B VĂN HÓA, TH THAO VÀ DU LỊCH B GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
********
NGÔ THỊ THU HƯỜNG
QUẢN LÝ DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT
TỈNH BẮC GIANG (NAY LÀ TỈNH BẮC NINH)
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ
Ngành: Quản lý văn hóa
Mã số: 9229042
HÀ NỘI, 2025
Công trình được hoàn thành tại:
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Quốc Hùng
TS. Trần Đức Nguyên
Phản biện 1: PGS.TS. Bùi Hoài Sơn
Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội
Phản biện 2: TS. Nguyễn Minh Khang
Cục Di sản Văn hóa - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Phản biện 3: PGS.TS. Thị Phương Hậu
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sỹ cấp …..
Tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
Số 418, đường La Thành, Đống Đa, Hà Nội
Vào hồi: … giờ …, ngày … tháng … năm 2025
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện trường Đại học Văn hóa Hà Nội
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Tỉnh Bắc Giang (trước sáp nhập) một trong những địa phương
hệ thống di tích khá phong phú, với hơn 2000 di tích đã được kiểm
kê, trong đó 755 di tích được xếp hạng các cấp (tính đến tháng 6/2025).
Trong số các di tích này ba di tích được Thủ tướng Chính phủ xếp
hạng quốc gia đặc biệt, gồm: Địa điểm Chiến thắng Xương Giang,
Những địa điểm Khởi nghĩa Yên Thế, và An toàn khu II Hiệp Hòa. Đây
những di tích giá trị tiêu biểu, gắn với các giai đoạn lịch sử trọng
đại của dân tộc, thể hiện tinh thần yêu nước, khát vọng độc lập, tự chủ
sự đóng góp to lớn của nhân dân địa phương vào sự nghiệp cách
mạng. Các di tích này thể hiện vai trò của Nhà nước cộng đồng
trong công tác bảo tồn, tu bổ, phát huy giá trị di tích gắn với phát triển
KT-XH địa phương.
Việc lựa chọn ba di tích nói trên làm trường hợp nghiên cứu không
chỉ bởi đây các DTQGĐB có giá trị tiêu biểu về lịch sử-văn hóa,
còn bởi tính đa dạng trong phương thức quản lý, sự tham gia khác biệt
của các chủ thể, cũng như khả năng đối chiếu, so sánh giữa các mô hình
quản lý hiện nay. Qua đó, đề tài hướng đến việc làm mối quan hệ
giữa kỳ vọng hội, vai trò thực tế, xung đột vai trò quá tải vai trò
của các chủ thể, đặc biệt Nhà nước cộng đồng trong hoạt động
quản lý di tích (QLDT).
thể thấy, kể từ khi di tích đầu tiên trong số ba di tích trên được
công nhận DTQGĐB o năm 2012 cho đến nay, những di tích này nhận
được sự quan tâm của các tổ chức bộ máy Nhà nước cộng đồng trên
nhiều phương diện hoạt động: Quy hoạch, lập dự án tu bổ, tôn tạo, đặc
biệt là hoạt động bảo tồnphát huy giá trị di tích… Tuy nhiên, bên cạnh
những kết quả đạt được, công tác QLDT còn bộc lộ không ít bất cập:
Phân cấp quản lý thiếu ng; chế phối hợp giữa các cấp, các ngành,
chính quyền địa phương thiếu đồng bộ; cơ chế huy động nguồn lực hội
hóa (XHH) chưa thực sự hiệu quả, đặc biệt vai trò của cộng đồng
địa phương trong việc bảo vệ, phát huy giá trị di tích còn mờ nhạt; trong
khi đó, vai trò của Nhà ớc-với tư cách chủ thể định hướng, chđạo,
quản lý và điều phối chínhch lại gặp phải không ít thách thức liên quan
đến sự quá tải chức năng, chồng chéo nhiệm vụ xung đột giữa mục
tiêu bảo tồn với yêu cầu phát triển KT-XH tại địa phương.
Đặc biệt, trong quá trình triển khai luận án, một biến động lớn về
hành chính đã diễn ra: Theo quyết nghị của Quốc hội về việc sắp xếp lại
đơn vị hành chính cấp tỉnh, hai tỉnh Bắc Giang Bắc Ninh chính thức
được sáp nhập, thống nhất tên gọi là tỉnh Bắc Ninh kể từ ngày 01/7/2025.
Sự kiện này không chđánh dấu một ớc chuyển lớn về quản hành
chính-lãnh thổ, mà còn đặt ra những yêu cầu mới trong công tác bảo tồn,
quản phát huy giá trdi tích trên địa bàn mở rộng. Các di tích từng
thuộc địa giới hành chính tỉnh Bắc Giang (trước sáp nhập), bao gồm ba
DTQGĐB được lựa chọn m trường hợp nghiên cứu nay được xác định
thuộc địa phận tỉnh Bắc Ninh (sau sáp nhập). Do đó, để bảo đảm tính cập
nhật, nhất quán và phù hợp với bối cảnh thực tiễn, luận án này có sử dụng
danh xưng địa giới nh chính tỉnh Bắc Ninh khi đề cập đến không gian
nghiên cứu và các địa danh, trong khi vẫn giữ nguyên c nội dung, mục
tiêu và phạm vi phân tích đã được xác lập từ đầu trong việc phân tích mô
hình QLDT tại ba địa điểm lịch sử trọng yếu nói trên. Việc điều chỉnh tên
gọi địa giới nh chính y không làm thay đổi đối ợng, mục tiêu
nội dung nghiên cứu của luận án, trái lại, còn p phần đặt vấn đề
nghiên cứu trong một bối cảnh quản lý hành chính mới, từ đó gợi mở các
tiếp cận thích ứng với yêu cầu đổi mới trong quản DTQGĐB địa
phương trên quy mô rộng n.
Xuất phát từ thc tiễn u trên, cần thiết một ng tnh nghn cứu
toàn diện, đánh giá đúng thực trạng quản DTQGĐB hiện nay tng qua
ng nh thuyết vai trò, nhằm m nhng vấn đề cốt i trong việc
thc hiện c vai trò của Nhà nước cộng đồng qua hoạt động bảo tồn,
phát huy giá trị di tích; đồng thời đề xuất giải pháp p hợp, khả thi nhm
ng cao hiệu qu quản lý DTQGĐB nn từ vai trò củac chủ thể trong
bối cảnh hiện nay. Cnh vì vậy, nghiên cứu sinh (NCS) lựa chn thực hiện
đề tài “Quản lý di tích quốc gia đặc biệt ở tỉnh Bắc Giang (nay là tỉnh Bắc
Ninh) m nội dung nghn cứu cho luận án của nh.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của đề tài nhằm phân tích, đánh giá vai trò của Nhà nước
và cộng đồng trong công tác quản lý DTQGĐB tại tỉnh Bắc Giang (trước
khi sáp nhập). Trên cơ sở đó, luận án vận dụng LTVT để làm rõ các yếu
tố ảnh hưởng đến hiệu ququản lý, chỉ ra những bất cập đề xuất giải
pháp ng cao hiệu quả QLDT trong bối cảnh đổi mới thể chế, phân cấp
quản lý và chuyển đổi hành chính địa phương.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nêu trên, luận án tập trung giải quyết những
nhiệm vụ cụ thể sau đây:
- Hệ thống hóa sở luận các công trình tiếp cận thuyết
liên quan đến đề tài.
- Khảo sát, phân tích thực trạng hoạt động quản lý DTQGĐB ở Bắc
Giang, tập trung vào vai trò của Nnước cộng đồng.
- Vận dụng LTVT để lý giải những vấn đề bất cập trong quản lý:
xung đột, quá tải vai trò hay khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế.
- Đề xuất các giải pháp khoa học, khả thi nhằm hoàn thiện mô hình
quản lý DTQGĐB trong bối cảnh thay đổi địa giới hành chính.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu: NCS lựa chọn đối tượng nghiên cứu
của luận án hoạt động quản DTQGĐB tỉnh Bắc Giang (nay
tỉnh Bắc Ninh) với trọng tâm là vai trò của Nhà nước và cộng đồng.