intTypePromotion=1
ADSENSE

Tổ chức bộ máy quản lý hành chính Nam Bộ nửa đầu thế kỷ XIX: từ Gia Định thành đến Nam Kỳ lục tỉnh (Tiếp theo và hết)

Chia sẻ: Caygaolon Caygaolon | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

22
lượt xem
0
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết trình bày cục diện giằng co và những giải pháp cho vấn đề giải quyền lực Gia Định thành; Nam Kỳ lục tỉnh, thành quả của quá trình thống nhất tổ chức hành chính quốc gia trên vùng đất Nam Bộ.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Tổ chức bộ máy quản lý hành chính Nam Bộ nửa đầu thế kỷ XIX: từ Gia Định thành đến Nam Kỳ lục tỉnh (Tiếp theo và hết)

TO CHUC BO MAY QUAN LY HANH CHINH NAM BO NUA BAU<br /> THE KY XIX: TUf GIA OjNH THANH BEN NAM KY LUC TINH<br /> (Tiep theo vd hit)<br /> <br /> <br /> NGUYfiN NGOC PHUC*<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 2. Cue dien giang co va nhufng giai vd'n xuat than van quan vao chflc Phd Tong<br /> phap cho van de "giai quyen lUc" Gia t r i n . Day cung la ngfldi ma sau Minh<br /> Dinh thanh Menh giao nhigm vu giai the, ehia Bic<br /> Thanh lam cac tinh. Cud'i nam 1831, cai<br /> Thfla hfldng thanh qua tri vi dfldc Gia<br /> each hanh chfnh d Bic Thanh cd ban hoan<br /> Long no lflc tao dflng, song di san md Minh<br /> thanh.<br /> Mgnh tiep nhan v i n cdn r i t nhieu khd<br /> khan, thach thflc. Trong dd, k h i c phuc Nhflng d Gia Dinh Thanh, tinh hinh<br /> nhflng han che dang tdn tai trong he thd'ng khdng sudn se nhfl vliy. Gia Dinh vdn la<br /> chfnh quyen, n h i m thau tdm, nhat thdng d i t hflng nghiep trieu Nguyin. Trong quan<br /> quyen lflc, xay dflng vfldng trieu hung he vdi Chan Lap, Xiem La cung cac qudc<br /> manh theo di nguyen cfla tien de Gia Long gia phfa nam khac, d i t Gia Dinh cd vi the<br /> dfldc Minh Mgnh dae biet ehu y. Luc ndy, chien Ifldc dae biet. Dae diem dan cfl Gia<br /> bai toan Bic thanh, Gia Dinh thanh trd Dinh lai khdng t h u i n n h i t , nhieu giai ting<br /> thanh mgt trong nhflng flu tien chien Ifldc (Hoa kieu, ngfldi Cdng giao, dai dia chfl,<br /> eua vi hoang de tre tudi. thfldng nhan...) cd ngudn gdc, vai trd va<br /> Dd'i vdi Bic Thanh, van de giai quyet cd thai do chfnh tri khac nhau. Qua trinh xac<br /> phan ddn gian hdn. Nguyen Van Thanh - lap nen hanh ehinh eua chua Nguyin eung<br /> Tdng t r i n Bic Thanh ndi tieng quyen lflc nhfl trieu Nguyen sau nay chfla cd lich sfl<br /> qua ddi nam 1816, ngfldi ke nhiem la Le lau dai, dn dinh nhfl cac vung mien khac<br /> Chit (que Binh Dinh) qua ddi khdng lau cua d i t nfldc. Vi the, vigc Ifla chgn, trao<br /> sau khi tfl chflc nam 1826. Trfldng Van phd quyen lflc Td'ng tran cho nhan vat nao<br /> Minh - vien Tdng t r i n tiep theo eung tfl se cd tac dgng to ldn, trflc tiep den cue dien<br /> chflc sau hai nam tai nhigm. Dfldng nhfl cd va sfl dn dinh vfldng trieu. Thflc te, nhflng<br /> ehu dfch, chflc vu Tdng tra'n Bic Thanh sau nhan vdt tflng n i m gifl chflc vu nay, deu la<br /> dd bi bo trd'ng nhieu ndm. Cud'i eung, nam ket qua cua mgi tfnh toan, can nhic tfl<br /> 1831, trieu dinh bd nhiem Le Dai Cfldng - phfa trieu dinh Hue.<br /> <br /> <br /> ' ThS. Khoa Lich sfl - Trfldng DH KHXH&NV - DH QGHN<br /> T6 chuc bg mty quin i^ hanh cliinh., 53<br /> <br /> Tfl nam 1808 cho den khi giai the Gia Dinh gifla Gia Long, Minh Menh vdi mdt ben la<br /> thanh, 4 ngfldi da l i n Ifldt gifl chflc Td'ng Tdng t r i n Le Van Duyet - nhan vat anh<br /> tra'n, trong dd 2 ngfldi trieu dinh tai cfl: hfldng va cung ndi tieng sic sao chfnh tri<br /> (36). Quan hg ddi ben ndy vd'n chit chfla<br /> TT Tdng tr^n Tiidi gian trj nhieu mau t h u i n , tuy am thim, nhflng<br /> nhim<br /> 1 Nguyfin Vin Nhin 1808- 1812<br /> cung ngay cang khd ed the dung hoa. Sfl<br /> 1819- 1820 dung Le Van Duyet, nhUng trong lUdng<br /> 2 L6 Vin Duyet 1812-1815 dinh, chu dfch eua Gia Long, n h i t la Minh<br /> 1820-1832 Mgnh, tim each de kiem che quyen lUc cfla<br /> 3 Truong Tin Bao 1816<br /> 4 Nguyen Hoing Dire 1816-1819 Le v a n Duyet dfldc coi la mgt trong cac<br /> nhan td quan trgng, tac dgng trflc tiep vao<br /> 6 day, nhflng quy dinh "hdi ti" cua trieu v i n de thu hdi quyen lflc Nam Bg eua trieu<br /> Nguyen dfldng nhfl bi bd qua, ea bdn vien dinh Nguyen.<br /> Tong tran deu que quan Nam Bg: Nguyen Sfl kign dang chu y \k nam 1820, ngay<br /> v a n Nhan - Tdng t r i n dau tien (trfldc dd sau khi len ngdi, Minh Mgnh tai bd nhigm<br /> tflng gifl chflc Lflu t r i n Gia Dinh) ngfldi An Le v a n Duyet lam Tdng t r i n Gia Dinh<br /> Giang; Le Van Duyet, Nguyen Hoang Dflc (37). Vdi Le Van Duyet, Gia Dinh la d i t cd<br /> ngfldi Dinh Tfldng, Trfldng T i n Bao ngfldi hfldng; trfldc dd, trong cae nam 1812 - 1815,<br /> Vinh Long. Dd la chfla ke den cac Hiep Le v a n Duyet da tflng gifl chflc vu ndy, anh<br /> t r i n nhfl Trinh Hoai Dfle ngfldi Minh hfldng cua Le Van Duyet d Gia Dinh r i t<br /> hfldng T r i n Bien, Ngd Nhan Tinh d Phien ldn. Biet vay, nhflng vi sao Minh Mgnh lai<br /> An (35)... Khdng chi vay, Td'ng t r i n va tai cfl Le Van Duygt vao cfldng vi dd? Can<br /> nhieu quan lai eao cip d Gia Dinh vd'n x u i t cfl vad tinh hinh thflc te biy gid, tflng cd<br /> chfnh tfl nghiep binh, tflng la tfldng linh nhflng luan giai cho r i n g vi tinh the, Minh<br /> tran mac. Bd'n Tdng t r i n Gia Dinh thi Le Mgnh mudn tam thdi diy ra xa mgt cai gai<br /> van Duyet la Chudng Ta quan, TrUdng trong mit, khi dieu kien chfla eho phdp nhd<br /> Tin Bao tflng gifl chflc De ddc Ta bien Bg ngay dfldc! (38). Va cd le Le Van Duygt hieu<br /> Binh. Nguyen Van Nhan, Nguyen Hodng tham y cua Minh Menh, cho nen, sudt thdi<br /> Dflc deu la "edng t h i n trung hflng" trieu gian nhdm chflc, vien Td'ng t r i n nay mgt<br /> Nguyen. mat kien tri chfl trfldng gifl quan hg vdi<br /> Vdi nha Nguyen, thiet ldp Bic thanh, ngfldi Phap, mgt mat tiep tue dm t h i m<br /> Gia Dinh thanh, "san se" quyen lflc eho eung ed lflc Ifldng, gay dflng phe canh va cd<br /> Td'ng t r i n va nhflng chflc vu trgng nham sd xa hgi, dae biet la trong dgi ngu vd quan,<br /> khac deu trong the ching dflng. Quyen lflc thfldng nhan ngfldi Hoa, giao dan va t i n g<br /> dd lai "giao phd" cho nhflng tfldng linh, ldp dia ehu Gia Dinh.<br /> cdng t h i n - lflc Ifldng ma tan vfldng au Ve phfa trieu dinh, vdn cd sfl de chflng<br /> chua vfla khdng the khdng tra dn phd td, nen nhflng hanh dgng cua Le Van Duygt<br /> vfla ludn phai de chflng, canh giac. Cho khdng qua dUde t i m m i t cua Minh Mgnh,<br /> nen, sfl xung dot luc ngim ngim, khi cdng song vi thflc lflc va anh hfldng cua Le Van<br /> khai la dieu khd tranh khdi. Duyet cdn kha ldn, Minh Mgnh chfla the<br /> Trong nhflng diin bien xung quanh cdu "ra tay" sdm. Mgi viec chi b i t d i u khi ngdi<br /> chuygn quyen lflc tren, ndi len mdi quan hg vi cua Minh Mgnh dfldc cung ed vflng chic.<br /> 54 Rghien curu Ljch sfl. sg 3.2010<br /> <br /> Nhflng ngay ca luc ndy, trfldc khi thiic thi ham Thfldng thfl cho Ta Tham tri Binh bd<br /> b i t ky bign phap nao, Minh Mgnh v i n ludn Bui Dflc Minh (42). B i n g each dd, Minh<br /> to ra can nhic, than trgng. Sau khi Le Van Mgnh da d i n tach dfldc anh hfldng va kiem<br /> Duygt qua ddi (1832), Minh Mgnh - b i n g soat cfla Le Van Duygt doi vdi Bui Dflc<br /> thai do va nhflng hanh dgng khd quyet liet Minh, ddng thdi xac ldp mdi lien he tnic<br /> - mdi ket thuc cau chuygn "giai quyen lUc" tiep tfl trieu dinh vdi chflc quan bao hg<br /> Gia Dinh. Chan Lap, thdng qua c i u ndi cfla vien quan<br /> vdn x u i t than van giai...<br /> Trd lai eau chuygn giing co quyen lUe,<br /> de giam d i n the liie cfla Le Van Duyet, Bing nhflng bflde di nhfl the, Minh<br /> Minh Menh da thi hdnh eac bien phap Menh da cd the d i n vd hieu hoa, han chd<br /> n h i m tflng bflde ehuyen hoa, hoae vd hieu quyen lflc, uy the cfla Le Van Duygt. Nhin<br /> hoa lflc Ifldng trung thanh vdi Td'ng t r i n . rgng hdn, khi sfl dung tdi cae bien phap<br /> Muc tieu d i u tien Id cae nhan vat then chd't khac nhau de suy yeu quyen hanh cua<br /> trong hang ngu ed the lflc, dfla vao dd Tdng t r i n cung nhfl toan bg cd ciu quyen<br /> nhflng nhan vat than CEln cua Minh Mgnh. lflc Gia Dinh thanh, dd Id nhflng bflde tien<br /> Trfldng hdp thay the T r i n Nhat Vinh b i n g cua trieu dinh Minh Mgnh, n h i m chuin bi<br /> Nguyen Khoa Minh nam 1828 la mgt vf du eho vigc hign thflc hoa muc tieu thu hdi<br /> (39). Cac bien phap tfldng tfl eung dfldc ap trgn vgn quyen lflc ddi vdi vung d i t Nam<br /> dung de trieu dinh tflng bflde chi phd'i, thau Bg ma trieu dinh da phai "san se" biy lau<br /> tdm quyen kiem soat tfldng linh Gia Dinh nay.<br /> thanh. Nam 1831, Minh Menh phai vien<br /> 3. Nam Ky luc tinh - thanh qua cua<br /> tfldng than cdn la Thdng che hau dinh<br /> qua trinh t h o n g nhat to chflc hanh<br /> quan Than sach Nguyen Van Que tdi "quan<br /> chinh quoc gia tren v u n g dat Nam B9<br /> ly bien binh thdnh Gia Dinh, hiep cung<br /> Tdng t r i n Le Van Duyet lam edng vigc Vdi trieu Nguyen, B?c Thanh, Gia Dinh<br /> thanh, pham cd vigc gi phai tau thi cung ky thanh la nhflng trd lflc ldn n h i t tren con<br /> ten" (40). Nam 1832, ngay sau khi Le Van dfldng cflng cd, tang cfldng sflc manh quyen<br /> Duygt chet, lflc Ifldng quan sfl chfl chdt cfla lflc, thiet ldp nen hanh chfnh thdng n h i t<br /> nhan vat nay bi giai tan, rdi khdi Gia Dinh qudc gia. Cai each hanh chfnh do Minh<br /> (41). Trfldc dd, nam 1829, Nguyen Van Menh chfl xfldng chfnh \k de khic phuc han<br /> Thuy - Thdng che linh i n bao hg Chan Lap che dd.<br /> (nham chflc nam 1820, la ngfldi chiu anh Nhfl da ndi, mgt trong cac mue tieu<br /> hfldng cfla Le Van Duygt) qua ddi. Le Van quan trgng cfla cai each Minh Mgnh la xoa<br /> Duyet tien cfl Phd tfldng Hflu quan Nguyen bd tinh trang phan quyen, thieu thdng n h i t<br /> v a n Xuan ldm ngfldi ke nhigm. Minh Menh ve cd ciu ddn vi quan ly hanh chfnh, td<br /> tfl chdi, dfch than chi dinh Ta Tham tri chflc bg may quan lai gifla cae dia phUdng.<br /> Binh bg Bui Dflc Minh (vd'n x u i t than tfl Muc tieu ndy khdng the hoan thanh ndu<br /> quan van, than can cua Minh Mgnh) thay hai d i u d i t nUde v i n tiep tyc duy t n hai<br /> the Nguyen Van Thuy lam hiep ddng bao khu viic hanh chfnh dae biet. Do dd, doi<br /> hd (vin ed sfl hdp tac eua Tdng t r i n ) . tUdng trung tam ma cai each Minh Mgnh<br /> Nhflng sfl can b i n g quyen lflc dd eung n h i m tdi chfnh la td chflc h a n h chfnh va bg<br /> nhanh chdng bi p h i vd khi Minh Mgnh gia may chi'nh quyen dia phfldng. Trong dd,<br /> Td chUc bg m&y qufln ly hanh chinh... 55<br /> <br /> viec giai quyet v i n de Bic thdnh, Gia Dinh "chin mudi", n h i m giai quyet dflt diem eho<br /> thanh gifl vai trd quyet dinh cho ket qua v i n de Gia Dinh Thdnh.<br /> cfla cugc cai each.<br /> Vdi "lg trinh" nhfl the, mgt l i n nfla, cho<br /> Bat d i u vdi Bic thdnh, nam 1831, sau thiy sfl danh gia eao vi tri, vai trd - the<br /> miy chuc nam tdn tai, Bic thanh bi trieu hign qua cae ddi sach - cua trieu dinh<br /> dinh Hue giai the, chia dat lam cac tinh. Nguyen ddi vdi Nam Bg. Trong cugc cai<br /> Tuy nhien, phai mgt nam sau, ca den khi each nay, Gia Dinh thanh la ddi tfldng r i t<br /> Le Van Duygt qua ddi, trieu dinh mdi tien quan trgng ma trieu dinh n h i m tdi. Nhflng<br /> hanh vdi Gia Dinh Thanh. Tai sao vay, ed Gia Dinh thdnh lai Id ndi chgn de thflc thi<br /> phai vi Minh Mgnh cdn e ngai Le Van cudi cung. Tuy la bflde cudi eung nhflng<br /> Duyet? Nhin lai bd'i canh lue dd, cung nhfl ddng vai trd chien Ifldc, quyet dinh thanh<br /> dien bien sudt miy chuc nam d i u trieu cdng hay t h i t bai cua cugc cai each do<br /> Nguyen, cd the thiy: Minh Menh chu xfldng.<br /> Thii nhd't, cai each hanh chfnh do Minh Nhfl the de t h i y r i n g - tfl nhflng tfnh<br /> Mgnh khdi xfldng tien hanh tren quy md toan va dfl lieu tren - da ly giai cho quyet<br /> toan qudc, dung cham den nhieu v i n de dinh cua trieu dinh Hue ve qud trinh va<br /> phflc tap, tfl tai cd ciu eac ddn vi hanh thdi diem ket thuc eua Gia Dinh thanh;<br /> chfnh den chgn Ifla, s i p dat lai bg may "Vigc chia hat dat quan d Bic Ky, hien da<br /> quan lai thfla hdnh. Vi the, Minh Mgnh quy dinh xep dat rdi, vay Nam Ky tfl<br /> khdng mud'n lap tflc cd sfl xao trgn ldn, Quang Nam den Gia Dinh cung nen theo<br /> ddng thdi d ea hai khu vflc chien Ifldc, nhay<br /> cae tinh tfl Quang Tri trd ra Bic... de td ra<br /> cam ve chfnh tri. Do dd, nhfl the lap lai qua<br /> ed sfl thdng nhit". "Nam trfldc ehia dat cac<br /> trinh thiet lap cip Thanh trfldc day, nam<br /> tinh Bic Ky, nhflng vigc mflu ich ldi, trfl tg<br /> 1831, Bic thdnh mgt l i n nfla trd thanh<br /> hai, thflc ed cdng higu sd sd ra rdi. Cac t r i n<br /> bflde "thfl nghigm", eung la de tham dd<br /> Nam Ky, dia the d i u cd ldn nhd, xa gin<br /> phan flng tfl dia phfldng eua trieu dinh<br /> khac nhau, nhflng mgi vigc nhfl quan, dan,<br /> Hud.<br /> tai chinh, thue khoa, hinh an deu khdng<br /> Thit hai, ngodi sii chd ddi ket qua "thfl khac gi Bic Ky". "Mgt hat Gia Dinh la ndi<br /> nghigm" d Bic Thanh, Minh Mgnh eung cd nhieu edng viec quan trgng, nhfl vo ve<br /> mud'n tham dd chfnh "phan flng" tfl phfa thugc qudc, phdng gifl nfldc ngoai. Vay ra<br /> Gia Dinh thdnh. Trong cai "nghe ngdng" Ignh cho dinh t h i n ban tau ddi ehi thi<br /> dd, ed ca sfl e de vdi Le Van Duygt. Song hanh. Den b i y gid dinh t h i n hgp ban cho<br /> diy khdng phai la ly do duy nhat. Cugc cai r i n g ehia dit, dat quan lam phen giau che<br /> each tren quy md sau rgng, phflc tap bugc<br /> dd, thflc la mflu ke r i t hay ve vigc tri dan,<br /> Minh Mgnh - nhfl nhflng gi da de cap - phai<br /> gifl nfldc" (43).<br /> tien hanh qua ca qua trinh, vdi nhflng bflde<br /> di thfeh hdp cho mdi giai doan. Nam 1832, Tfl nhflng "ban tau" va "mflu ke" dd, mgt<br /> cai chet cfla Le Van Duygt tao ra "khoang nam sau khi xoa bd Bic Thanh, 3 thang<br /> trdng quyen lflc" tam thdi d Nam Bg, dd sau cdi chet cfla Le Van Duygt, thang 10<br /> chfnh la thdi diem thudn ldi de hoan thanh nam 1832, trieu dinh Hue cho giai the Gia<br /> mdt viec ma moi thdi ed va sfl chuin bi da Dinh thanh, bai bd chflc Td'ng trin. Gia<br /> 56 R g h i ^ ajru L|ch sfl. sg 3.2010<br /> <br /> Dinh dfldc td chflc lai thanh 6 tinh mdi, hanh chfnh mdi, Td'ng ddc vfla la chflc quan<br /> gdm: eao nha't tai dia phfldng, vfla ed tfl each<br /> thanh vien, dfldc trieu dinh phai cfl ve cai<br /> - Tinh Phien An (44) (dd'i tfl t r i n Phien<br /> An), thd'ng tri 2 phfl, 5 huyen. quan. Chflc T u i n phfl theo quy dinh dflng<br /> d i u mdt tinh. Tdng dde thdng hat hai tinh<br /> - Tinh Bien Hoa (ddi tfl tran Bien Hoa), (47), trong dd mdt tinh chuyen hat (chuyen<br /> thdng tri 1 phu, 4 huygn. chfl cdng viec trong hat cfla minh), mgt tinh<br /> - Tinh Vinh Long (ddi tfl tra'n Vinh kiem hat (kiem ly cdng viec ngodi hat minh<br /> Thanh), thdng tri 3 phu, 6 huygn. thd'ng tri). Cac tinh ghep tai Nam Ky dfldc<br /> trieu dinh dat chflc Tdng ddc cd: An - Bien<br /> - Tinh Dinh Tfldng (dd'i tfl t r i n Dinh<br /> Tfldng), thd'ng tri 1 phfl, 3 huygn. (Phien An - Bien Hod); Long - Tfldng (Vinh<br /> Long - Dinh Tfldng); An - Hd (An Giang -<br /> - Tinh An Giang (tach tfl 2 huygn Vinh Ha Tien). Thdng thfldng Td'ng dde ddng tri<br /> An va Vinh Dinh thugc Vinh Long, ggp vdi sd tai tinh ndo thi kiem ludn T u i n phu tinh<br /> dat Chau Do'c), thdng tri 2 phu, 4 huygn.<br /> dd: "cac tinh An - Bien, Long - Tfldng, An -<br /> - Tinh Ha Tien (ddi tfl t r i n Ha Tien), Ha, Tdng ddc kiem ldm viec cfla T u i n phfl"<br /> thdng tri 1 phfl, 3 huyen (45). (48).<br /> "Luc tinh" (6 tinh) hay "Nam Ky luc Dfldi quyen Td'ng dde, T u i n phfl cd cac<br /> tinh" chl chung toan bg khu vflc Nam Bg la chflc Bd'chinh (dflng d i u Bd chfnh sfl, tflc<br /> each ggi x u i t hien chfnh tfl sau vigc thiet Phien ty); An sdt (dflng d i u An sat sfl, tflc<br /> lap 6 tinh nam 1832 nay. Nidt ty). Thugc quan b hai ty ndy ed Thdng<br /> Cung vdi viec thiet ldp cae ddn vi hanh phdn, Kinh lich, ThU lgi (sdBat, Cflu phim<br /> chi'nh mdi, td chflc bd may quan ly d Nam thfl lai, Vj nhap lflu tuy tinh to hay nho ma<br /> Ky, nha't la cip tinh eung ed nhieu thay nhieu ft khac nhau). Cdng vigc ve quan sfl<br /> ddi. Trong dao du ndm 1832, sau khi danh do Di ddc, Phd Di ddc, Ldnh binh (tinh<br /> gia ket qua eung nhfl kinh nghiem cua vigc ldn), Lanh binh, Phd Ldnh binh (tinh nho)<br /> bai bd Bic Thanh ddi vdi Gia Dinh thanh, phu trach, dfldi quyen cd cac Chfldng cd, Vg<br /> vua Minh Menh cho ring: "Nay (Gia Dinh uy phu ta. De quan ly cac cdng vigc giao<br /> thanh - TG) ehia dat tinh hat, thiet lap due, trieu dinh cdn cho dat b mdi tinh 1<br /> quan chflc, cd hai ty Bd' chfnh. An sat, ehia vien Ddc hgc.<br /> gifl cae vigc tdi chfnh, thud khoa va hinh<br /> Theo Minh Menh chinh yeii, nhiem vu<br /> luat; cd lanh binh quan cai quan, quan vd<br /> cua cac quan dflng d i u tinh dfldc quy dinh<br /> va binh li'nh t i t ea deu thugc quyen Td'ng<br /> do'c, T u i n phu. Nhfl vdy thi chflc vu deu ed nhfl sau:<br /> chuyen trach, mgi viec mdi mong s i p xep - Tdng ddc gifl vigc cai tri quan dan,<br /> dfldc h i n hoi. Cdn Gia Dinh thanh Td'ng trdng coi ca quan van, quan vd, khao hach<br /> t r i n vk cac chflc T r i n thu, Hiep t r i n , eac quan lai va sfla sang chdn bien cfldng.<br /> Tham hiep d cae t r i n deu nen bd di" (46).<br /> - T u i n phu gifl vigc tuyen bd dn dflc<br /> Theo dd, tai Nam Ky, trieu dinh bai bd nha vua, phfl du yen dan, trdng coi hanh<br /> cac chflc Tdng tran, T r i n Thfl, dat Tong chi'nh, giao due, cha'n hflng viec cd ldi va<br /> ddc, Tudn phu dflng dau tinh. Theo ed ciu trfl bd tuc lg.<br /> T6 chirc h^ m6y quAn It hanh chinh... 57<br /> <br /> <br /> - Bd chfnh coi vice thud, tien cua trong Bd chfnh do vien T u i n phfl kiem linh, neu<br /> toan hat, trieu dinh ed ban dn hue hoae ehi dat Bd chi'nh thi d'n trien T u i n phu do<br /> lenh cim thi tuyen dat cho cdc chflc vigc Bd chi'nh. An sat hgi ddng hg ly" (51). Thiic<br /> biet. luc chdp T u i n phu 3 tinh Bien Hoa, Dinh<br /> - An sat gifl vigc hinh phat, phat dfldng Tudng, Ha Tien: "dung chflc Bd chfnh gifl<br /> ky cfldng, phong tuc, xem xdt viec quan lai quyen i n va lam viec T u i n phu" (52). Nhfl<br /> tri dan, kiem ly vigc bflu chfnh truyen di vay, cd the thay, do Td'ng do'c kiem nhiep 3<br /> trong hat. tinh nen 6 tinh Nam Ky chi cd 3 tinh dat<br /> T u i n phfl la Bien Hoa, Dinh Tfldng, Ha<br /> - Lanh binh cai quan binh Ifnh, deu theo Tien. Nhflng 3 tinh tren, it n h i t trong giai<br /> quan Tdng dde mk thi hanh (49).<br /> doan diu, khi mdi lap tinh deu chfla cd<br /> Dfldi tinh, ed cau ddn vi hanh chi'nh cac chflc Tuin phu. Nhflng tinh khdng cd Tuin<br /> cip v i n gdm phfl, huygn, tdng va phu ndy, quyen lflc dfldc giao cho vien Bd'<br /> thdnyxa/ip... Ngoai vigc nam 1828, Minh ehinh. Ngay ea tinh dat tri sd Td'ng dde, Bd'<br /> Mgnh ddi chflc Xa trfldng thanh Ly trfldng, chfnh van la vien quan ddng vai trd kha<br /> quy dinh mdi xa ddt mgt Ly trfldng thay vi quan trgng. TrUdng hdp nam 1832 tai tinh<br /> ed the mgt hoac nhieu Xa trfldng nhfl trfldc Phien An la mgt vf du, khi bdn bac vdi<br /> day. Cdn lai, ed c i u ddn vi hanh chfnh, td trieu dinh ve each thflc xfl tri Le Van Khdi,<br /> chflc bg may quan ly hanh chfnh dfldi cip de nghi "tau xin b i t Khdi (tflc Le Van Khdi<br /> tinh d Nam Bd cd ban khdng thay ddi so vdi - TG) nghiem xdt" do ca Tdng ddc An - Bien<br /> trfldc nam 1832. Sfl bien dgng sau nam Nguyen Van Que va Bd chinh Bach Xuan<br /> 1832 chu yeu ehi dien ra d quy md, sd Ifldng Nguyen eung tau len trieu dinh (53). ...^.<br /> cac ddn vi do qua trinh dien each.<br /> Cd che quan lai "kiem linh", trao quyen<br /> Cd the thiy, cd ciu hanh chfnh cac cip<br /> cip tren cho cip dfldi thfla hdnh - vi the, cd<br /> Nam Bd tfl sau cai each Minh Menh da<br /> the d i n den hign tfldng cdy quyen, lam<br /> tuan thu tdi da theo md hinh thdng nhit,<br /> quyen. Cho nen, du da ed nhflng quy dinh<br /> ap dung tren quy md ca nfldc. Tuy nhien,<br /> ve quyen han, chflc trach cua tflng vien<br /> bd may quan lai d Nam Bg, do tinh hinh,<br /> quan d i u tinh. Song de minh dinh rd rang<br /> dae diem cu the, v i n cd nhflng dieu chinh<br /> hdn chflc nang, phan sfl, ngan chan viec<br /> n h i t dinh, ngay gifla cac tinh cung khdng<br /> lam quyen, trong mgt dao du nam 1834,<br /> hoan toan nhfl nhau. Khac biet ve so' nhan<br /> Minh Menh da lUu y: "Td'ng ddc, T u i n phu<br /> sfl 2 ty cua 6 tinh Nam Ky thdng ke dfldi<br /> la quan to d i u hat, khdng viec gi la khdng<br /> day la mgt vf du (Xem bang 6) (50).<br /> thd'ng nhiep thi Bd' chfnh. An sat va Lanh<br /> Mdt sd' trUdng hdp, khi bd nhigm chflc binh trd xud'ng phai bao nhau ma nghe<br /> vu cu the tai dia phfldng, sfl dieu chinh d theo. Neu tinh nao chi ed cac vien Bd chinh.<br /> nhflng mflc do khac nhau cung dUde ap An sat, Lanh binh thi chflc quan khdng<br /> dung. Ching han, moi tinh, theo cd ciu do each xa nhau lim, kien thflc cung khdng ai<br /> trieu dinh quy dinh, Bd chfnh thUdng do hdn ai kdm, phai nen tuy viec cham chfldc<br /> Tuin phu kiem chflc. Hgi dien cho biet cac ma lam mdi mong cho xong xudi dUdc.<br /> tinh Nam Bg: "pham lg dat T u i n phfl Bien Chuan dinh trfl cae tinh Gia Dinh, Vinh<br /> Hoa, Dinh Tfldng, Ha Tien thi i n trien cua Long, An Giang... nguyen ed Ddc, Phu dai<br /> 58 Rghien ciJru Ljch sfl. sg 3.2010<br /> <br /> <br /> Bang 6: N h a n sU hai ty cfla 6 t i n h Nam Ky<br /> Thu lai<br /> Tinh Ty Thdng Kinh Chdnh Chdnh Tdng<br /> phdn lich bdt ciu nhgp cgng<br /> phdm phdm lUu<br /> Phidn An Bo chinh 1 3 6 60 119<br /> An sit 1 2 4 40<br /> Dinh Tucing Bo chinh 1 2 5 40 75<br /> An Sat 1 1 3 20<br /> Bidn Hoi Bo^ chinh 1 2 5 40 75<br /> An sat 1 1 3 20<br /> Vinh Long Bo chinh 1 3 6 60 119<br /> An sat 1 2 4 40<br /> An Giang Bo chfnh 1 2 5 40 75<br /> An sat 1 1 3 20<br /> H i Tidn Bo chinh 1 1 2 20 39<br /> An sit 1 1 1 10<br /> Tong cdng 12 12 21 47 410 502<br /> <br /> <br /> vien kiem quan, khdng phai ban lai. Cdn Tdm lai, du cd nhflng dieu chinh va ddi<br /> nhfl cac tinh Bien Hoa, Dinh Tfldng, Ha chd khac biet trong cd c i u td chflc bd may<br /> Tien... nhfl chi phat tien Ifldng, tra bign quan lai dia phfldng b Nam Bd so vdi<br /> vice an, chgn cfl nhflng van chflc phfl nhflng quy dinh chung, dfldc xac ldp va<br /> huygn, eung cac viec thfla bign t i m thfldng thflc thi tren quy md ca nfldc tfl sau cai<br /> nen do Bd, An deu can cfl chflc trach ma each Minh Menh; nhflng dd chi la nhflng bd<br /> lam, vien Lanh binh khdng phai dfl den, de sung, dieu chinh n h i m phu hdp vdi tinh<br /> chuyen trach vigc thanh. Cdn nhfl chgn cfl hinh, hodn canh, theo yeu c i u cu the dia<br /> vu chflc, sai phai bien binh, phan phai ddn phfldng. Tren nguyen t i c cao n h i t , td chflc<br /> trat, cim phdng mat dit, pham vigc cd ddn vi hanh chfnh va bg may quan ly hanh<br /> quan hg vigc quan, chuan eho Lanh binh chfnh Nam Ky luc tinh tuan thu trigt dd<br /> hoae Phd lanh binh quan tinh i y hdi ddng cae quy dinh thdng n h i t ve hanh chfnh eua<br /> vdi Bd, An cung bdn; mgt long ldm vigc, ed trieu dinh.<br /> neu t i u thi c h u i n den n h i t luat lien danh,<br /> de eho phd'i hdp tri tug ma lam vigc, van vu Trong bdi canh chung ca nfldc, ciing nhfl<br /> cung giup l i n nhau" (54). dien bien quanh eau chuygn quan ly hanh<br /> chfnh Nam Bg sudt m i y chuc nam d i u<br /> Sfl "nhic nhd" dd cfla Minh Mgnh, mgt trieu Nguyen, y nghla cfla vigc thidt lap<br /> mat, giup eho vigc han che, ngan ngfla cae Nam Ky luc tinh khdng ddn t h u i n chi la<br /> nguy cd ve quyen lflc tai dia phfldng; mdt tach nhdp dien each thdng thfldng. Ca vdi<br /> khac, bd khuyet, lam rd chflc trach, phan Nam Bd eung trieu dinh nhd Nguyin, sfl<br /> nhigm, xfl ly sfl vu trong dia hat quan ly kign nay deu mang t i m vdc dae biet.<br /> eua quan lai thfla hanh, n h i t la nhflng ndi L i n d i u tien, sau cai each Minh Mgnh,<br /> khuyet chflc hay kiem Hnh... trong bg m i y vdi Nam Ky luc tinh, cip tinh - ddn vi hanh<br /> quan lai. chfnh dia phfldng cao n h i t dfldc thiet lap<br /> T6 ehijrc tag may quin ly hanh chinh... 59<br /> <br /> tren toan Nam Bd, kem vdi dd la sfl thdng giai phap nhfl khdng the khac mk trieu<br /> n h i t ve cd ciu td chflc bd may quan ly hanh Nguyen da phai chgn.<br /> ehinh. Vdi sfl kign nay, vung d i t Nam Bd Nhflng giing co quyen lflc xung quanh<br /> da hgi nhdp mgt each diy dfl ve phfldng cau ehuyen quan ly hanh chinh Gia Dinh,<br /> dign td chflc hdnh chfnh cung ea nfldc. be ngoai, ehi la nhflng bieu hien trong<br /> Vdi trieu Nguyen, Nam Ky luc tinh pham vi hoae nhflng lien hg tnic tiep tdi<br /> khdng chi la thanh edng cua chfnh quyen vung da't Nam Bg. Song thflc chit, can<br /> trung fldng trong vigc bai bd ed ciu ddn vi nguyen, ed't ldi eua nd phan dnh md'i tfldng<br /> hanh chfnh eu, thiet lap cac ddn vi mdi tai quan quyen lflc chfnh quyen trung fldng -<br /> Nam Bg, ma cdn la thanh qua, danh d i u dia phfldng. Tfldng quan dd quyet dinh thai<br /> eho viec hoan thanh qua trinh cai each, xac do, each thflc phan flng tfl phfa chfnh<br /> lap he thdng td chflc ddn vi hanh chfnh quyen Gia Dinh thanh, eung nhfl viec chgn<br /> thdng n h i t tren quy md ca nfldc. Ilia chinh sach, bign phap cua trieu dinh<br /> Nguyen ap dung tren bflde dfldng "giai<br /> Thay ldi kei quyen lflc" dd'i vdi vung d i t Nam Bg.<br /> Nhfl mgt t i t yeu lich sfl, thdng n h i t Tfl Gia Dinh thdnh, trai qua qua trinh vdi<br /> lanh thd va quyen lflc ludn la tien de, dieu nhflng tfnh toan, giing co, de rdi di den lue<br /> kign tien quyet cho vigc xac lap nen hanh tinh Nam Ky, dieu dd khdng ddn gian ehi la<br /> chfnh thd'ng n h i t qud'c gia. D i u the ky XIX, ket qua dien each nhfl vdn thfldng ed trong<br /> thach thflc ddi vdi nhd Nguyen chfnh la lich sfl. Mgt mat, diy Id sfl n h i t the hoa md<br /> thflc lflc cua mgt vfldng trieu vfla thiet lap hinh quan ly hanh chfnh dfldc thflc thi tren<br /> mau t h u i n vdi yeu ciu quan ly lanh thd lanh thd qudc gia thdng nhit. Mat khac, sau<br /> rdng ldn, nhflng cdn khd khan bdn be - hg ea qua trinh. Nam Ky luc tinh ehinh la thanh<br /> qua sau bao nam d i t nfldc bien ddng. qua tren con dfldng cung ed, tang cfldng sflc<br /> Trong bdi canh dd, tfl Ifldng sflc minh, manh quyen lflc eua vfldng trieu Nguyen,<br /> phfldng an Bic thanh, Gia Dinh thanh la trong mgt Viet Nam thdng nhit.<br /> <br /> <br /> ,V<br /> CHU THfCH<br /> (35). Did'm niy khic hin v6i Bic Thinh, 4 ngUcli din Nam K^ ngo ngU(?c thi ong dai di?n cho<br /> ngUcli lin lupt nim giii chUc Tong tri'n Bic Thinh mpt siic manh dang ngai mi Minh M^nh cam thi'y<br /> deu qud quin mien Nam, hoic mien Trung: vin chUa the nio che ngU duijc" (Xem Gaultier:<br /> Nguyen Vin Thinh (ngUOi tri'n Phidn An), Minh Mgng, dditions La Rose, Paris, 1935, p.92-<br /> Nguyin Hoing Diic (que tri'n Dinh TUcfng), Le 93; din theo Nguyin Minh Tudng: Cdi cdch hdnh<br /> Chit (qud Binh Dinh) v i TrUdng Vin Minh (qud chinh dudi trieu Minh Minh, Nxb. Khoa hoc xi<br /> Thanh Hoi). hoi, H i Noi, 1996, tr. 120-121).<br /> <br /> (36). Trong cuon Minh Mgng, Gaultier t t a g (37). Thing 5-1820, Minh Menh "li'y ChUcIng<br /> nhin xdt Le Vin Duydt: "li mot con ngUcli manh Ta quin Ld Vin Duy?t lanh Tong tri'n Gia Dinh<br /> md, giiu c6 vi dU(?c toin din bid't dd'n... Hdn niia, thinh", "Duydt b? tii. Vua cho ring ky thac cong<br /> ciing vdi nhiing con chien mi ong iing ho, ciing v6i vi^c cl bidn khon kh6 tim dUdc ngUcli, hai ba lin vo<br /> 60 Rghi&i ciJru Ljch sfl. sg 3.2010<br /> <br /> ve yen ui" {Dgi Nam thUc luc, t i p 2, sdd, tr. 62). (42). Bgi Nam thiic luc, t i p 2, sdd, tr.866-867.<br /> 902.<br /> (38). Nguyin Phan Quang: Le Vdn Khdi vd sU<br /> bie'n thdnh Phien An (1833 - 1835), Nxb. Vin hoc. (43). Dgi Nam thUc luc, t i p 3, sdd, tr.392-393.<br /> Hi Noi, 2002, tr. 34.<br /> (44). Nim 1833, tinh Phien An ddi gpi thinh<br /> (39). Trgn Nhit Vinh - mot nhin vit than cin tinh Gia Dinh.<br /> cua Le Vin Duyet - bi to cao tham nhiing, buon liu.<br /> (45). Dgi Nam thiic luc, t i p 3, sdd, tr.394.<br /> Le Vin Duydt diing ra bao vd, gay ap lUc v6i viec dieu<br /> tra. Tuy qua trinh dieu tra phai diing lai nhUng Minh (46). Dgi Nam thUc luc, t i p 3, sdd, tr.393.<br /> Mfnh ciing da dieu dUdc Tran Nhit Vinh ra Bic (47). C6 hai trUdng hpp ngoai 1$, d6 l i 1 trUcIng<br /> Thanh, thay thd' cho vi tri cua Vinh li Hiiu Tham tri hpp duy nhi't Tong ddc cai quan 3 tinh (Sdn -<br /> bp Binh Nguyin Khoa Minh. Cuoi cung thi Trin HUng - Tuydn, tiic Sdn Tay, Hung Hoi, Tuydn<br /> Nhit Vinh ciing bi bit dUa ve kinh dpi tpi (Dgi Nam Quang), 1 tnldng hdp Tdng ddc chi diing dau 1<br /> thuc luc, tip 2, sdd, tr. 722, 744-745). tinh (Thanh Hoi - "quy hUdng" cua trieu Nguyen).<br /> (40). Quoc ail quan trieu Nguyen: Dgi Nam (48). Dgi Nam thitc luc, t i p 3, sdd, tr. 394<br /> thiic luc, ban dich, t i p 3, Nxb. Giio due. H i Npi,<br /> (49). Qudc sii quan trieu Nguyen: Minh Menh<br /> 2004, tr. 152.<br /> chinh yiu, ban dich, t i p 1, Nxb. Thuin Hoi, Hud',<br /> (41). ThUc luc chdp ngay sau khi truy ting 1994, tr. 205-206<br /> "cong than" cho Ld Vin Duyet, Minh Menh: "roi<br /> (50). Khdm dinh Dgi Nam hgi dien sU li, tip 2,<br /> do, sic cho hai vp Tao bao nhi't v i Ta bao nhi<br /> sdd, tr. 171-172<br /> thupc Ta quin don thii 6 thanh Gia Dinh nit ve<br /> hing ngii 3 Kinh, vp Minh Nghia nit ve tinh (51). Khdm dinh Dgi Nam hgi dien sU li, tip 2,<br /> Quang Ngai, chia bo vio 6 cd Tinh Man, con linh sdd, tr. 137.<br /> trU6c d cd An Thuin thi cii cho luu lai lieu bd vio<br /> (52). Dgi Nam thiic luc, t i p 3, sdd, tr. 395.<br /> cac dpi Ta Sai, Ta Thuin, dpi sau khi an ting Ld<br /> Vin Duypt xong thi ve Kinh. Bpn thupc binh, vidn (53). Qudc aii quan triiu Nguyin: Dgi Nam Hit<br /> tii, hio m\ic cua Duypt thi sung bd vao chin truyin, ban dich, t i p 4, Nxb. Thuin Hoa, Hud',<br /> khuyet trong cd dpi d thinh, ai mudn ve que quin 1997, tr. 475-476.<br /> thi giao sd tai ghi vio sd de chiu sai dich" (Bgi<br /> (54). Khdm dinh Dgi Nam hgi dien sU li, tip 2,<br /> Nam thuc luc, t i p 3, sdd, tr. 354).<br /> sdd, tr. 140.<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2