1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
KHOA VĂN HÓA DU LỊCH
------------
HÁT XẨM TRONG SỰ PHÁT TRIỂN DU LỊCH
TỈNH NINH BÌNH
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Giảng viên hướng dẫn : ThS. Hồ Thu Hà
Sinh viên thực hiện : Bùi Tuyết Phương
HÀ NỘI – 2014
2
LỜI CẢM ƠN
Đề tài khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành là kết quả học tập tại
Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, trong suốt quá trình thực hiện đề tài, em
luôn nhận được sự quan tâm từ phía gia đình, bạn bè, thầy cô trong Khoa Văn
hóa Du lịch, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Em xin được gửi lời cảm ơn
chân thành nhất đến những người đã quan tâm và giúp đỡ em trong quá trình
thực hiện đề tài. Đặc biệt, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới ThS. Hồ Thu
Hà, cô là người đã đặt nền móng và định hướng cho đề tài của em trong
những ngày đầu thực hiện và ThS. Nguyễn Văn Thắng, thầy là người đã tận
tâm giúp đỡ và chỉ bảo tận tình trong suốt quá trình phát triển và hoàn thiện
đề tài này.
Qua đây, em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Sở Văn hóa Thể
thao và Du lịch tỉnh Ninh Bình và nhà hát Chèo tỉnh Ninh Bình đã tạo điều
kiện cho em trong quá trình khảo sát, tìm hiểu thực trạng bảo tồn nghệ thuật
hát Xẩm ở tỉnh Ninh Bình.
Tuy đã cố gắng nhưng thiếu sót là điều không thể tránh khỏi, kính mong
quý thầy cô và các bạn sinh viên đóng góp ý kiến để đề tài khóa luận tốt
nghiệp của em được hoàn thiện
Em xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 13 tháng 05 năm 2014
Sinh viên thực hiện
Bùi Tuyết Phương
3
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ......................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài ..................................................................................................5
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .....................................................................6
3. Phạm vi nghiên cứu ..............................................................................................7
4. Tình hình nghiên cứu ...........................................................................................7
5. Phương pháp nghiên cứu .....................................................................................9
6. Bố cục của đề tài ................................................................................................ 10
Chương 1: KHÁT QUÁT VỀ NINH BÌNH - CÁI NÔI CỦA NGHỆ
THUẬT HÁT XẨM ............................................................................................. 11
1.1. Địa lý, lịch sử, con người Ninh Bình......................................................... 11
1.1.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên .............................................................. 11
1.1.2.Lịch sử ........................................................................................................... 20
1.1.3.Con người ...................................................................................................... 22
1.2. Những giá trị văn hoá đặc sắc ................................................................... 23
1.2.1.Văn hoá vật thể ............................................................................................. 23
1.2.2.Văn hoá phi vật thể ...................................................................................... 32
Tiểu kết chương 1 ................................................................................................ 34
Chương 2: HÁT XẨM VÀ VỊ THẾ CỦA HÁT XẨM TRONG CHIẾN
LƯỢC PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỦA TỈNH NINH BÌNH ....................... 37
2.1. Hát Xẩm - một di sản văn hoá độc đáo .................................................... 37
2.1.1. Nguồn gốc và quá trình phát triển của hát Xẩm ..................................... 38
2.1.2. Các đặc điểm cơ bản của hát Xẩm ............................................................ 42
2.2. Hát Xẩm trên quê hương Ninh Bình ........................................................... 47
2.2.1. Những thăng trầm của hát Xẩm ở Ninh Bình trong quá khứ ...................... 47
2.2.2. Thực trạng bảo tồn di sản phi vật thể hát Xẩm của tỉnh Ninh Bình ..... 54
2.2.3. Nghệ nhân hát Xẩm tiêu biểu ở Ninh Bình .............................................. 56
4
2.3. Vị thế của hát Xẩm trong chiến lược phát triển du lịch tỉnh Ninh
Bình ......................................................................................................................... 58
2.3.1.Góp phần đa dạng hoá sản phẩm du lịch .................................................. 58
2.3.2. Đem lại nguồn lợi kinh tế ........................................................................... 59
2.3.3 Góp phần quảng bá cho Ninh Bình và du lịch tỉnh Ninh Bình ............... 60
Tiểu kết chương 2 ................................................................................................ 65
Chương 3: PHƯƠNG THỨC KHAI THÁC NGHỆ THUẬT HÁT XẨM
TRONG HOẠT ĐỘNG DU LỊCH TỈNH NINH BÌNH. ............................. 66
3.1. Đối với các cơ quan quản lý Nhà nước. ................................................... 66
3.2. Đối với các đơn vị biểu diễn ....................................................................... 68
3.2.1. Nâng cao công tác quản lý, tổ chức biểu diễn ......................................... 68
3.2.2. Đầu tư cơ sở vật chất - kỹ thuật phục vụ biểu diễn ................................. 70
3.2.3. Đào tạo củng cố nguồn nhân lực biểu diễn phục vụ khách du lịch ...... 73
3.2.4. Đa dạng hoá không gian biểu diễn phục vụ du lịch ............................... 75
3.2.5. Xây dựng các chương trình biểu diễn đặc sắc phù hợp với các đối
tượng khách du lịch ............................................................................................... 79
3.2.6. Xây dựng các chương trình biểu diễn có sự kết hợp giữa hát Xẩm với
một số loại hình nghệ thuật truyền thống khác vốn có ở Ninh Bình ................ 81
3.3. Đối với các công ty du lịch, công ty lữ hành ........................................... 83
3.3.1. Nơi biểu diễn hát Xẩm được thiết kế vào trong các chương trình du lịch .. 83
3.3.2. Liên kết với các đơn vị nhà hàng khách sạn để đưa hát Xẩm đến với
khách du lịch một cách linh hoạt ......................................................................... 87
3.4. Đối với hướng dẫn viên ............................................................................... 88
3.5. Đối với hoạt động quảng bá du lịch .......................................................... 88
Tiểu kết chương 3 ....................................................................................... 90
KẾT LUẬN ........................................................................................................... 91
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................. 93
PHỤ LỤC ............................................................................................................... 94
5
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trên một dải đất nước Việt Nam, Ninh Bình được biết đến là vùng đất
địa linh nhân kiệt, nơi gắn liền với sự hình thành và phát triển của ba vương
triều Đinh - Tiền Lê và Lý. Trải qua hàng nghìn năm với biết bao biến cố,
thăng trầm của lịch sử, giờ đây, con người và vùng đất Cố đô đang trỗi dậy,
vươn lên để phát triển mạnh mẽ. Là cửa ngõ cực Nam của đồng bằng Bắc Bộ,
Ninh Bình được biết đến là vùng đất hội tụ đầy đủ các điều kiện thuận lợi về
tự nhiên, văn hoá đảm bảo cho sự phát triển nhanh và bền vững với những đặc
điểm riêng biệt. Nằm ở vị trí tiếp nối giao lưu kinh tế và văn hoá giữa khu vực
châu thổ sông Hồng và sông Mã, giữa Bắc Trung Bộ với vùng đồng bằng Bắc
Bộ, thông qua những tuyến đường giao thông quan trọng, với những cảng
sông, cảng biển kho tàng bến bãi rất thuận lợi để phát triển kinh tế và giao
thương hàng hoá, đặc biệt là ngành kinh tế du lịch. Bên cạnh đó Ninh Bình
còn có nguồn tài nguyên phong phú, nổi tiếng với những cảnh quan thiên
nhiên kỳ thú, những di tích lịch sử văn hoá, những giá trị phi vật thể nổi tiếng
như các lễ hội văn hoá dân gian, những làn điệu Chèo, hát Văn, hát Xẩm và
một nền nghệ thuật ẩm thực phong phú độc đáo là nguồn nội lực quan trọng
để Ninh Bình phát triển du lịch. Ngoài việc là nơi phát tích của nghệ thuật
Chèo thì Ninh Bình còn được coi là “cái nôi” của nghệ thuật hát Xẩm cổ
truyền bởi nơi đây có những vùng đất và những nghệ nhân tiêu biểu nhất của
dân tộc đang lưu giữ loại hình nghệ thuật quý báu có giá trị gần 700 năm này.
Cũng giống như các loại hình nghệ thuật cổ truyền khác của dân tộc, hát
Xẩm vốn có lịch sử tồn tại, phát triển từ nhiều thế kỷ trong không gian văn
hoá của người Việt. Tuy nhiên, trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, hát Xẩm
cũng có lúc bị lãng quên, nhiều nghệ nhân là người yêu loại hình nghệ thuật
này đã từng phải dấu đi niềm đam mê hát xướng, thậm chí giấu cả nghiệp hát