đ ng khi n cho các nguyên t khí Hyđro k t h p v i nhau đ  t o ra

ả ứ ạ ử ượ ế ợ ph n  ng h t nhân. Hai nguyên t Hyđro đ ể ạ c k t h p đ  t o ra nguyên

ử ượ ướ t Heli­4 và năng l ng theo các b c sau:

ế ợ ạ ớ ơ ộ ử  Hai proton k t h p v i nhau t o ra m t Đ ­te­ri (nguyên t Hyđro

ỏ ủ ậ ầ ấ ộ ơ ớ ộ ấ   ế ợ k t h p v i m t n tron), m t pozitron (ph n r t nh  c a v t ch t

ệ ươ ố ượ ớ có đi n tích  d ng  và có  cùng kh i  l ộ   ng  v i  electron)  và  m t

ơ n trinô

ế ộ ộ ớ ử ơ  M t   proton   k t   h p   v i   m t   nguyên   t ợ ộ   ể ạ   Đ ­te­ri   đ   t o   ra   m t

ử ế ợ ộ ơ ộ ớ nguyên t Heli­3 (hai proton k t h p v i m t n tron) và m t tia

gam­ma.

ử ả ứ ạ ộ ớ  Hai nguyên t Heli­3 ph n  ng v i nhau t o thành m t Heli­4 (hai

ơ proton và hai n tron) và hai proton.

12

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ả ứ ữ ồ ượ ạ Nh ng ph n  ng này t o ra 85% ngu n năng l ặ ờ ng M t tr i. 15%

ạ ượ ạ ừ ả ứ ướ còn l c t o ra t i đ các ph n  ng d i đây:

ộ ử ộ ử ế ợ ớ  M t nguyên t Heli­3 và m t nguyên t ạ    Heli­4 k t h p v i nhau t o

ử ố ơ ộ ộ thành m t nguyên t Berili­7 (b n proton và 3 n tron) và m t tia

Gam­ma.

ể ạ ộ ộ ộ  M t Berili­7 hút m t electron đ  t o thành m t Lithi­7 (ba proton

ộ ơ ơ ố và b n n tron) và m t n trinô

ế ợ ạ ộ ớ ử  M t Lithi­7 k t h p v i m t proton t o thành hai nguyên t ộ Heli­4.

ượ ượ ướ ề ạ ồ      Ngu n năng l ng đ c phát ra d i nhi u d ng ánh sáng (tia

ể ấ ượ ạ ồ ự c c tím, các tia X, ánh sáng có th  nhìn th y đ c, tia h ng ngo i, các

ặ ờ ắ ạ sóng ng n và sóng radio). M t tr i cũng phát ra các h t mang năng l ượ   ng

ạ ặ ơ ờ ồ ượ (n tron và proton) t o ra gió M t tr i. Ngu n năng l ố   ế ng chi u xu ng

ưở ấ ỏ ủ ứ ộ ấ Trái đ t giúp s i  m hành tinh này, tác đ ng lên s c kh e c a con ng ườ   i

ấ ồ ượ ờ ố ư ầ và cung c p các ngu n năng l ng cho đ i s ng. Chúng ta h u nh  không

ứ ạ ặ ờ ạ ở ể ả ầ ệ ị b  các b c x  và gió M t tr i làm h i b i vì đã có b u khí quy n b o v .

ầ ế ế ầ ầ ứ ạ  là ph n ti p theo ph n lõi, chi m 55% bán kính 3.2 T ng b c x :

ặ ờ Ở ự ượ ừ ầ ượ ề M t tr i. khu v c này, năng l ng t ph n lõi đ ơ   c truy n đi xa h n

ờ ượ ử ộ ượ ử ượ nh  các photon (l ng t ánh sáng). Khi m t l ng t ánh sáng đ c hình

ể ượ ệ ầ ả ộ ẽ thành, nó s  di chuy n đ c kho ng 1 micromet (m t ph n tri u mét)

ướ ị ử tr ở c khi b  hút b i các nguyên t khí. Sau khi hút các photon, các phân t ử

ẽ ị ố ạ ế ụ ượ ử khí s  b  đ t nóng và l i ti p t c phát ra các l ng t ớ    ánh sáng khác v i

ướ ươ ự ượ ử ượ b c sóng t ng t . Các l ng t ánh sáng đ c tái phát đó cũng đi thêm

ượ ộ ườ ị ử đ c m t quãng đ ng là 1 micromet và cũng b  các phân t ấ    khí khác h p

13

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ụ ỗ ự ươ ụ ữ ượ th , chu trình này đ ượ ặ ạ c l p l i liên t c, m i s  t ng tác gi a l ng t ử

ử ộ ượ ề ấ ấ ị ờ ánh sáng và các phân t khí đ u m t m t l ng th i gian nh t đ nh. Quá

ụ ễ ấ ả ướ trình h p th  và tái phát này di n ra kho ng 1025 l n ầ  tr ộ   c  khi m t

ượ ử ế ượ ề ặ ậ ờ l ng t ánh sáng đi đ n đ ể ộ   ả c b  m t, vì v y kho ng th i gian đ  m t

ượ ử ượ ạ ở ế ượ ề ặ ầ l ng t ánh sáng đ c t o ra ph n lõi và sau đó đi đ n đ c b  m t là

ể ấ r t đáng k .

ầ ố ư   3.3 T ng đ i l u:

ả ạ ơ ằ n m trong kho ng 30% bán kính còn l ố ư   i, n i có các dòng đ i l u

ạ ộ ượ ỏ ề ặ ủ ặ ờ ho t đ ng và mang năng l ng đi ra kh i b  m t c a M t tr i. Các dòng

ạ ộ ủ ạ ả   ố ư đ i l u này làm tăng ho t đ ng c a các khí nóng bên c nh đó làm gi m

ạ ộ ố ư ủ ạ ượ ử ho t đ ng c a các dòng khí l nh. Các dòng đ i l u mang các l ng t ánh

ỏ ề ặ ủ ặ ờ ể ơ ứ   sáng ra kh i b  m t c a m t tr i nhanh h n quá trình chuy n giao các b c

ề ự ươ ứ ạ ớ ấ ữ ầ ầ ạ ẩ x  x y ra gi a ph n lõi và ph n b c x . V i r t nhi u s  t ễ   ng tác di n

ượ ử ử ứ ạ ầ ữ ra gi a các l ng t ánh sáng và phân t ố    khí trong các t ng b c x  và đ i

ộ ượ ử ấ ầ ế ư l u, m t l ng t ánh sáng m t g n 100000 đ n 200000 năm đ  t ể ớ ề  i b

m t. ặ

ề ặ ủ ặ ờ ể ầ ầ ồ Phía trên b  m t c a M t tr i là b u khí quy n bao g m 3 ph n:

ể ầ 3.3.1 Ph n quy n sáng:

ặ ờ ự ể ấ ấ ầ ạ là khu v c th p nh t trong b u khí quy n M t tr i mà t i đó có th ể

ấ ả ộ ệ ộ nhìn th y Trái đ t, ấ  r ng kho ng 300­400 km và có nhi t đ  trung bình là

ệ ấ ướ ế ạ ạ 5.800oK.  Nó  xu t  hi n  d ạ   ặ i  d ng  bong  bóng  ho c  k t  t o  thành  h t,

ớ ề ặ ủ ố ộ ướ ể ỏ gi ng v i b  m t c a m t bình n c đang sôi. Khi đi ra kh i quy n sáng

14

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ệ ộ ẽ ả ẽ ở ậ ạ ơ thì nhi t đ  s  gi m và các khí s  tr  nên l nh h n, do v y nó không phát

ượ ủ ữ ế ể ồ ra ngu n năng l ng ánh sáng n a. Vì th , rìa ngoài cùng c a quy n sáng

ệ ứ ộ ế ầ ộ ẽ ố ạ s  t i l i và m t hi u  ng rìa t ặ   ố  đã chi m toàn b  ph n xung quanh M t i

tr i.ờ

ể ắ ầ 3.3.2 Ph n quy n s c:

ằ ầ ế     n m   phía   trên   và   cách   ph n   quy n

ả ả ộ ọ   sáng   kho ng 2000 km, Nhiêt đ  ch y d c

oK   đ nế

ể ắ ầ ừ ph n   quy n   s c   tăng   t 4.500

ườ ằ ầ 10.000oK.   Ng ể   i   ta   cho   r ng   ph n   quy n

ự ố ư ị ố ẩ ắ s c b  đ t nóng là do s  đ i l u x y ra phía

ướ ầ ể ấ d i   t ng   quy n   sáng.   Khi   các   ch t   khí

ể ạ ộ ỗ chuy n đ ng h n lo n trong vùng

ể ắ Quy n s c

ẽ ạ ể ố quy n sáng, chúng s  t o ra các sóng làm đ t nóng các khí xung

ể ắ ướ ạ quanh và phóng chúng vào vùng quy n s c d i d ng các tia khí nóng nh ỏ

ể ả ỗ ỏ ồ   ọ g i là các gai nh . M i cái gai cách quy n sáng kho ng 5.000km và t n

ạ ộ ườ ữ ộ t i  m t vài  phút. Nh ng  cái  gai này cũng kéo theo sau  m t  đ ng  t ừ

ườ ủ ượ ạ ở ự ủ ộ tr ặ ờ ng c a M t tr i mà nó đ ể c t o ra b i s  chuy n đ ng c a các khí

ặ ờ bên trong M t tr i.

ầ : 3.3.3 V ng hào quang

ặ ờ ủ ệ ả ố ớ là l p cu i cùng c a M t tr i và tr i dài hàng tri u km phía ngoài

ể ể ể ấ ờ ậ   vùng quy n sáng. Chúng ta có th  quan sát nó rõ nh t vào th i đi m nh t

15

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ặ ờ ượ ự ủ ụ ằ ứ ả th c và trong các b c  nh c a m t tr i đ c ch p b ng tia X. Nhi ệ ộ  t đ

ể ả ệ ầ ặ ộ ủ c a qu ng trung bình là 2 tri u đ  K, m c dù không có ai có th  gi i thích

ầ ạ ộ ố ư ậ ư ỏ vì sao qu ng l i nóng nh  v y, nh ng theo m t s  ph ng đoán thì nguyên

ừ ờ nhân là do t ặ  tính M t Tr i.

ộ ố ệ ượ 4.M t s  hi n t ng

ế ặ ờ 4.1Các v t đen M t Tr i

ệ ượ ộ ả ưở ạ ấ M t trong các  hi n t ng gây  nh h ấ ả   ng m nh nh t lên trái đ t c u

ặ ờ ệ ế ỏ ở M t Tr i là t ừ ườ  tr ng sinh ra b i các v t đen, các v t nh  màu đen mà

ể ượ ự ế ằ ắ ườ đôi khi ta có th  quan sát đ c tr c ti p b ng m t th ng khi nhìn lên

ặ ờ M t Tr i.

ế ặ ờ V t đen M t Tr i

ườ ầ ế ằ ộ Ng i đ u tiên quan sát lên các v t đen này b ng m t kính thiên văn 30x

ủ ế ễ ầ ọ ườ ủ (chi c kính vi n v ng đ u tiên c a loài ng i). Các quan sát c a Galilei

ồ ạ ệ ế ấ ấ ờ ặ ặ cho th y các v t đen M t Tr i xu t hi n và t n t ờ   i khá lâu trên M t Tr i,

ể ộ ề ặ ế ấ ầ ị chúng chuy n đ ng t ừ ừ  t trên b  m t này và d n bi n m t sau khi b  che

ừ ế ế ấ ậ ằ   khu t. T  đó ông đi đ n k t lu n r ng

ế ầ ộ ủ   các   v t   đen   này   cũng   là   m t   ph n   c a

ể ặ ộ ờ M t Tr i và chuy n đ n quay cùng thiên

ể ặ ờ ế th , và quan sát các v t đen M t Tr i cho

ự ế ặ phaeps Galilei t ờ   ậ  rút ra k t lu n M t Tr i

ỳ ự có chu k  t quay là 28 ngày.

16

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ế ặ ờ ườ ả Các v t đen M t Tr i có đ ng kính kho ng 1000 km và t n t ồ ạ   i

ủ ờ ứ ệ ể ả ộ ề ặ   kho ng 2 tháng, t c là đ  th i gian đ  chúng chuy n đ ng trên b  m t

ấ ặ ờ ạ ệ ế ấ ầ ế M t Tr i, bi n m t và l ả   i xu t hi n 2 tu n sau đó. Các v t đen này b n

ệ ộ ấ ơ thân chúng là các vùng có nhi ề ặ t đ  th p h n trên b  m t ngôi sao, chúng ta

ế ằ ề ặ ặ ờ ệ ộ ế ả bi t r ng b  m t M t Tr i có nhi t đ  kho ng 5800k, còn các v t đen thì

ự ệ ả ỉ ệ ộ ch  kho ng 4800k, s  chênh l ch nhi ấ   t đ  này là chúng ta nhìn lên th y

ẻ ố ệ ệ ộ ấ ẫ chúng có v  t ự i, và cũng do s  chênh l ch nhi ế   ờ t đ  nh t th i này d n đ n

ế ệ ấ ở ạ ộ   ế các chênh l ch áp su t và bi n các v t đen tr  thành các vùng ho t đ ng

ẽ ỗ ạ ộ ự ệ ạ ấ ề ả   m nh m  m i khi chúng xu t hi n, s  ho t đ ng này gây ra nhi u  nh

ưở ủ ế ứ ế ấ ừ ể h ng đ n Trái Đ t mà ch  y u là các hieuj  ng t . Chúng có th  làm

ỉ ướ ả ưở ạ ộ ế kim lam châm ch  sai h ể ng và có th  là  nh h ủ   ng đ n ho t đ ng c a

ế ị ỳ ủ ậ ả ề nhi u thi ế t b  khĩ thu t. Chu k  c a các v t đen  vào kho ng 11­17 năm,

ả ỳ ườ cũng có chu k  22 năm, 64 năm và c  100 năm. Thông th ỳ ủ   ng, chu k  c a

ờ ỳ ữ ủ ự ặ chúng là 11 năm ho c 22 năm, vào nh ng th i k  có s  trùn c a các chu

ự ộ ố ưở ạ ộ ệ ứ ủ ề ặ ờ ỳ k , gi ng nhu s  c ng h ng c a nhi u hi u  ng M t Tr i ho t đ ng d ữ

ề ấ ộ ộ d i và gây ra nhi u ch n đ ng.

ự ệ ậ ự 4.2 Nh t th c và nguy t th c

ệ ượ ự ự ệ ậ ả ặ ờ Nh t th c và nguy t th c là hi n t ng x y ra khi M t Tr i , Trái

ộ ườ ằ ặ ấ ấ ẫ ẳ Đ t cà M t Trăng cùng n m trên m t đ ng th ng và che khu t l n nhau.

ứ ề ụ ư ư ề ậ ườ Ngày x a, khi ch a có nhi u nh n th c v  vũ tr , con ng i không

ệ ượ ể ề ườ ư ề ả hi u v  hai hi n t ng này và th ng đ a ra nhi u cách g i thích khác

nhau:

17

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011



ệ ầ ạ ươ ể ằ Có câu chuy n th n tho i ph ữ ầ   ng đông k  r ng 2 n  th n

ụ ệ ặ ặ ờ ọ M t Tr i và M t Trăng là do Ng c Hoàng sinh ra có nhi m v  thay

ư ở ừ ữ ầ ồ nhau đi giám sát dân c ủ  t ng vùng. Ch ng c a  hai n  th n này là

ấ ấ ộ ớ ộ ườ ợ m t con G u. Khi g u đi v i m t trong hai ng i v  thì khi đó d ướ   i

ấ ặ ặ ấ ờ ị ườ ạ ớ h  gi ặ i th y M t Tr i ho c M t Trăng b  che khu t và ng i ta

ằ ấ ả ạ ổ ố ố   ph i đu i G u đi b ng cách gõ m nh vào chiêng, tr ng, hay là c i

giã g o,…ạ

ệ ạ ị ấ ằ ặ ặ ặ ờ  Có chuy n l i cho r ng khi đó M t Tr i ho c M t Trăng b  g u ăn

m t.ấ

ự ế ờ ủ ấ ạ ằ ặ ơ ờ  Có n i lai cho r ng s  bi n m t t m th i c a M t Tr i hay M t ặ

ổ ớ ủ ự ề ộ ự Trăng là đi m d  báo cho m t s  thay đ i l n c a m t đ t n ộ ấ ướ   c

ộ ộ hay m t dân t c.

Ở ổ ỳ ườ ề   Th  Nhĩ k , Vào năm 1877, ng ặ   i ta đã chĩa súng v  phía M t

ờ ắ ế ằ ấ ặ ờ ủ   ỷ Tr i b n liên ti p vì cho r ng qu  Satan đã ăn m t M t Tr i c a

h .ọ

ặ ấ ữ ự ệ ậ ầ ấ ỏ Khi có nh t  th c toàn ph n, trên m t đ t xu t hi n nh ng bóng nh  nh ư

ữ ướ ữ ầ ờ nh ng làn sóng l ự   t đi, còn chân tr i thì loé lên nh ng v ng hào quang r c

ử ạ ư ấ ộ ậ ờ ữ ế ử l a. S  gia Herodot đã ghi l i m t tr n đánh k t th c b t ng  gi a quân

ề ệ ấ Lidia và Midia vì các binh sĩ hai bên đ u kinh hoàng khi th y hi n th ượ   ng

ể ủ ờ ự ọ ườ này. Nh  s  phát tri n c a ngành thiên văn h c ng ể i ta có th  tính đ ượ   c

ễ ậ ướ tr n đánh đó di n ra vào ngày 28/5/585 (tr c công nguyên).

ữ ể ờ ế ậ ọ Ngày nay nh  vào nh ng hi u bi ỹ t và khoa h c k  thu t, chúng ta

ả ệ ượ ự ự ư ệ ậ ể có th   gi thích hi n t ng nh t th c và nguy t th c nh  sau:

18

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ỹ ạ ủ ể ấ ộ ộ ặ   ặ Vi qu  đ o chuy n đ ng c a M t trăng quanh Trái Đ t là m t m t

ờ ủ ỹ ạ ẳ ặ ớ ộ ấ   ể ph ng nghiêng so v i qu  đ o chuy n đ ng quanh M t Tr i c a Trái Đ t

ế ắ ặ ẳ ạ ộ nên hai m t ph ng này c t nhau t o thành m t giao tuy n trong đó có 2

ể ọ ố ế ủ ạ ự ể ệ ạ ậ đi n n i tâm g i là 2 ti ự   t đi m c a b ch đ o. Nh t th c hay nguy t th c

ặ ạ ế ể ộ ẽ ả s  x y ra khi M t Trăng năm t i m t trong hai ti p đi m.

ướ ặ ặ ạ ờ ấ D i ánh sáng M t Tr i, Trái Đ t và M t Trăng t o ra phía sau

ố ồ ể ằ ế ộ mình m t bóng t ổ i kh ng l . Khi 3 thiên th  n m trên giao tuy n nói trên

ụ ủ ố ỹ ạ ả ằ thì tr c c a hai nón bóng t ủ   ặ i này cùng n m trên m t ph ng qu  đ o c a

ặ M t Trăng.

ặ ế ữ ể ặ ờ Khi M t Trăng đi qua ti ấ t đi m gi a Trái đ t và M t Tr i (ngày

ố ủ ấ không Trăng), cái nón bóng t ộ   i c a nó quét qua Trái Đ t tao thành m t

ự ị ủ ữ ậ ả ự   bóng đen. Nh ng khu v c b  bóng đen đó bao ph  khi nó x y ra nh t th c.

ặ ườ ỏ ơ ặ ầ ớ ờ Vì M t Trăng có đ ả   ng kính nh  h n 400 l n so v i M t Tr i và kho ng

ừ ỏ ơ ế ấ ả ầ ớ ừ cách t nó đ n Trái Đ  cũng nh  h n 400 l n so v i kho ng cách t Trái

ấ ế ự ặ ầ ả ờ ặ   ậ Đ t đ n M t Tr i nên khi x y ra nh t th c toàn ph n c chính là khi M t

ướ ữ ừ ặ ơ ờ Trăng l t qua che v a khít lên đĩa sáng M t Tr i. Nh ng n i khác do s ự

ự ầ ậ ổ ộ ỉ thay đ i góc nhìn nên ch  có nh t th c m t ph n.

19

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ủ ự ậ ầ ặ ả ố   Nh t th c toàn ph n ít khi s y ra vì bóng c a M t Trăng in xu ng

ộ ệ ấ ỉ ạ ủ ấ ấ ỏ ớ Trái Đ t ch  t o thành m t v t r t nh  so v i bóng c a Trái Đ t và cái

ướ ớ ố ộ ấ ị ể ạ ố ộ bóng đó l ấ   t đi v i t c đ  1km/s. T i m t đi m nh t đ nh khi mu n th y

ự ậ ầ ầ ầ ợ ế ế 2 l n nh t th c toàn ph n k  ti p nhau c n đ i 250­ 300 năm.

ặ ế ố ứ ể Ng ượ ạ c l i khi M t Trăng đi qua ti t đi m đ i x ng bên kia Trái

ấ ố ủ ấ Đ t (ngày Trăng tròn). Nó đi qua cái bóng t ậ   i c a Trái Đ t và không nh n

ượ ế ừ ặ ự ả ờ đ c ánh sáng đ n t ậ  M t Tr i, dó đó x y ra nh t th c. Cũng vì nón bóng

ố ủ t i c a

ự ả ệ ặ ấ ờ ộ M t Trăng nên nguy t th c x y ra trong m t th i gian dài và th y đ ượ ở  c

ề ấ ơ nhi u n i trên Trái Đ t.

20

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

21

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ươ

Ệ Ặ

Ch

ng II

Ờ : H  M T TR I

I.

ệ ặ

ờ

H  M t Tr i và các hành tinh

ệ ặ ờ 1. H  M t Tr i

ệ ặ ộ ậ ụ ể ặ ờ ợ ờ   H  M t Tr i là m t t p h p các thiên th  trong vũ tr , trong đó M t Tr i

ể ề ấ ạ ẳ ạ ự   là trung tâm và có r t nhi u lo i thiên th  khác n m trong ph m vi l c

ẫ ủ ệ ể ặ ố ấ h p d n c a M t Tr i: ờ  8 hành tinh, 61 v  tinh & vô s  các ti u hành tinh,

ạ ổ các sao ch i, các thiên th ch,...

ệ ặ ờ 8 hành tinh trong h  M t Tr i:

22

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ủ ạ ỏ ố ­ hành tinh nóng b ng & l nh bu t. Th y tinh

ắ ẹ ữ ầ ủ ế ầ Kim tinh­ n  th n S c đ p hay hành tinh c a Th n ch t?

Trái Đ tấ ­ hành tinh xanh.

H aỏ  tinh­ hành tinh màu l a.ử

ổ ồ ỏ  đ . M cộ  tinh­ hành tinh kh ng l

Thổ tinh­ hành tinh đeo khuyên.

ổ ồ ế màu lá bi c. Thiên V ngươ  tinh­ hành tinh kh ng l

ổ ồ ẫ màu xanh th m. H i V ng ả ươ  tinh­ hành tinh kh ng l

ướ ươ ượ ộ Tr c đây sao Diêm V ng cũng đ c coi là m t hành tinh trong

ữ ầ ờ ạ ề ệ ặ h  M t Tr i. Tuy nhiên, trong nh ng năm g n đây l i có nhi u tranh cãi

ươ ệ ệ ằ ặ ờ ộ li u r ng sao Diêm V ng có là m t hành tinh trong h  M t Tr i hay

ộ ặ ọ ạ ộ ỡ ủ ầ không? Và cu c g p g  c a g n 2.500 nhà khoa h c t i Parague, c ng hoà

ế ấ ạ ỏ ươ ỏ Czech đã nh t trí b  phi u lo i sao Diêm v ng ra kh i danh sách các

ệ ặ ể ờ ỏ ị ố   hành tinh trong h  m t tr i. Thiên th  nh  bé xa xôi này b  giáng xu ng

ạ h ng ấ th p ơ h n.

ế ị ố ế ủ ệ ộ Quy t đ nh c a Hi p h i thiên văn qu c t (IAU) có nghĩa là các sách giáo

ờ ả ế ạ ề ệ ặ ờ ớ khoa gi ẽ  đây s  ph i vi ỉ ớ i v  h  m t tr i ch  v i 8 hành tinh l n. t l

ệ ặ ờ ề ớ ớ ố ỉ ồ H  m t tr i theo tiêu chí m i, ch  g m 8 hành tinh l n truy n th ng.

ươ ượ ế ạ ớ Diêm V ng đ c x p vào d ng "hành tinh lùn" cùng v i Ceres, Charon

BBC. và 2003 UB313.  nh: Ả

23

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ượ ư ữ ấ ọ ố ế ị Quy t đ nh đ c đ a ra sau khi các nhà khoa h c th ng nh t nh ng

ể ể ạ ộ ộ tiêu chí đ  phân lo i m t thiên th  là m t hành tinh:

ặ ờ ỹ ạ ả ­ Nó ph i bay trong qu  đ o quanh m t tr i.

ả ủ ớ ể ạ ầ ­ Nó ph i đ  l n đ  có hình d ng g n tròn

ỹ ạ ủ ể ả ậ ạ ớ ­ Qu  đ o c a nó ph i tách b ch v i các v t th  khác

ươ ữ ự ơ Theo nh ng tiêu chí này, sao Diêm V ng đã t ỏ ả    mình r i kh i b ng

ạ ở ỹ ạ ỹ ạ ủ ắ ả   ẹ ủ ế x p lo i b i qu  đ o hình elip d t c a nó c t qua qu  đ o c a sao H i

ươ V ng.

ươ ượ ỹ ả Sao Diêm V ng, đ c nhà thiên văn M  Clyde Tombaugh mô t

ờ ẽ ượ ộ năm 1930, gi đây s  đ c xem là m t "hành tinh lùn"

ệ ặ ờ 2. Các hành tinh trong h  M t Tr i

ệ

ặ   Các   hành   tinh   trong   h   m t tr iờ

24

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ể ướ ấ Hành tinh (planet) là các thiên th  d i c p sao, có kh i l ố ượ   ng

ề ầ ỏ ơ ố ượ ủ ể ạ ủ nhi u l n nh  h n các sao. Kh i l ng c a chúng không đ  đ  t o ra các

ả ứ ạ ổ ợ ượ ư ph n  ng t ng h p h t nhân giúp chúng phát sáng đ c nh  các ngôi sao

ể ố ể ộ nên hành tinh là các thiên th  t i. Chúng chuy n đ ng quanh ngôi sao theo

ạ ớ ị các quĩ đ o hình elip v i chu kì xác đ nh.

ệ ặ ờ ượ ế ế ớ ừ H  M t Tr i đ c bi t đ n v i 8 hành tinh tính t ặ   ầ  trong (g n M t

ấ ồ ờ ỷ ấ   Tr i   nh t)   ra   g m:   Sao   Thu   (Mercury),   Sao   Kim   (Venus),   Trái   Đ t

ả ổ ộ (Earth), Sao Ho  (Mars), Sao M c (Jupiter), Sao Th  (Saturn), Sao Thiên

ả ươ ươ V ng (Uranus) và Sao H i V ng (Neptune).

ướ ế ứ ế Tr c   đây   chúng   ta   còn   bi t   đ n   hành   tinh   th   9   là   Sao   Diêm

ươ ế V ng (Pluto). Tuy nhiên đ n tháng 8 năm 2006, hành tinh này đã đ ượ   c

ạ ế ố ề ố ượ ớ ườ ả xét l i và v i các y u t v  kh i l ng, đ ả   ng kính và kh  năng ph n

ế ấ ớ ạ ươ chi u ánh sáng quá th p so v i 8 hành tinh còn l i, Sao Diêm V ng đã b ị

ệ ặ ủ ạ ỏ ờ ượ lo i ra kh i danh sách các hành tinh c a H  M t Tr i. Nó đ ư c đ a vào

ể ớ ọ ộ ệ   m t nhóm thiên th  m i g i là các “hành tinh lùn” (dwarf planet). Hi n

ể ồ ớ ấ   nay nhóm này g m có 3 thành viên là Pluto, Ceres ­ ti u hành tinh l n nh t

ể ượ ể ộ trong vành đai ti u hành tinh, và 2003UB313 ­ m t thiên th  đ c phát

ệ ạ ể ượ hi n năm 2003 t i vành đai Kuiper. Đây là các thiên th  đ c coi là trung

ố ượ ủ ữ ể gian gi a hành tinh và ti u hành tinh. Chúng không đ  kh i l ng, đ ườ   ng

ể ở ư ế ả ả ạ kính và kh  năng ph n chi u ánh sáng đ  tr  thành hành tinh nh ng l i …

ủ ể ớ ớ ỡ quá l n so v i kích c  trung bình c a các ti u hành tinh.

ệ ặ ờ ượ 8 hành tinh trong h  M t Tr i đ c chia làm 2 nhóm:

ấ ồ ỷ ả ­ Các hành tinh nhóm trong g m Sao Thu , Sao Kim, Trái Đ t và Sao Ho

25

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ươ ồ ộ ổ ­ Các hành tinh nhóm ngoài g m Sao M c, Sao Th , Sao Thiên V ng và

ả ươ Sao H i V ng

ố ượ ướ ớ Các hành tinh nhóm trong có kh i l ng và kích th ỏ c khá nh  so v i các

ở ộ hành tinh nhóm ngoài. Hai nhóm hành tinh ngăn cách nhau b i m t vành

ể ạ ố ỏ đai ti u hành tinh (asteroid) và vô s  các thiên th ch nh  cùng quay quanh

ặ ờ M t Tr i.

ướ ộ ệ ặ   ố ơ ả ề  D i đây là m t vài thông s  c  b n v  các hành tinh trong H  M t

Tr iờ

ỷ  Sao Thu  ­ Mercury

ượ ặ ươ ớ ừ ứ ế Hành tinh này đ c đ t tên t ng  ng v i t ạ    Hermes trong ti ng Hy L p,

ọ ủ ị ầ ề ể ầ ắ ọ   tên g i c a v  th n truy n tin có đôi gi y có cánh có th  bay đi kh p m i

ơ ả ư ậ ả ố ỷ ầ   ơ n i nhanh h n c  gió cu n. Qu  đúng nh  v y, Sao Thu  là hành tinh g n

ấ ặ ặ ờ ờ ỏ ấ   M t Tr i nh t và có chu kì năm (chu kì quay quanh M t Tr i) nh  nh t

ố ừ ẽ ấ ấ ạ trong s  các hành tinh, khi quan sát t Trái Đ t, b n s  th y rõ nó hoàn

ặ ộ ườ ư ế thành m t vòng quay quanh M t Tr i nhanh nh  th  nào.

ố ệ *Các s  li u:

ừ ặ ệ ờ ả ­          Kho ng cách t M t Tr i : 0,39 AU (57,9 tri u km)

ặ ấ ờ ­          Chu kì quay quanh M t Tr i: 87,96 ngày (ngày Trái Đ t)

ự ­          Chu kì t quay : 58,7 ngày

23 kg

ố ượ ­          Kh i l ng : 3,3 x 10

ườ ­          Đ ng kính: 4.878km

ệ ộ ề ặ ả ả ­          Nhi t đ  b  m t: đêm kho ng 100K còn ngày là kho ng 700K

ố ệ ­          S  v  tinh: không

Sao Kim – Venus

26

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ổ ớ ở ẽ ạ ỗ ọ ấ M i năm s  có vài tháng b n th y Sao Mai m c lên bu i s m ờ    chân tr i

ạ ặ ờ ặ ở ấ Đông và vài tháng khác l i th y Sao Hôm lúc M t r i l n ờ  chân tr i Tây.

ấ ẹ ề ấ ả ộ ấ   ậ Chúng r t đ p và r t sáng, c  2, th t ra đ u là m t hành tinh duy nh t –

ấ ầ ủ ể ờ Sao Kim. Nó là thiên th  sáng nh t b u tr i đêm c a chúng ta (không tính

ặ ườ ờ ư ặ ẻ ẹ ủ M t Trăng), v  đ p c a nó làm ng i th i x a đ t tên nó là Venus, theo

ắ ẹ ữ ầ ế ạ ti ng Hy L p là Aphrodite – n  th n tình yêu và s c đ p.

ố ệ *Các s  li u:

ừ ặ ệ ờ ả ­          Kho ng cách t M t Tr i : 0,723 AU (108,2 tri u km)

ặ ờ ­          Chu kì quay quanh M t Tr i: 224,68 ngày

ự ­          Chu kì t quay: 243 ngày

24 kg

ố ượ ­          Kh i l ng : 4,87x10

ườ ­          Đ ng kính: 12.104 km

ệ ộ ề ặ ­          Nhi t đ  b  m t: 726K

ố ệ ­          S  v  tinh: không

ấ  Trái Đ t – Earh

ố ệ *Các s  li u:

ừ ặ ệ ờ ả ­          Kho ng cách t M t Tr i : 1 AU (149,6 tri u km)

ặ ờ ­          Chu kì quay quanh M t Tr i: 365,26 ngày

ự ờ ­          Chu kì t quay: 24 gi

24 kg

ố ượ ­          Kh i l ng : 5,98x10

ườ ­          Đ ng kính: 12.756km

ệ ộ ề ặ ­          Nhi t đ  b  m t: 260 – 310K

ố ệ ặ ­          S  v  tinh: 1 ­ M t Trăng

ả  Sao Ho  ­ Mars

27

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ư ử ỏ ườ ươ ọ Hành tinh có màu đ  nh  l a, trong khi ng i ph ng Đông g i nó là

ở ươ ượ ủ ắ ả “Ho ” thì ph ng Tây, nó đ ầ   c g n cho cái tên Mars – tên c a th n

ị ầ ế ế ế ầ ạ ạ ỗ ơ   chi n tranh Ares trong th n tho i Hy L p ­ v  th n hi u chi n mà m i n i

ể ạ ầ ỏ ủ ử ộ th n đi qua thì luôn đ  l i m t màu đ  c a l a và máu.

ố ệ *Các s  li u:

ừ ặ ệ ờ ả ­          Kho ng cách t M t Tr i : 1,524 AU (227,9 tri u km)

ặ ờ ­          Chu kì quay quanh M t Tr i: 686,98 ngày

ự ờ ­          Chu kì t quay: 24,6 gi

23 kg

ố ượ ­          Kh i l ng : 6,42x10

ườ ­          Đ ng kính: 6.787km

ệ ộ ề ặ ­          Nhi t đ  b  m t: 150 – 310K

ố ệ ­          S  v  tinh: 2 – Phobos và Deimos

ộ Sao M c – Jupiter

ấ ệ ặ ứ ớ ộ ớ ờ Là hành tinh l n nh t h  M t Tr i, Sao M c hoàn toàn x ng đáng v i cái

ế ạ ể ủ ị ầ tên Jupiter, mà theo ti ng Hy L p là Zeus – chúa t c a các v  th n. Sao

ư ề ề ấ ộ ệ M c cũng là hành tinh có nhi u v  tinh nh t cũng nh  nhi u hi n t ệ ượ   ng

ượ ệ ặ ủ ố ờ đ c quan tâm trong s  8 hành tinh c a H  M t Tr i.

ố ệ *Các s  li u:

ừ ặ ệ ờ ả ­          Kho ng cách t M t Tr i : 5,203 AU (778,3 tri u km)

ặ ờ ­          Chu kì quay quanh M t Tr i: 29,456 năm

ự ờ ­          Chu kì t quay: 9,84 gi

27 kg

ố ượ ­          Kh i l ng : 1,9x10

ườ ­          Đ ng kính: 142.796km

ệ ộ ề ặ ệ ộ ớ ề ặ ­          Nhi t đ  b  m t: 120K (nhi t đ  l p khí b  m t)

28

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ố ệ ệ ượ ể ề ặ ậ ­           S   v   tinh:   63   v   tinh   đã   đ c   đ t   tên   và   nhi u   v t   th   nh ỏ

ể ộ chuy n đ ng xung quanh.

ổ Sao Th  ­ Saturn

ườ ủ ẹ ố ề Nhi u ng ấ i coi đây là hành tinh đ p nh t trong s  7 hành tinh c a H ệ

ặ ấ ờ ệ ẹ   M t Tr i (không tính Trái Đ t) do cái vành đai (Saturn’s ring) tuy t đ p

ổ ượ ặ ạ ủ c a nó. Sao Th  đ ế c đ t tên là Saturn, theo ti ng Hy L p là Cronus – cha

ầ ườ ị ầ ậ ổ ỏ ị ị ầ ả ủ c a th n Zeus, ng i b  th n Zeus l t đ  kh i v  trí cai qu n các v  th n.

ố ệ *Các s  li u:

ừ ặ ệ ờ ả ­          Kho ng cách t M t Tr i : 9,536 AU (1.427 tri u km)

ặ ờ ­          Chu kì quay quanh M t Tr i: 29,45 năm

ự ờ ­          Chu kì t quay: 10,2 gi

26 kg

ố ượ ­          Kh i l ng : 5,69x10

ườ ­          Đ ng kính: 120.660km

ệ ộ ề ặ ­          Nhi t đ  b  m t: 88K

ố ệ ề ệ ấ ạ ớ ặ ­          S  v  tinh: 56 v  tinh đã đ t tên và r t nhi u thiên th ch l n nh ỏ

trong vành đai quay quanh.

ươ Sao Thiên V ng – Uranus

ượ ệ ở Hành tinh này đ c phát hi n ra vào ngày 13/3/1781 b i nhà thiên văn

ượ ủ ầ ầ ặ William Herschel. Nó đ ờ   c đ t tên theo tên c a Uranus ­ th n b u tr i,

ộ ủ ủ ứ ầ ườ ừ cha c a Cronus, t c là ông n i c a th n Zeus, ng ị i t ng b  Cronus gi ế   t

ế ể ướ ch t đ  c p ngôi.

ố ệ *Các s  li u:

ừ ặ ệ ờ ả ­          Kho ng cách t M t Tr i : 19,18 AU (2.871 tri u km)

29

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ặ ờ ­          Chu kì quay quanh M t Tr i: 84,07 năm

ự ờ ­          Chu kì t quay: 17,9 gi

25 kg

ố ượ ­          Kh i l ng : 8,68x10

ườ ­          Đ ng kính: 51.118km

ệ ộ ề ặ ­          Nhi t đ  b  m t: 59K

ố ệ ­          S  v  tinh: 27

ả ươ Sao H i V ng – Neptune

ượ ệ ượ ặ Đ c phát hi n ngày 23 tháng 9 năm 1846, hành tinh này đ c đ t tên là

ư ướ ế ể ạ Neptune do nó có màu xanh nh  n c bi n. Neptune theo ti ng Hy L p là

ị ầ ả ấ ả ủ ầ Poseidon – anh trai c a th n Zeus, v  th n cai qu n t t c  các đ i d ạ ươ   ng

ế ớ trên th  gi i.

ố ệ *Các s  li u:

ừ ặ ệ ờ ả ­          Kho ng cách t M t Tr i : 30,06 AU (4.497,1 tri u km)

ặ ờ ­          Chu kì quay quanh M t Tr i: 164,81 năm

ự ờ ­          Chu kì t quay: 19,1 gi

26 kg

ố ượ ­          Kh i l ng : 1,02x10

ườ ­          Đ ng kính: 48.600km

ệ ộ ề ặ ­          Nhi t đ  b  m t: 48K

ố ệ ­          S  v  tinh: 13

ệ ặ

ự

ờ

II. S  hình thành h  M t Tr i

ờ ủ ự ờ ộ ẫ   ặ S  hình thành hay ra đ i c a M t Tr i  đã và vân luôn là m t v n

ứ ề ự ệ ề ớ ề ấ ừ ế ỉ đ   h p t ờ ủ    th  k  18 v i nhi u tranh cãi. Vi c nghiên c u v  s  ra đ i c a

ệ ể ặ ờ M t Tr i và các hành tinh, các v  tinh quay quanh nó, các ti u hành tinh,

30

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ệ ượ ể ề ể ơ ổ sao ch i,…có th  làm rõ h n cho chúng ta hi u v  các hi n t ng t ự

ư ạ ờ ề ặ nhiên nh : T i sao các hành tinh quay xung quanh M t Tr i đ u quay theo

ộ ướ ạ ạ ỹ ạ ự ặ ả m t h ng? T i sao chúng l i có cùng m t ph ng qu  đ o. S  quay trên

ỹ ạ ủ ự ỗ ố qu  đ o c a m i hành tinh? Hay nguyên nhân s  phân b  xung luongj t ừ

ờ ớ ặ M t Tr i t i các  hành tinh quay quanh nó,…

ể ả ờ ề ấ ỏ ả ế Đ  tr  l i các câu h i này  đã có r t nhi u gi thuy t khác nhau v ề

ủ ư ệ ẽ ự s  hình thành h  hành tinh c a chúng ta nh  ngày nay. Chúng  ta s  đi tìm

ế ố ể ạ ề ự ề ế ệ ể hi u v  lý thuy t c  đi n và lý thuy t hi n đ i v  s  hình thành c a h ủ ệ

ặ ờ M t Tr i.

ế ổ ể 1. Lý thuy t c  đi n

ư ế ầ ượ Đ u tiên là thuy t tinh vân do Immanuel Kant đ a ra và đ c hoàn

ế ỉ ế ệ ệ ằ ở ố ặ   thi n b i Laplace vào cu i th  k  XVIII. Thuy t này cho r ng h  M t

ụ ầ ờ ộ ồ ỉ Tr i ban đ u ch  là m t đám tinh vân bao g m khí và b i. Đám tinh vân

ể ự ự ấ ộ ụ ạ ộ này có th  t ẫ    quay quanh m t tr c m t cách châm ch p. Do l c h p d n

ướ ủ ẹ ể ộ h ng tâm, làm cho th  tích c a đám tinh vân này ngày m t thu h p và

ậ ộ ậ ề ể ớ ự ẹ ấ cùng v i s  thu h p v  th  tích đó thì m t đ  v t ch t tăng lên, khi đó

ầ ầ ụ đám tinh vân quay ngày càng nhanh, d n d n tích t ộ  thành m t thiên th ể

ế ụ ờ ẫ ầ ặ ặ ờ ạ d ng c u, đó chính là M t Tr i. M t Tr i v n ti p t c quay nhanh, khi đó

ộ ượ ủ ụ ủ ớ ụ ể ể ậ ấ m t l ng v t ch t do tác d ng c a l c li tâm đ  l n đ  có th  tháng

ượ ậ ấ ặ ỏ đ ượ ự ướ c l c h ng tâm làm cho l ng v t ch t đó tách ra kh i M t Tr i tr ờ ở

ừ ễ ươ ự thành các vành. T  các vành này, quá trình di n ra t ng t ợ   ự ậ , có s  t p h p

ố ầ ớ ấ ượ ọ ớ ậ v t ch t thành các kh i c u l n, đó d c g i là hành tinh. V i các hành

ễ ươ ự ệ ậ ấ tinh thì quá trình này cũng di n ra t ng t , vi c tách vành v t ch t thành

ỏ ơ ỉ ượ ể ạ ự các thiên th  nh  h n ch  đ ừ c d ng l i khi l c li tâm sinh ra do s  t ự ự

31

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ể ắ ủ ớ ủ ể ượ ự ấ ướ quay c a thiên th  không đ  l n đ  th ng đ c l c h p đãn h ng tâm.

ế ả ượ ề ự ố ượ Lý thuy t này không gi thích rõ đ c v  s  phân b  xung l ủ ng c a các

ỹ ạ ể ộ hành tinh khi chuy n đ ng xung quanh qu  đ o.

ế ỉ ế ượ ế ầ ề Ti p theo, vào đ u th  k  XX đã có hai lý thuy t đ ớ   c đ  ra v i

ộ ưở ự ươ ủ ộ cùng m t ý t ng đó là do s  t ể   ng tác c a m t ngôi sao khi di chuy n

ự ấ ệ ặ ờ ầ g n M t Tr i đã gây ra s  xu t hi n các hành tinh.

ữ ề ế ạ Thuy t va ch m do Chamberlin và Moulton đ  ra vào nh ng năm

ế ỉ ể ằ ả ộ ầ ả đ u c u th  k  XX cho r ng đã có m t ngôi sao đi qua và có th  đã x y ra

ự ữ ề ặ ớ ờ ợ ố   ạ ự s  va cham v i M t Tr i. S  va ch m này gây ra nh ng đ t tri u (gi ng

ề ặ ủ ư ề ấ ặ ớ ờ ỷ ấ   nh  thu  tri u trên Trái Đ t) l n trên b  m t c a M t Tr i. Các ch n

ộ ớ ể ậ ấ ặ ờ ộ ỏ ộ đ ng đó làm m t l p v t ch t tách kh i M t Tr i và chuy n đ ng trên các

ỹ ạ ạ ụ ậ ỹ ạ ữ ợ ỗ qu  đ o elip. Khí và b i t p h p lai trên m i qu  đ o t o ra nh ng thiên

ỹ ạ ể ắ ể ắ ầ ổ ở ị th  r n, các qu  đ o d n đi vào  n đ nh, và các thiên th  r n này tr  thành

các hành tinh.

ề ế ề ấ ộ   Năm 1918, Jame và Harold Jeffrey đ  xu t lí thuy t tri u, là m t

ể ủ ế ả ế ạ d ng pahts tri n c a lý thuy t va cham nói trên, Gi ằ    thuy t này nói r ng

ề ặ ủ ề ớ ộ ợ ặ ấ ờ ộ ệ trên b  m t c a M t Tr i đã xu t hi n m t đ t tri u l n do m t ngôi sao

ứ ầ ố ạ đi qua g n nó. Ngôi sao này đã t o ra s c hút cu n đi khí và b i t ụ ừ ặ    M t

ờ ơ ả ớ ướ ố ượ Tr i s  khi thành các dòng ch y v i kích th c và kh i l ng khác nhau

ỹ ạ ậ ấ trên các qu  đ o elip khác nhau, các dòng v t ch t này sau khi cô đ c l ặ ạ   i

ư ủ ế   ạ t o thành hình dáng c a các hành tinh nh  ngày nay. Tuy nhiên lí thuy t

ư ẫ ặ ả ả ượ ự ố này v n g p ph i khó khăn là ch a gi i thích  đ c s  phân b  xung

ượ ẽ ả ủ ế ệ ạ ơ l ng c a các hành tinh. Lý thuy t hi n đ i   s  gi i thích ro h n v ề

ế ổ ể ữ ữ ấ ả nh ng khó khăn mà nh ng thuy t c  đi n v p ph i.

32

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ệ ạ ế 2.Lí thuy t hi n đ i

ự ự ệ ế ạ ả ế Lý   thuy t   hi n   đ i   xây   d ng   d a   trên   gi ủ     thuy t   tinh   vân   c a

ả ự ố ượ ừ ặ ờ ế Laplace gi i thích do s  phân b  xung l ng t M t Tr i đ n các hành

ượ ộ ạ ư ặ ậ tinh. Tinh vân đó đ ở   c xem nh  là m t h t nhân đ m đ c bao quanh b i

ộ ớ ụ ế ế ỏ ớ ố m t l p khí và b i m ng. Lý thuy t này gi ng v i lí thuy t Gerard Kuiper

ệ ự ướ ấ ổ ị ụ   ư đ a ra, trong đó tinh vân xu t hi n s  quay không  n đ nh. D i tác d ng

ề ặ ự ề ễ ể ạ ớ ộ ủ c a các l c li tâm cùng v i chuy n đ ng nhi u lo n tri u trên b  m t, nó

ụ ề ể ộ tách ra các đám b i ti n  hành tinh (Protoplanet) chuy n đ ng quanh tâm

ụ ề ặ ạ chung, các đám b i ti n hành tinh này cao đ c l i thành các hành tinh. Rõ

ả ể ả ủ ủ ế ượ ự ràng gi thuy t này c a c a Kuiper không th  gi i thích đ c s  khác

ệ ặ ư ủ ề bi t đ c tr ng v  lí hoá c a các hành tinh

33

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ư ế ệ ạ ọ ộ ả Lý thuy t hi n đ i do m t nhà khoa h c khác đ a ra.  Gi ế    thuy t

ư ế ượ ở ủ c a H.C.Urey đ a ra, cho bi t các hành tinh d c hình thành nhi ệ ộ  t đ

ả ở ứ ế ả ấ ộ ệ th p kho ng 1200 đ n 2200 đ  C (ch  không ph i nhi t đô cao cùng

ư ặ ả ế ằ ệ ộ ờ ớ v i M t Tr i nh  các gi thuy t đã nêu). Urey cho r ng nhi t đ  này là

ứ ấ ạ ộ ủ ớ ủ ể ấ ừ ủ v a đ . Th  nh t, là đ  l n đ  duy trì các ho t đ ng c a các ch t khí nh ư

ỏ ể ủ ứ ả ạ   hydro hay heli, th  hai là đ  nh  đ  không làm nóng ch y các kim lo i

ủ ấ ư ắ ướ ụ ụ ẫ ỹ ạ   nh  s t, silic. D i tác d ng c a h p d n, các đám b i trên các qu  đ o

ợ ớ ở ề ệ ậ t p h p lai v i nhau, tr thành các ti n hành tinh. Lúc này nhi ắ   t đo b t

ạ ặ ướ ầ đ u tăng cao, các kim lo i n ng có xu h ố ậ   ng chìm sâu vào tâm kh i v t

ỷ ủ ấ ở ớ ồ ch t và tr  thành nhân nóng chu  c a hành tinh, l p ngoài g m các nguyên

ố ộ ầ ạ ỏ ớ ẹ ơ ớ ở t nh  h n ngu i d n t o thành l p v , v i các hành tinh ấ    xa các ch t

ị ẩ ư ố ệ ộ ấ khí phía ngoài nh  meetan, amoniac,… b  đ y xu ng nhi t đ  th p, chúng

ạ ả ự ế ậ ủ ố ặ đóng băng l i ngăn c n s  ti p c n c a các nguyên t n ng. Các hành tinh

ư ế ở ể ướ ớ ớ ỉ ọ nh  th  tr thành các thiên th  có kích th ấ   c  n v i t  tr ng khá th p

ư ươ ộ (nh  sao m c, sao thiên v ng,…).

34

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

ế

ậ K t lu n

ệ ặ ờ ự ậ ệ ượ ữ ặ ờ ấ ầ M t Tr i  và h  m t tr i là nh ng s  v t hi n t ng r t g n gũi và

ủ ề ớ ườ ữ ả ừ ấ ộ ố ắ g n li n v i cu c s ng c a con ng i. Nh ng hình  nh mà t ư    r t xa x a

ườ ẫ ụ ể ậ ắ ơ ố con ng ữ   i v n luôn mong mu n hi u sâu s c h n, đã v n d ng nh ng

ế ượ ể ả ữ ắ ượ ứ ki n th c có đ c đ  gi ớ i thích và g n v i nh ng hình t ng linh thiêng.

ể ả ữ ế ề ắ ấ ắ Đ  g i thích nh ng th c m c đó đã có r t nhi u thuy t, công trình nghiên

ự ậ ộ ứ ở ầ c u t m vĩ mô, phân tích s  hình thành, v n đ ng và phát tri n c a s ể ủ ự

ự ễ ề ệ ọ ờ ậ ằ v t b ng khoa h c, quan sát th c ti n. Do đi u ki n và th i gian nên trong

ể ậ ỉ ớ ữ ệ ệ bài ti u lu n này chúng em ch  đi nêu và gi i thi u nh ng khái ni m và

ấ ề ặ ệ ặ ữ ể ắ ắ ờ ờ ẫ   nh ng đi m khái quát nh t v  M t Tr i và h  M t Tr i. Ch c ch n v n

ế ể ề ể ấ ậ ầ ủ   còn r t nhi u thi u sót, chúng em mong th y góp ý đ  bài ti u lu n c a

ượ ệ ơ chúng em đ c hoàn thi n h n.

ể ể ậ ả ơ   Đ  hoàn thành bài ti u lu n này chúng em xin chân thành c m  n

ễ ầ ậ ướ ẫ ỡ th y giáo TS.Nguy n Văn Đăng đã t n tình h ng d n và giúp đ  chúng

em.

ệ ự Nhóm th c hi n

35

M tặ  trời và hệ Mặt Trời

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 4 năm 2011

Tài liêu tham kh oả

ạ ươ ố  Giáo trình thiên văn đ i c ầ ng  ­ Th.s Tr n Qu c Hà

 Bài gi ng c a th y Ths. Nguy n Văn Đăng

 http://tailieu.vn

 http://phongthuy.vn

 http://thuvienvatly.com

 http://thienvanbachkhoa.org

ộ ố ữ

ứ

 Và m t s  nh ng tin t c trên các báo

nvdkhtn@gmail.com

ủ ễ ả ầ

36

M tặ  trời và hệ Mặt Trời