BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
ĐINH THỊ KIM THƯƠNG
KỊCH BẢN TUỒNG ĐÀO TẤN –
MỘT SỐ VẤN ĐỀ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 62.22.01.21
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
HÀ NỘI – 2017
CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH
TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. Vũ Thanh
Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Phản biện 1: GS.TS. Trần Nho Thìn
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc gia Hà Nội
Phản biện 2: PGS. TS. Trịnh Bá Đĩnh
Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Phản biện 3: PGS. TS Nguyễn Thị Chiến
Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
Luận án đã được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Trường
họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Vào hồi …… giờ, ngày …… tháng ….. năm 2017
Có thể tìm hiểu luận án tại
Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội hoặc Thư viện Quốc gia
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
1. Đinh Thị Kim Thương (2016), “Yếu tố tâm linh trong tuồng bản của Đào
Tấn”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Thủ đô Hà Nội số 7, tr.55-66.
2. Đinh Thị Kim Thương (2016), “Hình tượng người phụ nữ trong tuồng cổ”, Tạp
chí Khoa học Trường Đại học Thủ đô Hà Nội số 9, tr.85-99.
3. Đinh Thị Kim Thương (2016), “Không gian, thời gian nghệ thuật trong kịch
bản tuồng của Đào Tấn”, Tạp chí Khoa học Đại học Tân Trào, số 4, tr. 42-52
4. Đinh Thị Kim Thương (2016), “Hoàng Phi Hổ quá giới bài quan, sự phá cách
các mẫu hình nhân vật trong tuồng cổ”, Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 12,
tr.101-112.
5. Đinh Thị Kim Thương (2016), “Thơ trong kịch bản tuồng của Đào Tấn”, Tạp
chí Khoa học Trường Đại học Thủ đô Hà Nội số 11, tr.61-71.
6. Đinh Thị Kim Thương (2017), “Dấu hiệu tan rã ý thức hệ Nho giáo trong văn
bản tuồng của Đào Tấn”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
số 02, tr.57-63.
7. Đinh Thị Kim Thương (2017), “Kịch bản tuồng Đào Tấn trong tiến trình phát
triển thể loại kịch bản tuồng trong dòng chảy văn học Việt Nam”, Tạp chí
Khoa học Trường Đại học Thủ đô Hà Nội số 13, tr.88-100.
8. Đinh Thị Kim Thương (2017), “Các mẫu hình nhân vật chính diện trong kịch
bản tuồng của Đào Tấn”, Tuyển tập công trình nghiên cứu Ngữ văn học năm
2017, Nxb. Giáo dục, tr.61-70.
9. Đinh Thị Kim Thương (2017), “Sự ảnh hưởng của văn hóa các vùng miền
đến tuồng Đào Tấn”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Thủ đô Hà Nội số
16, tr.61 – 79.
10. Dinh Thi Kim Thuong (2017), “Hue Imperial place – the enviroment for the
development of Vietnam classical drama”, HNUE Journal of Science, Volume
62, Issue 5, pp 74 – 82.
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Tuồng là một thể loại kịch tự sự - trữ tình phương Đông mang đậm bản sắc dân tộc.
Tuy nhiên cho đến nay tuồng mới được chú ý nghiên cứu ở phương diện nghệ thuật biểu diễn.
Phương diện kịch bản đã được đề cập đến nhưng không nhiều và chưa có công trình nào đi sâu
vào tìm hiểu vấn đề nội dung và nghệ thuật. Vì thế, rất cần có những nghiên cứu khai thác giá
trị văn học của kịch bản tuồng.
1.2. Đào Tấn là một tài năng lớn toàn diện, trong đó tiêu biểu nhất là những đóng góp của
ông đối với nghệ thuật tuồng. Tuy nhiên cho đến nay, những nghiên cứu về Đào Tấn chưa xứng
với tầm vóc di sản ông để lại. Vì vậy, cần có một công trình khảo sát, nghiên cứu một cách hệ
thống, để có thể đánh giá kịch bản của “Hậu tổ tuồng” với tư cách là một thể loại văn học trong
tiến trình văn học trung đại Việt Nam. Nghiên cứu kịch bản tuồng Đào Tấn giúp chúng ta có cái
nhìn bao quát để thấy rõ đặc điểm, chiều hướng vận động, phát triển tư tưởng nghệ thuật của
ông qua các thời kì. Đó là cơ sở để khẳng định giá trị sự nghiệp, di sản mà “Hậu tổ tuồng” đã để
lại.
1.3. Đào Tấn có vị trí, vai trò quan trọng trong lịch sử phát triển thể loại tuồng cũng như
văn học, văn hóa dân tộc. Nghiên cứu kịch bản tuồng của ông trong tương quan với tuồng cổ,
tuồng pho ở giai đoạn trước và tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh, tuồng đồ ở giai đoạn sau là một công
việc cần thiết giúp chúng ta đánh giá được xu thế vận động phát triển của kịch bản văn học
tuồng và vị thế của tuồng Đào Tấn trong văn học Việt Nam trung - cận đại.
1.4. Là một thể loại văn học đặc thù, kịch bản tuồng có sự gắn kết mật thiết với sân khấu
truyền thống và văn hóa dân tộc, song lâu nay đây vẫn là khoảng trống trong nội dung giảng dạy
các cấp và xa lạ với người học. Với đề tài này, chúng tôi hy vọng có thể bổ sung thêm một nguồn tư
liệu tham khảo cho việc giảng dạy, học tập các ngành văn học, văn hóa trong nhà trường, đồng thời
góp phần bảo tồn và phát huy một loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo của dân tộc.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
Thông qua việc nghiên cứu nội dung và nghệ thuật trong 9 kịch bản tuồng hiện tồn, chúng tôi
hướng tới khẳng định vị trí, vai trò và những đóng góp của Đào Tấn đối với nền văn học, văn hóa
Việt Nam. Để thực hiện mục tiêu trên, chúng tôi xác định những nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau:
- Xác lập luận điểm về một số vấn đề nội dung và nghệ thuật kịch bản tuồng Đào Tấn.
- Tìm hiểu cơ sở, tiền đề và những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển thể loại tuồng trong
thế kỷ XIX, trong đó có tuồng Đào Tấn.
- Khái quát một số phương diện nội dung, nghệ thuật cùng những cách tân trong kịch bản tuồng
Đào Tấn nhìn từ xu hướng vận động của thể loại tuồng trong mối tương quan với những thể loại khác.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: một số vấn đề nội dung và nghệ thuật kịch bản tuồng Đào Tấn.
- Phạm vi nghiên cứu:
+ Phạm vi nội dung: Khái quát về nội dung, nghệ thuật kịch bản tuồng Đào Tấn trên các
phương diện: tư tưởng - đạo đức - xã hội, quan niệm con người; giá trị hiện thực, nhân đạo; kết
2
cấu, nghệ thuật xây dựng nhân vật, văn thể, ngôn ngữ thể hiện từ đó khẳng định giá trị kịch bản
tuồng Đào Tấn đối với thể loại tuồng cũng như văn học, văn hóa Việt Nam.
+ Phạm vi tư liệu: Chúng tôi chọn 9 kịch bản tuồng hiện tồn của Đào Tấn được in trong công
trình Đào Tấn, tuồng hát bội, Vũ Ngọc Liễn sưu tầm, khảo dị, chú giải, Nxb. Sân khấu, 2005.
9 kịch bản tuồng chúng tôi khảo sát gồm:
- Các kịch bản tuồng do ông chỉnh lý, nhuận sắc: Sơn Hậu (chủ yếu sửa ở Hồi III), Khuê các anh
hùng (chỉnh lý từ Hồi II của Tam nữ đồ vương), Đào Phi Phụng (sửa sơ qua, nhất là Hồi IV).
- Các kịch bản tuồng do ông sáng tác: Tân Dã đồn, Diễn võ đình, Cổ Thành, Trầm Hương
các, Hộ sinh đàn (viết chung với con trai là Đào Nhụy Thạch), Hoàng Phi Hổ quá Giới Bài
quan (lấy từ hồi II, tuồng Gián thập điều).
Theo các nhà nghiên cứu, Đào Tấn sáng tác, chỉnh lý, nhuận sắc hơn 40 kịch bản. Trong
luận án này, chúng tôi chọn 9 kịch bản nêu trên vì hầu hết các sáng tác của ông được chia thành ba
thời kỳ: khi còn trẻ, khi làm quan dưới thời Tự Đức, khi hai lần làm Tổng đốc An Tĩnh. Cho đến
nay, đa số các vở tuồng Đào Tấn phụng sắc viết dưới thời Tự Đức hầu như không còn tìm thấy văn
bản được lưu giữ nguyên vẹn, đầy đủ. Ngược lại, các kịch bản tuồng do ông sáng tác và chỉnh lí
còn khá đầy đủ, được lưu giữ trong gia đình Đào Tấn, trong các gánh tuồng, và có trong tay một số
nhà sưu tầm. Như vậy, di sản tuồng Đào Tấn để lại có 40 kịch mục nhưng thực tế chỉ còn 9 kịch
bản tuồng tương đối đầy đủ như đã nêu ở trên. Vì thế, các nghiên cứu về tuồng Đào Tấn hiện nay
chỉ có thể dựa vào 9 văn bản này. Hơn nữa, đây là 9 tác phẩm tiêu biểu nhất của Đào Tấn.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp sau đây:
- Phương pháp nghiên cứu theo thể loại
- Nghiên cứu văn học từ góc độ thi pháp
- Phương pháp tiếp cận liên ngành
5. Đóng góp của luận án
- Luận án khảo sát và phân tích 9 kịch bản tuồng hiện tồn trên nhiều phương diện khác nhau
để chỉ ra một số vấn đề nội dung và nghệ thuật tiêu biểu của kịch bản tuồng Đào Tấn.
- Luận án góp phần khẳng định tài năng và những đóng góp của Đào Tấn trên phương diện văn
học. Đặc biệt là vai trò của ông đối với thể loại này cũng như đối với nền văn học, văn hóa Việt Nam.
- Luận án chỉ ra những tư tưởng mới, thủ pháp nghệ thuật mới manh nha trong tuồng Đào Tấn
mà sẽ được phát triển ở các giai đoạn văn học sau. Nói cách khác, tuồng Đào Tấn chứa đựng một số
yếu tố báo hiệu cho sự chuyển mình của phạm trù văn học trung đại sang hiện đại.
6. Cấu trúc luận án
Luận án được trình bày thành 04 chương:
Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Chương 2: Tiền đề cơ bản của kịch bản tuồng Đào Tấn
Chương 3: Một số vấn đề nội dung kịch bản tuồng Đào Tấn
Chương 4: Một số phương diện nghệ thuật kịch bản tuồng Đào Tấn
Ngoài ra Luận án còn có phần Phụ lục và các bảng, biểu, sơ đồ.