TÌM HI U BÀI TH NÓI V IỂ Ơ Ớ
CON VÀ Y PH NGƯƠ
Nh ng ngày cu i năm 2007. S ra đi c a nh ng cây đa, cây đữ ố ự ủ ữ ề
trong làng th , làng văn đ l i nh ng nh ti c v nhân cách, v sơ ể ạ ữ ớ ế ề ề ự
nghi p c a nh ng nhà th quá c … Trong s r i r ng c a “lá r ng vệ ủ ữ ơ ố ự ơ ụ ủ ụ ề
c i”, có c nh ng nhà th dân t c. Chi c lá vàng nh t c a cây thộ ả ữ ơ ộ ế ấ ủ ơ
vùng cao, nhà th Bàn Tài Đoàn, m t nhà th dân t c Dao, Cao B ng,ơ ộ ơ ộ ằ
cũng đã ra đi… Nói nh ng đi u y, đ th y m t đi u, nh ng nhà thữ ề ấ ể ấ ộ ề ữ ơ
dân t c có đóng góp, c ng hi n cho th ca Vi t Nam, ngày càng trộ ố ế ơ ệ ở
nên hi m hoi, ngày càng th a th t d n. Đ i h i Nhà văn Vi t Nam l nế ư ớ ầ ạ ộ ệ ầ
th V (năm 1994), khi y n c ta có 22 nhà văn, nhà th là ng i cácứ ấ ướ ơ ườ
dân t c thi u s . Đ n bây gi , con s 22 nhà th y, còn l i baoộ ể ố ế ờ ố ơ ấ ạ
nhiêu? Có thêm nh ng g ng m t nào m i?... Có l , ch a có ai m tữ ươ ặ ớ ẽ ư ộ
l n ng i nh m tính con s y. Y Ph ng là m t trong s nh ng nhàầ ồ ẩ ố ấ ươ ộ ố ữ
th hi m hoi nh th ! ơ ế ư ế
Sinh năm 1948, “ng i trai làng Hi u L ” may m n chào đ i đúng ườ ế ễ ắ ờ ở
cái nôi c a x Tày: đ t Trùng Khánh, Cao B ng. Cu c đ i c a c u béủ ứ ấ ằ ộ ờ ủ ậ
H a Vĩnh S c, dù không cay đ ng nh ng cũng nhi u n i mu nứ ướ ắ ư ề ỗ ộ
phi n. Và, nh ng n i bu n nh ám khói y, ám nh anh c cu c đ i,ề ữ ỗ ồ ư ấ ả ả ộ ờ
ám nh c trong th anh. ả ả ơ
Thân sinh c a c u bé Vĩnh S c là m t th y tào, ch a b nh cho nhi uủ ậ ướ ộ ầ ữ ệ ề
ng i. Đ i v i m t b n làng dân t c ít ng i, th y tào có v trí c c kỳườ ố ớ ộ ả ộ ườ ầ ị ự
quan tr ng! Đó không ch là hi n thân c a m t ng i có kh năng xuaọ ỉ ệ ủ ộ ườ ả
gi i đi nh ng đau kh mu n phi n trong cu c s ng v t ch t, xua đu iả ữ ổ ộ ề ộ ố ậ ấ ổ
nh ng tà ma, b nh t t… mà còn là ch d a tinh th n v ng ch c choữ ệ ậ ỗ ự ầ ữ ắ
c nh ng phút giây y u m m nh t c a con ng i. Ông c có tài sángả ữ ế ề ấ ủ ườ ụ
tác đ c các bài văn than (bài khóc ng i ch t), có kh năng v bùaượ ườ ế ả ẽ
lên cái nón lá (ki u nón tu l c a các nhà s ), ni m chú v t sông nhể ờ ủ ư ệ ượ ư
các v la hán mà không c n thuy n… c m c a c u bé S c khi yị ầ ề Ướ ơ ủ ậ ướ ấ
là h c đ c nh ng phép thu t c a cha, h c đ c nh ng bài thu c c aọ ượ ữ ậ ủ ọ ượ ữ ố ủ
cha… đ mai này l n lên, theo nghi p cha làm th y mo, ch a b nh...ể ớ ệ ầ ữ ệ
Nh ng ông c xem lá s , bi t S c không h p nên cũng ch ng m yư ụ ố ế ướ ợ ẳ ấ
m n mà trong vi c “truy n ngh ” cho con mình n i nghi p… ặ ệ ề ề ố ệ
Tu i th c a Vĩnh S c đ c bao b c trong nh ng câu chuy n t ngổ ơ ủ ướ ượ ọ ữ ệ ưở
nh huy n tho i, v m t ng i cha đ y bí n c a chính mình.ư ề ạ ề ộ ườ ầ ẩ ủ
Nh ng, cũng chính cái “lý l ch” y đã tr thành m t “tỳ v t” ám khóiư ị ấ ở ộ ế
t o nên nh ng tr c tr sau này cho m t ng i thanh niên mu n l pạ ữ ắ ở ộ ườ ố ậ
thân v i xã h i. ớ ộ
Su t tu i th ròng rã, ng i cha cũng chính là ng i th y đã d y Yố ổ ơ ườ ườ ầ ạ
Ph ng h c t t c nh ng gì mà ông có đ c: nh ng bài cúng, nh ngươ ọ ấ ả ữ ượ ữ ữ
bài than, h c ch . 10 tu i, Vĩnh S c b t đ u h c và… t p nói ti ngọ ữ ổ ướ ắ ầ ọ ậ ế
Kinh… Khi y, đi h c cũng ch a bi t đ làm gì, và cũng ch a tính đ nấ ọ ư ế ể ư ế
đ nh h ng ra sao. M i sáng s m đi h c, Vĩnh S c đ c m cho 5ị ướ ỗ ớ ọ ướ ượ ẹ
xu đ ăn xôi, ăn bánh bao. Nh ng, h u nh s ti n nh bé y, đ a trể ư ầ ư ố ề ỏ ấ ứ ẻ
lên 10 đ u dành d m l i đ mua sách. Đ n n i, cô hàng bán sách thề ụ ạ ể ế ỗ ở ị
tr n Trùng Khánh, khi có cu n sách nào m i đ u thông báo ngay choấ ố ớ ề
c u… Tu i th cô đ n không có b n bè, Vĩnh S c ch bi t làm b nậ ổ ơ ơ ạ ướ ỉ ế ạ
v i sách. S c ham đ c sách đ n m c v a ng i n u cám l n v a đ c,ớ ướ ọ ế ứ ừ ồ ấ ợ ừ ọ
đ c say mê đ n m c quên c n i cám đã lên mùi cháy khét… ọ ế ứ ả ồ
Dù ch a th hi u h t nh ng h lu t cái đuôi c a cu c c i cáchư ể ể ế ữ ệ ỵ ừ ủ ộ ả
ru ng đ t, dù khi b t đ u có m t trên cu c đ i này (năm 1948), đ aộ ấ ắ ầ ặ ộ ờ ứ
tr Vĩnh S c ch a th là đ i t ng c a nó, th nh ng Y Ph ng đãẻ ướ ư ể ố ượ ủ ế ư ươ
s m tr thành m t n n nhân c a m t cu c cách m ng c i lùi y. Giaớ ở ộ ạ ủ ộ ộ ạ ả ấ
đình b quy k t thành ph n, t t c nh ng ng i “có ch ”, nh t là chị ế ầ ấ ả ữ ườ ữ ấ ữ
Pháp, đ u b g i đi làm “c vê” (làm kh sai, c i t o). H c ch a h tề ị ọ ỏ ổ ả ạ ọ ư ế
c p III, H a Vĩnh S c đã s m nh n th y, v i cái “lý l ch” khôngấ ứ ướ ớ ậ ấ ớ ị
m y đ p đ c a gia đình, n u không vào b đ i ch c ch n s khôngấ ẹ ẽ ủ ế ộ ộ ắ ắ ẽ
th nào “s i tăm” lên đ c. Vào b đ i, đ y là gi i pháp duy nh t!ể ủ ượ ộ ộ ấ ả ấ
Vào b đ i, y là làm l i t đ u. Và, cu i cùng, dù là con m t, nh ngộ ộ ấ ạ ừ ầ ố ộ ư
v i s h i thúc c a m t s nh n th c cá nhân m nh m , c u bé Tàyớ ự ố ủ ộ ự ậ ứ ạ ẽ ậ
h H a y đã tr i qua đ i lính Đ c công, và đ n v i th ca cũng m tọ ứ ấ ả ờ ặ ế ớ ơ ộ
cách đ y tình c . ầ ờ
Ch ng đ ng đ i c a ng i trai làng Hi u L có s xu t hi n r tặ ườ ờ ủ ườ ế ễ ự ấ ệ ấ
nhi u c a nh ng bóng hình thi u n Tày, và là m t hình t ng vănề ủ ữ ế ữ ộ ượ
h c kho kho n, ch đ o nh t c a th Y Ph ng. Nó n d u trongọ ẻ ắ ủ ạ ấ ủ ơ ươ ẩ ấ
nh ng Ti ng hát tháng giêng; Mùa hoa… “Mùa hoa/ Ng i đàn bà/ữ ế ườ
M t đ ph ng/ Đ s c vác ông ch ng/ Ch y phăm phăm lên núi/ Mùaặ ỏ ừ ủ ứ ồ ạ
hoa/ Ng i đàn ông/ M t nh chi c áo rũ/ V a v n rào v a ngáiườ ệ ư ế ừ ị ừ
ng …” ủ
Năm 1972, đ n v m cu c thi báo t ng. Chàng lính tr Y Ph ngơ ị ở ộ ườ ẻ ươ
t p tành g i m y bài th tham d . Lúc đ u, cũng ch nghĩ tham gia choậ ử ấ ơ ự ầ ỉ
vui, tham gia v i đ ng đ i l y không khí… Ai dè, nhóm cán b phòngớ ồ ộ ấ ộ
Văn ngh Quân đ i trong m t chuy n công tác, đã “l a” nh ng bàiệ ộ ộ ế ự ữ
khá nh t v đ in báo. B p nhà tr i, Dáng m t con sông đ c in vàoấ ề ể ế ờ ộ ượ
s 6 năm 1973, cùng đ t v i H i Kỳ, Lâm Th H ng Tú, H u Th nh…ố ợ ớ ả ị ồ ữ ỉ
Kh i ph i nói, nh ng cái c m giác “s ng phát r , phát d i” vì l nỏ ả ư ả ướ ồ ạ ầ
đ u có th đăng báo, đ ng đ i chuy n tay nhau đ c… h nh phúc t iầ ơ ồ ộ ề ọ ạ ớ
nh ng nào! ườ
Mi n Nam gi i phóng. Đ t n c th ng nh t. Anh lính tr H a Vĩnhề ả ấ ướ ố ấ ẻ ứ
S c gi i ngũ b t đ u th c hi n gi c m h i th tr c a mình: h c.ướ ả ắ ầ ự ệ ấ ơ ồ ơ ẻ ủ ọ
Khi y, năm 1976, tr ng Vi t văn Nguy n Du m i r c r ch chu n bấ ườ ế ễ ớ ụ ị ẩ ị
thành l p, Vĩnh S c đành ph i đăng ký h c tr ng Đi n nh Vi tậ ướ ả ọ ườ ệ ả ệ
Nam… ch đ i. H c h t năm th nh t, tr ng Nguy n Du tuy n h cờ ợ ọ ế ứ ấ ườ ễ ể ọ
viên khoá m t, thành ra nh nhàng, Y Ph ng vào khoá 2, cùng v iộ ỡ ươ ớ
Tr n Đăng Khoa, Hà Đình C n, Phùng Kh c B c, Đ ng Ái, Thanhầ ẩ ắ ắ ặ
Kim, Nguy n Trác, P S o Mìn, Ph m Sông H ng… Có m t chuy nễ ờ ả ạ ồ ộ ệ
S c nh mãi, y là th i gian “r i áo lính m c áo sinh viên”, nh nhàướ ớ ấ ờ ờ ặ ớ
quá, anh m n xe đ p đ p 4 ngày t Hà N i v Cao B ng. V đ nượ ạ ạ ừ ộ ề ằ ề ế
g n nhà thì đói l , n m ng t trên t ng đá rìa đ ng. May thay, có m tầ ả ằ ấ ả ườ ộ
đám r c dâu, th y đ ng chí b đ i n m m t l , m i d ng l i xem.ướ ấ ồ ộ ộ ằ ệ ả ớ ừ ạ
Ai dè, đám r c dâu y chính là đ a cháu h c a S c. Th là, baoướ ấ ứ ọ ủ ướ ế
nhiêu bánh trái đám c i, ng i ta d h t xu ng cho S c ăn… ướ ườ ỡ ế ố ướ
Nh ng năm tháng nh c nh n, nh nhi u th y bu n nhi u, nh ng nó làữ ọ ằ ớ ề ấ ồ ề ư
nh ng “n c thang” đ c m “lên tr i” c a c u bé Tày tr thành sữ ấ ể ướ ơ ờ ủ ậ ở ự
th c. Th nh ng, khi đã có nh ng c h i, khi gi c m “tr thành nhàự ế ư ữ ơ ộ ấ ơ ở
th ” tr thành s th c, r i l y v , sinh con, r i r i b mái nhà, conơ ở ự ự ồ ấ ợ ồ ờ ỏ
su i, góc núi… đ xu ng d i đ ng b ng, thì gi c m “v làng cũ”ố ể ố ướ ồ ằ ấ ơ ề
l i tr i d y, m nh m nh t và dai d ng nh t. ạ ỗ ậ ạ ẽ ấ ẳ ấ
Cũng chính vì th , th Y Ph ng, là ti ng nói m nh m nh t c a m tế ơ ươ ế ạ ẽ ấ ủ ộ
s c s ng, m t tình yêu. Nh ng, s c s ng y, tình yêu y, nó là c aứ ố ộ ư ứ ố ấ ấ ủ
m t ng i Tày, không th hoà l n v i b t kỳ ai, không gi ng v i b tộ ườ ể ẫ ớ ấ ố ớ ấ
kỳ ai…