intTypePromotion=3

Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát hộ gia đình nông thôn tại một số vùng khó khăn - Nguyễn Thanh Liêm

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
23
lượt xem
3
download

Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát hộ gia đình nông thôn tại một số vùng khó khăn - Nguyễn Thanh Liêm

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Những biến đổi về nhà ở và điều kiện sống ở gia đình, tình trạng sức khỏe, thời gian làm việc nhà và vui chơi giải trí, tình trạng và điều kiện kinh tế hộ gia đình là những nội dung chính trong bài viết "Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát hộ gia đình nông thôn tại một số vùng khó khăn", mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát hộ gia đình nông thôn tại một số vùng khó khăn - Nguyễn Thanh Liêm

  1. 55 Xã hội học, số 3 - 2009 TÝnh phøc t¹p cña biÕn ®æi kinh tÕ x· héi qua kh¶o s¸t hé gia ®×nh n«ng th«n t¹i mét sè vïng khã kh¨n NguyÔn Thanh Liªm * F 0 P T 1 1. Giíi thiÖu C¸c b¸o c¸o kinh tÕ x· héi gÇn ®©y ®Òu kh¼ng ®Þnh ViÖt Nam ®· ®¹t ®­îc nhiÒu thµnh tùu lín trong c«ng cuéc xãa ®ãi gi¶m nghÌo, ®¹t ®­îc tèc ®é ph¸t triÓn cao, cã nh÷ng ph¶n øng kÞp thêi víi khñng ho¶ng vµ cã cam kÕt tèt tõ ChÝnh phñ cho c«ng cuéc ph¸t triÓn ®Êt n­íc c¶ vÒ kinh tÕ lÉn x· héi. Kinh nghiÖm lÞch sö cho thÊy qu¸ tr×nh ph¸t triÓn lu«n cã “gi¸” cña nã vµ cÇn chÊp nhËn mét sè yÕu tè tiªu cùc trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ®Ó ®¹t ®­îc møc ph¸t triÓn cao h¬n. Gia t¨ng bÊt b×nh ®¼ng kinh tÕ, gia t¨ng bÊt b×nh ®¼ng gi÷a n«ng th«n vµ ®« thÞ, hay gia t¨ng bÊt b×nh ®¼ng trong tiÕp cËn dÞch vô y tÕ lµ nh÷ng vÝ dô ®iÓn h×nh vÉn th­êng ®­îc nh¾c ®Õn. Tuy r»ng ®©y lµ nh÷ng tÊt yÕu khã tr¸nh khái ®Ó ®¹t ®­îc møc ph¸t triÓn cao h¬n nh­ng còng cÇn nhËn ra vµ dù b¸o nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, nhÊt lµ nh÷ng t¸c ®éng chØ x¶y ra sau mét thêi gian dµi, nh»m gi¶m thiÓu vµ s½n sµng øng phã víi nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc nµy mµ vÉn ®¹t ®­îc møc ph¸t triÓn cao h¬n. Bµi viÕt nµy sö dông sè liÖu tõ cuéc ®iÒu tra nhiÒu vßng “§¸nh gi¸ t¸c ®éng cña §iÖn khÝ hãa N«ng th«n” nh»m chØ ra tÝnh phøc t¹p cña qu¸ tr×nh biÕn ®æi kinh tÕ x· héi vµ nh÷ng ¶nh h­ëng cña nã t¹i mét sè vïng n«ng th«n nghÌo t¹i 7 tØnh trªn toµn quèc1. C¸c P P ph©n tÝch trong bµi tËp trung vµo viÖc so s¸nh vµ ph©n tÝch xu h­íng qua ba n¨m kh¶o s¸t 2002, 2005 vµ 2008. §Ó cã ®­îc nh÷ng so s¸nh chÝnh x¸c vµ h¹n chÕ nh÷ng ¶nh h­ëng do viÖc ng­êi tr¶ lêi kh«ng tiÕp tôc tham gia nghiªn cøu trong nh÷ng n¨m tiÕp theo, c¸c ph©n tÝch trong phÇn nµy vµ phÇn tiÕp theo chØ dùa trªn nh÷ng ng­êi cã tham gia pháng vÊn trong c¶ 3 n¨m. 2. Nh÷ng biÕn ®æi vÒ nhµ ë vµ ®iÒu kiÖn sèng cña hé gia ®×nh Nh×n chung cã thÓ thÊy ®iÒu kiÖn sèng cña c¸c hé gia ®×nh ®· cã sù c¶i thiÖn, th«ng qua sù thay ®æi vÒ kiÓu lo¹i nhµ ë cña c¸c gia ®×nh, nguån n­íc sö dông, lo¹i nhµ vÖ sinh ®ang sö dông vµ c¸ch xö lý r¸c th¶i cña c¸c hé gia ®×nh. a. Së h÷u nhµ vµ lo¹i nhµ Nhµ ë lµ mét trong nh÷ng chØ b¸o quan träng nãi lªn ®êi sèng cña ng­êi d©n; nã kh«ng chØ cho biÕt t×nh tr¹ng nghÌo khæ mµ cßn cã nh÷ng t¸c ®éng gi¸n tiÕp kh¸c nh­ b¶o vÖ søc kháe cho ng­êi d©n. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch cho thÊy ®¹i sè ng­êi d©n t¹i ®Þa bµn nghiªn cøu së h÷u c¨n nhµ mµ hä ®ang ë. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch lo¹i nhµ cho thÊy nh÷ng c¶i thiÖn râ rÖt qua thêi gian vÒ ®iÒu kiÖn nhµ ë cña ng­êi d©n t¹i c¸c ®Þa bµn kh¶o s¸t. C¸c thay ®æi râ rÖt nhÊt thÓ hiÖn ë tØ lÖ * TS. ViÖn X· héi häc 1 B¶y tØnh nµy bao gåm Hµ Giang, §iÖn Biªn, Hßa B×nh, Qu¶ng B×nh, Qu¶ng Nam, §¨kl¨k vµ Sãc Tr¨ng. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  2. 56 Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát... nhµ ®¬n s¬ gi¶m trong khi tØ lÖ nhµ kiªn cè mét tÇng vµ nhiÒu tÇng ®Òu t¨ng qua c¸c n¨m kh¶o s¸t. Qua mçi ®ît kh¶o s¸t, tØ lÖ nhµ ®¬n s¬ ®· gi¶m ®i gÇn mét nöa: tØ lÖ nhµ ®¬n s¬ n¨m 2002 lµ 22% ®· gi¶m xuèng cßn 13% vµo n¨m 2005 vµ ®Õn n¨m 2008 chØ cßn lµ 6%. §©y lµ nh÷ng kÕt qu¶ ®¸ng mõng cña c¸c ch­¬ng tr×nh xãa ®ãi gi¶m nghÌo t¹i ®Þa bµn c¸c tØnh miÒn nói vµ khã kh¨n. TØ lÖ hé gia ®×nh cã nhµ kiªn cè mét tÇng t¨ng tõ 15% vµo n¨m 2002 lªn 18% vµo n¨m 2005 vµ lªn 27% vµo n¨m 2008. Tuy c¸c kÕt qu¶ cho thÊy nh÷ng c¶i thiÖn ®¸ng mõng trong ®iÒu kiÖn nhµ ë cña ng­êi d©n, cÇn nhËn thÊy r»ng tØ lÖ hé gia ®×nh cã nhµ m¸i l¸ khung gç vµ nhµ b¸n kiªn cè vÉn cßn cao: h¬n hai phÇn ba d©n sè t¹i ®Þa bµn kh¶o s¸t vÉn sèng trong nhµ thuéc d¹ng b¸n kiªn cè cho ®Õn ®¬n s¬. BiÓu 1: Lo¹i nhµ chÝnh ®ang ë cña ng­êi d©n qua thêi gian (%) b. §iÒu kiÖn sèng: nguån n­íc, nhµ vÖ sinh vµ xö lý r¸c Nguån cung cÊp n­íc chÝnh cña hé gia ®×nh mÆc dï cã thay ®æi qua c¸c n¨m kh¶o s¸t nh­ng ®ã lµ nh÷ng thay ®æi nhá vµ kh«ng t¹o ra sù kh¸c biÖt ®¸ng kÓ. Nguån cung cÊp n­íc chñ yÕu cña c¸c hé gia ®×nh lµ n­íc giÕng khi cã tíi gÇn hai phÇn ba sè hé sö dông nguån nµy. N¨m 2008, tØ lÖ hé gia ®×nh sö dông n­íc giÕng lµ 65%, trong ®ã giÕng cã thµnh x©y vµ giÕng khoan lµ 36% vµ giÕng ®µo, kh«ng cã thµnh x©y vµ n­íc m­a lµ 29%. Qua c¶ ba thêi ®iÓm kh¶o s¸t, tØ lÖ sè hé ®­îc sö dông n­íc m¸y lµ rÊt thÊp; 5% vµo n¨m 2002, 7% vµo n¨m 2005 vµ thËm chÝ gi¶m xuèng cßn 4% vµo n¨m 2008. TØ lÖ hé sö dông c¸c nguån n­íc tù nhiªn nh­ n­íc s«ng, hå, ao, suèi t­¬ng ®èi cao: cã ®Õn mét phÇn n¨m sè hé t¹i c¸c ®iÓm kh¶o s¸t sö dông nguån n­íc nµy. C¸c kÕt qu¶ nµy cho thÊy ®iÒu kiÖn sèng cña ng­êi d©n t¹i c¸c ®Þa bµn kh¶o s¸t cßn rÊt nhiÒu khã kh¨n. RÊt nhiÒu b»ng chøng thùc nghiÖm ®· cho thÊy viÖc sö dông c¸c nguån n­íc nh­ vËy tiÒm Èn nh÷ng nguy c¬ rÊt lín vÒ bÖnh tËt, ¶nh h­ëng trùc tiÕp ®Õn søc kháe thÓ chÊt cña ng­êi d©n. B¶ng 1: Nguån cung cÊp n­íc chÝnh cña hé gia ®×nh (%) 2002 2005 2008 Vßi n­íc m¸y riªng 2 3 3 Vßi n­íc m¸y c«ng céng 4 4 1 GiÕng cã thµnh x©y, giÕng khoan 37 36 36 Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  3. Nguyễn Thanh Liêm 57 GiÕng ®µo, kh«ng thµnh x©y, n­íc m­a 26 27 29 N­íc tù nhiªn: s«ng, hå, ao, suèi 22 20 20 Kh¸c 9 10 11 Tæng céng 100 100 100 n 1,108 1,097 1,103 Mét yÕu tè kh¸c thÓ hiÖn ®iÒu kiÖn sèng cña ng­êi d©n vµ cã thÓ t¹o ra nh÷ng ¶nh h­ëng rÊt lín ®Õn søc kháe ng­êi d©n lµ lo¹i nhµ vÖ sinh. T¹i ®Þa bµn kh¶o s¸t, lo¹i nhµ vÖ sinh phæ biÕn nhÊt lµ hè xÝ ®¬n gi¶n, vµ tØ lÖ sö dông lo¹i nhµ vÖ sinh nµy cã xu h­íng t¨ng lªn ®«i chót: tØ lÖ hé gia ®×nh sö dông hè xÝ ®¬n gi¶n vµo n¨m 2002 lµ 66%, t¨ng lªn 70% vµo n¨m 2005 vµ gi÷ nguyªn ë tØ lÖ ®ã vµo n¨m 2008. KÕt qu¶ ®¸ng chó ý nhÊt lµ trong khi tû lÖ hé gia ®×nh sö dông c¸c lo¹i nhµ vÖ sinh kh¸c t¨ng hoÆc gi¶m kh«ng ®¸ng kÓ th× tØ lÖ sö dông hè xÝ tù ho¹i cã xu h­íng t¨ng rÊt râ rÖt qua c¸c thêi kú kh¶o s¸t; vµo n¨m 2002 míi chØ cã 3% sè hé gia ®×nh sö dông hè xÝ tù ho¹i nh­ng con sè nµy ®· t¨ng lªn 9% vµo n¨m 2005 vµ tiÕp tôc t¨ng lªn 16% vµo n¨m 2008. §©y lµ mét kÕt qu¶ ®¸ng mõng, thÓ hiÖn ®iÒu kiÖn sèng ®ang ®­îc c¶i thiÖn theo h­íng hiÖn ®¹i hãa cña ng­êi d©n. Tuy nhiªn, tØ lÖ sö dông c¸c lo¹i nhµ vÖ sinh hiÖn ®¹i vµ hîp vÖ sinh vÉn cßn thÊp vµ cßn nhiÒu viÖc ph¶i trong nh»m khuyÕn khÝch ng­êi d©n, ®Æc biÖt lµ nhãm ®a sè ®ang sö dông hè xÝ ®¬n gi¶n, chuyÓn sang sö dông c¸c lo¹i nhµ vÖ sinh hîp vÖ sinh h¬n nh­ hè xÝ hai ng¨n hoÆc tù ho¹i. B¶ng 2: KiÓu nhµ vÖ sinh cña hé gia ®×nh (%) 2002 2005 2008 CÇu tâm, ao th¶ c¸ 5.38 4.39 6.52 S«ng, m­¬ng 4.97 3.51 3.91 Hè xÝ ®¬n gi¶n 66.19 69.59 69.78 Hè xÝ hai ng¨n 14.42 12.38 11.63 Hè xÝ tù ho¹i 3.35 9.06 15.65 Kh¸c 5.69 1.07 1.50 Tæng céng 100 100 100 n 985 1,026 997 Xö lý r¸c lµ mét vÊn ®Ò ®ang nhËn ®­îc ngµy cµng nhiÒu sù quan t©m do nh÷ng t¸c ®éng m«i tr­êng ®ang trë nªn râ nÐt. C¸ch xö lý r¸c kh«ng chØ dÉn ®Õn nh÷ng t¸c ®éng m«i tr­êng mµ cßn ¶nh h­ëng trùc tiÕp tíi søc kháe ng­êi d©n. H¬n n÷a, nã cßn thÓ hiÖn møc ®é v¨n minh cña ng­êi d©n vµ ý thøc tr¸ch nhiÖm víi céng ®ång. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch cho thÊy kh«ng cã sù kh¸c biÖt ®¸ng kÓ gi÷a ba thêi ®iÓm kh¶o s¸t trong c¸ch thøc xö lý r¸c th¶i cña ng­êi d©n. Trong ba n¨m tiÕn hµnh kh¶o s¸t, h×nh thøc xö lý r¸c phæ biÕn nhÊt cña c¸c hé gia ®×nh vÉn lµ ®èt ch¸y hoÆc ch«n víi kho¶ng 80% sè hé xö lý r¸c theo ph­¬ng thøc nµy. ViÖc thu gom r¸c lµ mét kh¸i niÖm xa l¹ ë ®Þa bµn c¸c vïng kh¶o s¸t do nhiÒu nguyªn nh©n nh­ ®iÒu kiÖn ®i l¹i xa x«i, d©n c­ ph©n t¸n vµ ®iÒu kiÖn kinh tÕ cßn nghÌo. §iÒu ®¸ng tiÕc lµ cã mét tØ lÖ lín (gÇn nh­ ®a sè) trong sè c¸c hé cßn l¹i ch­a cã ý thøc tèt vÒ vÖ sinh m«i tr­êng, cã h×nh thøc xö lý r¸c tïy tiÖn vµ kh«ng hîp vÖ sinh mµ hai h×nh thøc chÝnh lµ vøt lung tung hoÆc ®æ xuèng s«ng, hå, ao. N¨m 2008, cã Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  4. 58 Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát... 8% sè hé vøt r¸c lung tung vµ 7% sè hé ®æ xuèng s«ng, hå, ao. Mét ®iÓm rÊt ®¸ng l­u ý ë ®©y lµ ®æ r¸c xuèng s«ng, hå, ao tuy cßn chiÕm tû lÖ nhá nh­ng cã xu h­íng t¨ng lªn râ rÖt qua c¸c n¨m kh¶o s¸t. B¶ng 3: C¸ch xö lý r¸c th¶i chñ yÕu cña hé gia ®×nh (%) 2002 2005 2008 Cã ng­êi thu gom 1.90 1.08 0.91 §èt ch¸y hoÆc ch«n 78.70 78.57 81.00 §æ xuèng s«ng, hå, ao 3.61 5.33 6.73 Vøt lung tung 10.65 7.05 8.09 Sö dông lµm ph©n 4.24 7.69 2.82 Kh¸c 0.90 0.27 0.45 Total 100.00 100.00 100.00 n 1,108 1,106 1,100 3. T×nh tr¹ng søc kháe a. T×nh tr¹ng søc kháe so víi 2 n¨m tr­íc Theo ng­êi tr¶ lêi tù ®¸nh gi¸, søc kháe cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh hä t¹i thêi ®iÓm pháng vÊn so víi hai n¨m tr­íc ®ã nh×n chung lµ t­¬ng ®èi tèt. Kho¶ng trªn d­íi mét nöa sè ng­êi tr¶ lêi cho r»ng søc kháe cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh hä nh×n chung vÉn nh­ cò vµ tõ mét phÇn t­ ®Õn trªn mét phÇn ba sè ng­êi ®­îc hái cho r»ng søc kháe cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh hä nh×n chung tèt h¬n 2 n¨m tr­íc ®ã. ChØ cã kho¶ng mét phÇn n¨m sè ng­êi ®­îc hái cho r»ng søc kháe cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh hä nh×n chung kÐm h¬n so víi 2 n¨m tr­íc ®ã. So s¸nh gi÷a c¸c n¨m cã thÓ thÊy søc kháe tù ®¸nh gi¸ cña c¸c thµnh viªn trong hé gia ®×nh n¨m 2005 d­êng nh­ tèt h¬n so víi n¨m 2002, thÓ hiÖn qua tØ lÖ tù ®¸nh gi¸ søc kháe tèt h¬n cao h¬n (42% n¨m 2005 so víi 32% n¨m 2002) trong khi tØ lÖ ®¸nh gi¸ søc kháe kÐm h¬n lµ t­¬ng ®­¬ng (®Òu b»ng 15%). Theo tù ®¸nh gi¸, t×nh tr¹ng søc kháe cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh n¨m 2008 so víi c¸c n¨m kh¶o s¸t tr­íc ®ã lµ kÐm nhÊt thÓ hiÖn qua tØ lÖ ®¸nh gi¸ søc kháe tèt h¬n cña n¨m 2008 thÊp h¬n h¼n so víi c¸c n¨m tr­íc (27% n¨m 2008 so víi 32% n¨m 2002 vµ 42% n¨m 2005) trong khi tØ lÖ ®¸nh gi¸ søc kháe kÐm h¬n cña n¨m 2008 l¹i cao h¬n so víi c¸c n¨m tr­íc (20% n¨m 2008 so víi 15% n¨m 2002 vµ 2005). BiÓu 2: Tù ®¸nh gi¸ t×nh tr¹ng søc kháe hiÖn t¹i cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh so víi 2 n¨m tr­íc thêi ®iÓm kh¶o s¸t (%) Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  5. Nguyễn Thanh Liêm 59 b. T×nh tr¹ng èm ®au T×nh tr¹ng søc kháe cña ng­êi d©n t¹i c¸c ®Þa bµn kh¶o s¸t cßn ®­îc ®¸nh gi¸ dùa trªn mét chØ b¸o kh¸c lµ tØ lÖ hé gia ®×nh cã ng­êi èm ®Õn møc ph¶i nghØ viÖc hoÆc nghØ häc trong th¸ng tr­íc thêi ®iÓm kh¶o s¸t. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch thu ®­îc trong phÇn nµy còng gièng víi c¸c kÕt qu¶ ®¸nh gi¸ dùa trªn viÖc tù ®¸nh gi¸ søc kháe trong phÇn tr­íc. T×nh tr¹ng søc kháe cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh vµo n¨m 2008 kÐm h¬n h¼n so víi n¨m 2005 thÓ hiÖn qua tØ lÖ hé gia ®×nh cã ng­êi èm ®au trong th¸ng tr­íc thêi ®iÓm kh¶o s¸t trong n¨m 2008 cao h¬n h¼n so víi n¨m 2005 (48% so víi 31%). BiÓu 3: TØ lÖ hé gia ®×nh cã nguêi èm ®Õn møc ph¶i nghØ trong th¸ng tr­íc thêi ®iÓm kh¶o s¸t (%) 4. Thêi gian lµm viÖc nhµ vµ vui ch¬i gi¶i trÝ a. Thêi gian lµm viÖc nhµ Trong mét sè c«ng viÖc nhµ phæ biÕn gåm nÊu ¨n, kiÕm cñi hay nhiªn liÖu, giÆt quÇn ¸o, g¸nh n­íc vµ ®Ëp lóa xay thãc nghiÒn ng«, ng­êi d©n dµnh t­¬ng ®èi Ýt thêi gian h¬n cho viÖc nÊu ¨n. Trung b×nh mét ngµy, ng­êi d©n dµnh 179 phót, 142 phót, vµ 133 phót cho viÖc nÊu ¨n vµo c¸c n¨m 2002, 2005 vµ 2008. Cã thÓ thÊy thêi gian dµnh cho c«ng viÖc nÊu ¨n ®· gi¶m t­¬ng ®èi ®¸ng kÓ qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t. Víi c¸c c«ng viÖc nhµ kh¸c, xu h­íng gi¶m dÇn thêi gian dµnh cho c¸c c«ng viÖc nhµ còng thÓ hiÖn râ tuy kh«ng gi¶m nhanh nh­ trong viÖc nÊu ¨n. Cïng víi viÖc sö dông ®iÖn t¨ng nh­ ®· thÊy trong phÇn tr­íc, c¸c kÕt qu¶ nµy gîi ý r»ng ®iÖn cã thÓ lµ mét yÕu tè gãp phÇn lµm gi¶m thêi gian lµm c¸c c«ng viÖc nhµ cho ng­êi d©n. §iÒu nµy cã thÓ gãp phÇn gióp ng­êi d©n cã ®­îc nhiÒu thêi gian h¬n cho vui ch¬i gi¶i trÝ, n©ng cao ®êi sèng tinh thÇn, n©ng cao chÊt l­îng sèng cña hä. BiÓu 4: Thêi gian lµm mét sè viÖc nhµ phæ biÕn (phót/ngµy) Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  6. 60 Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát... b. Thêi gian vui ch¬i gi¶i trÝ §óng víi dù ®o¸n ë trªn, thêi gian trung b×nh dµnh cho gi¶i trÝ cña c¸c thµnh viªn trong hé gia ®×nh t¨ng qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t. BiÓu 5 cho thÊy râ thêi gian dµnh cho c¸c ho¹t ®éng gi¶i trÝ nãi chung (xem TV, ®i ch¬i, ®äc s¸ch, ...) t¨ng rÊt nhanh. Vµo n¨m 2002, trung b×nh mçi hé gia ®×nh sö dông 104 phót mét tuÇn (gÇn 2 tiÕng) cho c¸c ho¹t ®éng gi¶i trÝ nãi chung nh­ng con sè nµy ®· t¨ng lªn 196 phót mét tuÇn (h¬n 3 tiÕng) vµo n¨m 2005 vµ t¨ng gÇn gÊp ®«i lªn 379 phót mét tuÇn (h¬n 6 tiÕng) vµo n¨m 2008. Tuy nhiªn, kh«ng nhÊt thiÕt lµ thêi gian dµnh cho ho¹t ®éng gi¶i trÝ t¨ng lªn th× thêi gian dµnh cho tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng gi¶i trÝ ®Òu t¨ng; khi cã nhiÒu thêi gian h¬n, ng­êi sö dông cã thÓ dµnh nhiÒu h¬n cho mét ho¹t ®éng nµy vµ Ýt thêi gian h¬n cho mét ho¹t ®éng kh¸c. Ngoµi vÊn ®Ò thêi gian cßn cã c¸c yÕu tè kh¸c ¶nh h­ëng tíi viÖc sö dông thêi gian cho tõng ho¹t ®éng gi¶i trÝ, vÝ dô tÝnh cã s½n vµ kh¶ n¨ng lùa chän cña ng­êi sö dông. Cã thÓ thÊy rÊt râ trong tr­êng hîp nµy lµ khi cã nhiÒu thêi gian cho viÖc gi¶i trÝ h¬n ng­êi d©n t¹i c¸c ®Þa bµn kh¶o s¸t ®· dµnh nhiÒu thêi gian h¬n cho viÖc xem TV nh­ng thêi l­îng nghe ®µi l¹i gi¶m. Ng­êi d©n cã thÓ thÝch c¶ xem TV lÉn nghe ®µi nh­ng hä l¹i thÝch xem TV h¬n vµ tØ lÖ xem TV trong n¨m 2002 thÊp cã thÓ do hä kh«ng cã TV hoÆc cã TV nh­ng kh«ng cã ®iÖn ®Ó sö dông vµ hä ph¶i lùa chän ®µi nh­ mét ph­¬ng tiÖn thay thÕ. Khi ®iÖn khÝ hãa diÔn ra nhanh vµ kinh tÕ ph¸t triÓn, ng­êi d©n cã ®iÒu kiÖn mua TV vµ cã ®iÖn ®Ó xem TV; ®iÒu ®ã cã thÓ lµ nh÷ng nguyªn nh©n chÝnh dÉn ®Õn nh÷ng kÕt qu¶ nh­ ®· thÊy. BiÓu 5: Thêi gian trung b×nh dµnh cho gi¶i trÝ (phót/tuÇn) 5. T×nh tr¹ng vµ ®iÒu kiÖn kinh tÕ cña hé gia ®×nh a. Møc sèng Theo ®¸nh gi¸ vµ ph©n lo¹i cña c¸c nhµ l·nh ®¹o ®Þa ph­¬ng, tØ lÖ hé nghÌo ®· gi¶m xuèng theo thêi gian nh­ng tØ lÖ hé kh¸ gi¶ còng gi¶m xuèng theo. N¨m 2002 cã 34% sè hé trong diÖn kh¶o s¸t thuéc d¹ng hé nghÌo. TØ lÖ hé nghÌo ®· gi¶m xuèng cßn 28% vµo n¨m 2005 vµ cßn 26% vµo n¨m 2008. Tuy nhiªn, còng theo nh÷ng ®¸nh gi¸ cïng nguån, tØ lÖ hé kh¸ gi¶ còng gi¶m tõ 31% vµo n¨m 2002 xuèng 27% vµo n¨m 2005 vµ 14% vµo n¨m 2008. §©y lµ mét kÕt qu¶ ®¸ng ng¹c nhiªn khi c¸c ph©n tÝch hiÖn cã ®Òu cho thÊy xu h­íng ph¸t triÓn tÝch cùc cña nÒn kinh tÕ. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  7. Nguyễn Thanh Liêm 61 BiÓu 6: Ph©n h¹ng giµu nghÌo cña hé gia ®×nh theo ®¸nh gi¸ cña c¸c nhµ l·nh ®¹o ®Þa ph­¬ng (%) b. Sè ng­êi cã thu nhËp trong hé MÆc dï quy m« hé gia ®×nh trong giai ®o¹n tõ 2002 ®Õn 2008 cã sù gi¶m nhÑ, sè ng­êi cã thu nhËp trong hé gia ®×nh l¹i cã xu h­íng t¨ng lªn. N¨m 2002, nÕu nh­ trung b×nh mçi hé gia ®×nh chØ cã 2,17 ng­êi cã thu nhËp, th× con sè nµy vµo n¨m 2005 lµ 2,75 ng­êi, vµ ®Õn n¨m 2008 lµ gÇn 3 ng­êi. KÕt qu¶ nµy ®ång nghÜa r»ng tØ lÖ phô thuéc trong hé gia ®×nh cã xu h­íng gi¶m ®i. §iÒu nµy cã thÓ ®­îc t¹o ra do sù thay ®æi c¬ cÊu d©n sè hoÆc do t¸c ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng lµm cho mét sè ng­êi buéc ph¶i tham gia lùc l­îng lao ®éng, mét sè kh¸c cã ®éng c¬ lín h¬n ®Ó tham gia vµ mét sè cã ®­îc c¬ héi ®Ó tham gia lùc l­îng lao ®éng. Nghiªn cøu nµy kh«ng nh»m ®i s©u vµo ph©n tÝch nguyªn nh©n nh­ng dï víi nguyªn nh©n g× ®i n÷a, c¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch còng cho thÊy mét tÝn hiÖu tèt cho c«ng cuéc xãa ®ãi gi¶m nghÌo. B¶ng 4: Tæng sè ng­êi cã thu nhËp trong hé gia ®×nh (ng­êi) 2002 2005 2008 Trung b×nh 2.17 2.75 2.99 SD 1.21 1.17 1.32 Trung vÞ 2 2 3 Ghi chó: t(02-05)=-0.8 (P(T|t|)=0.00) c. Thu nhËp vµ chi tiªu cña hé gia ®×nh Qua 6 n¨m kh¶o s¸t, thu nhËp cña ng­êi d©n t¹i c¸c ®iÓm kh¶o s¸t t¨ng ®¸ng kÓ, nhÊt lµ trong giai ®o¹n tõ 2005 ®Õn 2008; tæng thu nhËp b»ng tiÒn mÆt cña c¸c hé gia ®×nh cã t¨ng ®«i chót tõ 2002 ®Õn 2005 nh­ng sù kh¸c biÖt nµy lµ kh«ng ®¸ng kÓ. Tæng thu nhËp trung b×nh b»ng tiÒn mÆt cña hé gia ®×nh lµ 19,414,000 ®ång vµo n¨m 2002 t¨ng kh«ng ®¸ng kÓ lªn 21,671,000 ®ång vµo n¨m 2005 vµ t¨ng râ rÖt h¬n gÊp ®«i lªn 46,788,000 ®ång n¨m 2008. Sù kh¸c biÖt thÓ hiÖn râ nÐt, kÓ c¶ trong giai ®o¹n 2002 ®Õn 2005 khi nh×n vµo trung vÞ thu nhËp cña hé gia ®×nh: trung vÞ thu nhËp t¨ng gÊp ®«i qua mçi lÇn kh¶o s¸t so víi lÇn kh¶o s¸t tr­íc, tõ 6,300,000 ®ång n¨m 2002 lªn 11,200,000 ®ång n¨m 2005 vµ 24,000,000 ®ång n¨m 2008. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  8. 62 Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát... BiÓu 7: Tæng thu nhËp b»ng tiÒn mÆt vµ tæng chi tiªu cña hé gia ®×nh trong mét n¨m (ngh×n ®ång) C¸c kÕt qu¶ thu ®­îc cho thÊy tæng chi tiªu cña hé gia ®×nh thÊp h¬n h¼n tæng thu nhËp b»ng tiÒn mÆt vµ chi tiªu cña hé gia ®×nh cã nh÷ng biÕn ®æi qua thêi gian t­¬ng tù nh­ cña thu nhËp. Tæng chi tiªu trung b×nh mét n¨m cña c¸c hé gia ®×nh kh¶o s¸t vµo n¨m 2002 vµ 2005 lµ t­¬ng ®­¬ng nhau vµ lÇn l­ît b»ng 11,865,000 ®ång vµ 11,677,000 ®ång. Tuy nhiªn, tæng chi tiªu trung b×nh vµo n¨m 2008 t¨ng rÊt nhanh, gÊp 3 møc ®· thÊy trong n¨m 2002 vµ 2005 vµ b»ng 34,304,000 ®ång. T­¬ng tù ®· thÊy trong kh¸c biÖt gi÷a trung b×nh vµ trung vÞ cña thu nhËp, trung vÞ chi tiªu cña c¸c hé gia ®×nh vµo n¨m 2005 cao h¬n h¼n so víi n¨m 2002 (9,085,000 ®ång so víi 5,804,000 ®ång) mÆc dï trung b×nh tæng chi tiªu lµ t­¬ng ®­¬ng nhau, vµ cña 2008 cao h¬n h¼n so víi 2005 (19,424,000 ®ång so víi 9,085,000 ®ång). C¸c kÕt qu¶ trªn cho thÊy so víi c¸c n¨m tr­íc th× n¨m 2008 lµ mét n¨m thu nhiÒu chi l¾m. Thu nhËp cña c¸c hé gia ®×nh t¨ng râ rµng trong giai ®o¹n tõ 2005 ®Õn 2008 so víi giai ®o¹n ba n¨m tr­íc ®ã (2002 ®Õn 2005) nh­ng møc chi tiªu còng t¨ng theo vµ thËm chÝ t¨ng nhanh h¬n møc t¨ng cña thu nhËp. d. Thu nhËp vµ chi tiªu b×nh qu©n ®Çu ng­êi B×nh qu©n ®Çu ng­êi, mçi thµnh viªn cña hé gia ®×nh cã tæng thu nhËp trung b×nh lµ gÇn 4,000,000 ®ång mét n¨m vµo n¨m 2002, t¨ng kh«ng ®¸ng kÓ lªn 4,416,000 ®ång mét n¨m vµo 2002 vµ t¨ng râ rÖt lªn 10,231,000 ®ång mét n¨m vµo n¨m 2008. Sù biÕn ®æi qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t nµy còng t­¬ng tù nh­ sù biÕn ®æi cña thu nhËp b×nh qu©n hé gia ®×nh. Tuy nhiªn, khi nh×n vµo trung vÞ thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng­êi cã thÓ thÊy trung vÞ thu nhËp b×nh qu©n t¨ng kho¶ng gÊp ®«i sau mçi ®ît kh¶o s¸t. Do quy m« hé gia ®×nh qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t cã sù thay ®æi kh«ng ®¸ng kÓ, c¸c kÕt qu¶ nµy lµ rÊt hîp lý. Chi tiªu b×nh qu©n ®Çu ng­êi cña hé gia ®×nh còng t¨ng dÇn qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t ë nh÷ng møc ®é t­¬ng tù. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  9. Nguyễn Thanh Liêm 63 BiÓu 8: Tæng thu nhËp vµ chi tiªu b×nh qu©n ®Çu ng­êi trong n¨m (ngh×n ®ång) e. TiÕt kiÖm vµ vay m­în MÆc dï thu nhËp t¨ng ®Òu ®Æn qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t, tØ lÖ hé gia ®×nh cã tiÕt kiÖm qua giai ®oan ®ã l¹i gi¶m xuèng. §©y còng lµ mét kÕt qu¶ tÊt yÕu khi møc chi tiªu cña hé gia ®×nh cã xu h­íng t¨ng nhanh h¬n thu nh­ ®· thÊy trong phÇn trªn. TØ lÖ hé cã tiÕt kiÖm gi¶m dÇn tõ 24% xuèng 7% xuèng 5% qua c¸c n¨m 2002, 2005 vµ 2008. Khi tiÕt kiÖm gi¶m do ng­êi d©n t¨ng ®Çu t­ s¶n xuÊt hay quay vßng vèn th× ®©y lµ mét kÕt qu¶ rÊt ®¸ng mõng. Tuy nhiªn, víi thùc tr¹ng t¹i c¸c ®Þa bµn ®iÒu tra n¬i cã mét tØ lÖ lín lµ ng­êi d©n téc vµ ®a sè lµ sèng t¹i c¸c vïng s©u vïng xa, cã Ýt c¬ héi lµm ¨n ph¸t triÓn s¶n xuÊt, tØ lÖ tiÕt kiÖm gi¶m lµ mét nçi lo cho an sinh x· héi t¹i c¸c ®Þa ph­¬ng nµy. BiÓu 9: TØ lÖ hé gia ®×nh cã göi tiÕt kiÖm qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t (%) TØ lÖ hé cã vay m­în tiÒn trong hai n¨m tr­íc thêi ®iÓm kh¶o s¸t hÇu nh­ kh«ng thay ®æi qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t. Trªn d­íi 60% sè hé ®­îc hái cã vay m­în tiÒn trong hai n¨m tr­íc thêi ®iÓm kh¶o s¸t. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  10. 64 Tính phức tạp của biến đổi kinh tế xã hội qua khảo sát... BiÓu 10: TØ lÖ hé gia ®×nh cã vay m­în tiÒn trong hai n¨m tr­íc thêi ®iÓm kh¶o s¸t (%) Tuy tØ lÖ vay m­în cao nh­ng ®iÒu ®¸ng mõng lµ cã mét tØ lÖ hé gia ®×nh trong c¸c hé cã vay m­în tiÒn cho r»ng sè tiÒn vay m­în ®ã ®· gãp phÇn lµm t¨ng thu nhËp cña hé gia ®×nh. Trªn hai phÇn ba sè ng­êi ®­îc hái ë c¶ ba thêi ®iÓm kh¶o s¸t ®· cã nhËn ®Þnh tÝch cùc nh­ vËy. 6. KÕt luËn Hé gia ®×nh n«ng th«n t¹i c¸c vïng khã kh¨n ®­îc kh¶o s¸t qua ba thêi ®iÓm 2002, 2005 vµ 2008 ®· tr¶i qua nh÷ng biÕn ®æi kinh tÕ x· héi phøc t¹p theo c¶ chiÒu h­íng tÝch cùc vµ tiªu cùc; ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cña ng­êi d©n ®ang dÇn tèt h¬n nh­ng vÉn ë møc thÊp vµ tiÒm Èn nh÷ng nguy c¬ bÊt æn lín h¬n. Theo h­íng tÝch cùc, tØ lÖ hé nghÌo t¹i c¸c ®Þa bµn kh¶o s¸t theo ®¸nh gi¸ cña c¸c nhµ l·nh ®¹o ®Þa ph­¬ng ®· gi¶m tõ 34% trong n¨m 2002 xuèng cßn 26% trong n¨m 2008. Thu nhËp hé gia ®×nh còng nh­ thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng­êi ®Òu t¨ng lªn râ rÖt qua c¸c n¨m. Râ nhÊt cã thÓ thÊy trung vÞ thu nhËp hé gia ®×nh t¨ng kho¶ng gÊp ®«i qua mçi lÇn kh¶o s¸t. Bªn c¹nh ®ã, sè ng­êi cã thu nhËp trong hé còng cã xu h­íng t¨ng lªn mÆc dï quy m« hé gia ®×nh cã xu h­íng gi¶m nhÑ. VÉn theo h­íng tÝch cùc, ®iÒu kiÖn nhµ ë vµ ®iÒu kiÖn sèng cña ng­êi d©n ®­îc c¶i thiÖn râ rÖt. TØ lÖ nhµ ®¬n s¬ gi¶m qua c¸c n¨m kh¶o s¸t trong khi tØ lÖ nhµ kiªn cè mét tÇng vµ nhiÒu tÇng t¨ng ®Òu qua thêi gian. TØ lÖ hé gia ®×nh sö dông hè xÝ tù ho¹i cã xu h­íng t¨ng râ rÖt qua c¸c n¨m kh¶o s¸t. Mét trong nh÷ng biÕn ®æi tÝch cùc vµ râ rµng kh¸c qua c¸c n¨m kh¶o s¸t lµ sù gi¶i phãng cña ng­êi d©n khái c¸c c«ng viÖc nhµ vµ ng­êi d©n ®ang ngµy cµng cã nhiÒu thêi gian h¬n cho c¸c ho¹t ®éng vui ch¬i gi¶i trÝ. Trong c¸c c«ng viÖc nhµ, thêi gian dµnh cho nÊu ¨n cã xu h­íng gi¶m râ nhÊt. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ nhanh nh­ ®· thÊy vµ qu¸ tr×nh ®iÖn khÝ hãa diÔn ra nhanh t¹i c¸c vïng kh¶o s¸t trong ®Çu nh÷ng n¨m 2000 ®· t¹o ra nh÷ng ®ãng gãp quan träng vµo xu h­íng nµy. Ph¸t triÓn kinh tÕ vµ ®iÖn khÝ hãa nhanh còng ®· t¹o ra nh­ng ®ãng gãp quan träng vµo viÖc gia t¨ng thêi gian cho c¸c ho¹t ®éng gi¶i trÝ, nhÊt lµ xem TV vµ ng­êi d©n ®ang dÇn thay thÕ TV cho ®µi. §©y còng lµ mét ph¸t triÓn tÝch cùc vµ cã lîi cho c«ng t¸c truyÒn th«ng ®¹i chóng nÕu ®­îc sö dông ®óng. Tuy nhiªn, mét sè hé gia ®×nh t¹i c¸c vïng kh¶o s¸t ®· bµy tá lo ng¹i r»ng viÖc xem TV nhiÒu h¬n cã thÓ ¶nh h­ëng ®Õn viÖc häc tËp cña con c¸i hä. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  11. Nguyễn Thanh Liêm 65 Bªn c¹nh nh÷ng biÕn ®æi rÊt tÝch cùc ®ã lµ nh÷ng biÕn ®æi theo chiÒu h­íng tiªu cùc vµ nh÷ng vÊn ®Ò cÇn ®­îc quan t©m nhiÒu h¬n. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch cho thÊy nh÷ng biÕn ®æi cµng gÇn ®©y cµng cã xu h­íng phøc t¹p h¬n vµ theo xu h­íng lîi bÊt cËp h¹i; nh÷ng biÕn ®æi tÝch cùc l¹i tiÒm Èn nh÷ng biÕn ®æi tiªu cùc ®i theo nã vµ ®iÒu nµy ®ßi hái viÖc ®¸nh gi¸ kh¸ch quan vµ kü l­ìng h¬n. Tr­íc hÕt, tuy tØ lÖ nghÌo ®ãi gi¶m nh­ng ®ång thêi víi nã, tØ lÖ hé kh¸ gi¶ còng gi¶m qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t. H¬n n÷a, trong khi thu nhËp cña hé gia ®×nh vµ thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng­êi t¨ng râ rÖt, chi tiªu cña hé gia ®×nh vµ c¸ nh©n còng t¨ng lªn râ rÖt, ®Æc biÖt lµ trong giai ®o¹n gÇn ®©y - tõ 2005 ®Õn 2008. §iÒu ®¸ng l­u ý lµ møc chi tiªu cã xu h­íng t¨ng nhanh h¬n møc ®é t¨ng cña thu nhËp vµ v× vËy còng kh«ng cã g× l¹ khi c¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch cho thÊy tØ lÖ hé gia ®×nh cã tiÕt kiÖm gi¶m dÇn qua c¸c thêi ®iÓm kh¶o s¸t. Tuy ®a sè ng­êi cã vay m­în cho r»ng viÖc hä vay m­în ®· gãp phÇn lµm t¨ng thu nhËp hé gia ®×nh, tØ lÖ hé cã vay m­în lµ t­¬ng ®èi cao (gÇn hai phÇn ba sè hé kh¶o s¸t) – tiÒm Èn nh÷ng nguy c¬ bÊt æn ®Þnh. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch còng cho thÊy tuy ®iÒu kiÖn ë vµ ®iÒu kiÖn sèng cña ng­êi d©n t¹i c¸c ®Þa bµn kh¶o s¸t ®· cã nh÷ng b­íc c¶i thiÖn râ rµng, ®a sè hä vÉn sèng trong nh÷ng ng«i nhµ b¸n kiªn cè ®Õn ®¬n s¬, ®a sè hä vÉn ®ang sö dông n­íc giÕng vµ tØ lÖ hé sö dông c¸c nguån n­íc tù nhiªn nh­ n­íc s«ng hå ao vÉn cßn rÊt cao, vµ lo¹i nhµ vÖ sinh phæ biÕn nhÊt vÉn lµ lo¹i hè xÝ ®¬n gi¶n. §iÒu kiÖn sèng nh­ vËy tiÒm Èn nh÷ng nguy c¬ lín vÒ bÖnh tËt, lan truyÒn dÞch bÖnh, ¶nh h­ëng trùc tiÕp ®Õn søc kháe cña ng­êi d©n. So víi n¨m 2002, c¸c kÕt qu¶ ®¸nh gi¸ chñ quan (theo tù ®¸nh gi¸ cña ng­êi d©n) vµ kh¸ch quan (theo t×nh tr¹ng èm ®au trong th¸ng tr­íc thêi ®iÓm kh¶o s¸t) ®Òu cho thÊy t×nh tr¹ng søc kháe cña ng­êi d©n lµ tèt h¬n trong n¨m 2005 vµ tåi h¬n trong n¨m 2008. Cã lÏ, nh÷ng biÕn ®æi tÝch cùc cña nÒn kinh tÕ vµ trùc tiÕp h¬n lµ kinh tÕ hé gia ®×nh ®· dÉn ®Õn nh÷ng biÕn ®æi tÝch cùc vÒ mÆt søc kháe trong giai ®o¹n ®Çu cña ph¸t triÓn kinh tÕ nh­ng nh÷ng t¸c ®éng tÝch cùc nµy ®· kh«ng cßn ®­îc gi÷ v÷ng khi nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn b¾t ®Çu n¶y sinh vµ lÊn ¸t. Tuy nhiªn, ®©y chØ lµ mét nhËn ®Þnh mang tÝnh chñ quan vµ cÇn ®­îc lµm s¸ng tá trong c¸c nghiªn cøu s©u h¬n sau nµy. C¸c kÕt qu¶ tõ ph©n tÝch nµy cho thÊy c¸c t¸c ®éng kinh tÕ x· héi ®ang ngµy cµng phøc t¹p vµ ®a chiÒu, ®ßi hái viÖc nh×n nhËn vµ ®¸nh gi¸ cÈn träng tõ nhiÒu chiÒu. H¬n n÷a, c¸c kÕt qu¶ trªn còng gîi ý r»ng c¸c chÝnh s¸ch ph¸t triÓn cÇn l­u ý tíi c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn vµ hÖ qu¶ dµi h¹n cña chÝnh s¸ch./. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản