Tóm tắt Luận án Tiến sĩ: Đổi mới cơ bản của thơ trữ tình Việt Nam từ giữa thập kỷ 80 đến nay

bé gi¸o dôc vμ ®μo t¹o

tr−êng ®¹i häc s− ph¹m hμ néi §Æng Thu Thuû Nh÷ng ®æi míi c¬ b¶n cña th¬ tr÷ t×nh

viÖt nam tõ gi÷a thËp kØ 80 ®Õn nay

Chuyªn ngµnh: V¨n häc ViÖt Nam M· sè: 62.22.3401

Tãm t¾t luËn ¸n tiÕn sÜ Ng÷ v¨n

Hμ Néi - 2009

C«ng tr×nh ®−îc hoµn thµnh t¹i

Khoa Ng÷ v¨n - tr−êng ®¹i häc s− ph¹m hμ néi

Ng−êi h−íng dÉn khoa häc:

PGS. NguyÔn V¨n Long

Ph¶n biÖn 1:

Ph¶n biÖn 2:

Ph¶n biÖn 3:

LuËn ¸n sÏ ®−îc b¶o vÖ tr−íc héi ®ång chÊm luËn ¸n cÊp nhµ n−íc

Häp t¹i Tr−êng §¹i häc S− ph¹m Hµ Néi

Vµo håi giê th¸ng n¨m

Cã thÓ t×m hiÓu luËn ¸n t¹i Th− viÖn Quèc gia vµ Th− viÖn tr−êng §¹i häc S− ph¹m Hµ Néi

DANH MôC MéT Sè C¤NG TR×NH CñA T¸C GI¶

LI£N QUAN §ÕN LUËN ¸N

1. §Æng Thu Thñy (2003), Søc trÎ cña mét tµi n¨ng ChÕ Lan Viªn, DiÔn

®µn V¨n nghÖ ViÖt Nam, sè Xu©n, tr 19- 22.

2. §Æng Thu Thñy (2004), Ta lµ ai ? C©u hái cuéc ®êi, Kû yÕu Héi th¶o

khoa häc Nh÷ng nhµ nghiªn cøu Ng÷ v¨n trÎ, T¹p chÝ Khoa häc §HSP Hµ

Néi, tr 137-141.

3. §Æng Thu Thñy (2006), §«i ®iÒu vÒ v¨n hãa ®äc th¬ h«m nay, V¨n häc

ViÖt Nam sau 1975- Nh÷ng vÊn ®Ò nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y, NXB Gi¸o dôc,

Hµ Néi, tr 430-440.

4. §Æng Thu Thñy (2008), Vµi nhËn xÐt vÒ sù ®æi míi ng«n ng÷ th¬ ca ViÖt

Nam ®−¬ng ®¹i, T¹p chÝ Ng«n ng÷, sè 6, tr 38- 48.

5. §Æng Thu Thñy (2008), Sù vËn ®éng cña quan niÖm th¬ vµ nhµ th¬ thêi k×

®æi míi, T¹p chÝ Nghiªn cøu V¨n häc, sè 7, tr 67- 85.

6. §Æng Thu Thñy (2008), Vµi nÐt vÒ th¬ thÞ gi¸c ë ViÖt Nam, T¹p chÝ Khoa

häc §¹i häc S− ph¹m, sè 6, tr 56- 62

7. §Æng Thu Thñy (2008), Vµi nÐt vÒ th¬ t×nh ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i, §Æc san

khoa häc (Nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu khoa häc t¹i Héi th¶o khoa häc c¸n bé

trÎ- Tr−êng §¹i häc S− ph¹m), tr 44- 51.

Më §Çu

1. Lý do chän ®Ò tµi Nhu cÇu nghiªn cøu th¬ ViÖt Nam tõ gi÷a thËp kØ 80 (cña thÕ kØ XX) ®Õn nay b¾t nguån tõ chÝnh thùc tr¹ng phong phó, bÒ bén, phøc t¹p vµ ®ang vËn ®éng cña nã (sù bïng næ vÒ sè l−îng, sù ®a s¾c ®a diÖn, sù më réng biªn ®é ph¶n ¸nh, tÝnh chÊt ®a khuynh h−íng, sù ®a d¹ng vÒ thi ph¸p...). Nh÷ng ®Æc ®iÓm nµy tÊt yÕu dÉn ®Õn tÝnh phøc t¹p, ®a chiÒu trong qu¸ tr×nh tiÕp nhËn. Ch−a bao giê l¹i cã mét kho¶ng c¸ch lín gi÷a s¸ng t¹o vµ tiÕp nhËn, gi÷a c¸c quan ®iÓm tiÕp nhËn nh− b©y giê. Quan s¸t qu¸ tr×nh vËn ®éng cña th¬ mÊy m−¬i n¨m qua, chóng t«i nhËn thÊy râ nç lùc c¸ch t©n cña nh÷ng ng−êi cÇm bót. §æi míi lµ mét vÊn ®Ò cèt yÕu, mang tÝnh thêi sù cña th¬ ViÖt Nam giai ®o¹n nµy.

Cã nhËn diÖn râ vÒ hiÖn t¹i míi chñ ®éng trong t−¬ng lai. Muèn gi¶i quyÕt cã hiÖu qu¶ nh÷ng tån t¹i mµ th¬ ®ang ®Æt ra ®Ó thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña nã, tr−íc hÕt cÇn nh×n nhËn chÝnh x¸c thùc tr¹ng s¸ng t¸c.

Hµnh tr×nh ®i t×m vµ kh¼ng ®Þnh m×nh cña th¬ h«m nay v« cïng khã kh¨n vµ phøc t¹p bëi nã ®ang sinh tån trong mét thÕ giíi ®a cùc, phi trung t©m. T×m hiÓu nh÷ng ®æi míi cña th¬, ta sÏ thÊy râ thªm con ®−êng quanh co vµ kh«ng Ýt ghËp ghÒnh cña mét thÓ lo¹i v¨n ch−¬ng trong tiÕn tr×nh héi nhËp. Th¬ ca lµ nghÖ thuËt cña ng«n tõ. Bëi thÕ, th¬ g¾n chÆt víi t©m thøc, ®iÖu hån, ®iÖu c¶m cña d©n téc. Qua thùc tr¹ng ®æi míi th¬ ®−¬ng ®¹i, chóng ta cã thÓ rót ra nh÷ng quy luËt, nh÷ng bµi häc khi ®i t×m mét con ®−êng, mét c¸ch thøc héi nhËp trong lÜnh vùc v¨n hãa tinh thÇn cña d©n téc.

Trong thêi ®¹i bïng næ th«ng tin nh− hiÖn nay, nhu cÇu cËp nhËt kiÕn thøc lµ rÊt cÇn thiÕt. Yªu cÇu gi¶ng d¹y thêi sù v¨n häc hiÖn nay ®ang ®−îc ®Æt ra nh−ng kh«ng dÔ g× gi¶i quyÕt. V× nh÷ng lÝ do trªn, viÖc tæng kÕt, ®¸nh gi¸ mét c¸ch kh¸ch quan, toµn diÖn vÒ nh÷ng ®æi míi cña th¬ ViÖt Nam trong mÊy chôc n¨m qua lµ v« cïng cÇn thiÕt vµ cã ý nghÜa. Víi c«ng tr×nh nµy, chóng t«i hy väng sÏ gãp thªm ®−îc mét tiÕng nãi vµo cuéc ®èi tho¹i d©n chñ vÉn ®ang cßn tiÕp diÔn vÒ th¬ ®−¬ng ®¹i. 2. LÞch sö vÊn ®Ò Th¬ giai ®o¹n nµy chñ yÕu ®−îc tiÕp cËn d−íi gãc ®é phª b×nh (vÒ mét t¸c gi¶, mét vÊn ®Ò thêi sù v¨n häc, mét hiÖn t−îng míi næi…). Nh×n chung, ®−îc quan t©m, tranh luËn nhiÒu h¬n c¶ lµ c¸c vÊn ®Ò: truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i, th¬ vµ tÝnh d©n téc, ch÷ vµ nghÜa, th¬ vµ sex. Bªn c¹nh rÊt nhiÒu bµi viÕt vÒ c¸c t¸c gi¶, t¸c phÈm cô thÓ lµ mét sè bµi viÕt, c«ng tr×nh nghiªn cøu ®i vµo nhËn diÖn, miªu t¶ nh÷ng ®Æc ®iÓm, diÖn m¹o cña th¬, ph©n lo¹i c¸c d¹ng thøc cña c¸i t«i tr÷ t×nh. Cã thÓ ®iÓm ®Õn nh÷ng c«ng tr×nh tiªu biÓu sau:

1. Nöa thÕ kØ th¬ ViÖt Nam 1945-1995 (Vò TuÊn Anh- 1997) 2. Th¬ tr÷ t×nh ViÖt Nam 1975-1995 (Lª L−u Oanh- 1998) 3. MÊy vÊn ®Ò vÒ th¬ ViÖt Nam 1975-2000 (Ph¹m Quèc Ca- 2003)

Ngoµi ba c«ng tr×nh nghiªn cøu cã quy m« vµ tÝnh chuyªn biÖt nh− trªn cßn cã mét sè bµi viÕt mang tÝnh chÊt tæng kÕt: NhËn xÐt vÒ t− duy th¬ thêi k× ®æi míi (NguyÔn B¸ Thµnh), M−êi n¨m th¬ thêi k× ®æi míi- nh÷ng xu h−íng t×m tßi (Mai H−¬ng), Hµnh tr×nh th¬ ViÖt Nam hiÖn ®¹i (TrÇn §×nh Sö), VÒ mét xu h−íng ®æi míi thi ph¸p trong th¬ hiÖn nay (§ç Lai Thuý), Nh×n l¹i tiÕn tr×nh th¬ ViÖt Nam hiÖn ®¹i (Vò QuÇn Ph−¬ng), M−êi n¨m câng th¬ leo nói (Thanh Th¶o), Tæng quan vÒ th¬ ViÖt Nam 1975-2000, Th¬ ViÖt Nam thêi k× ®æi míi 1986-2000 (M· Giang L©n), Nh÷ng chuyÓn ®éng cña th¬ ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i (NguyÔn §¨ng §iÖp), Th¬ tõ sau 1975 (NguyÔn V¨n Long). Nh×n chung c¸c ý kiÕn ®Òu kh¸ thèng nhÊt víi nhau trong viÖc ph©n chia d¹ng thøc cña c¸i t«i tr÷ t×nh, c¸c xu h−íng cña th¬, thõa nhËn nh÷ng ®æi míi vÒ mét sè ph−¬ng diÖn néi dung vµ h×nh thøc nghÖ thuËt. VÒ néi dung: ®¸ng chó ý lµ xu h−íng trë vÒ víi c¸i t«i c¸ nh©n, kh¼ng ®Þnh con ng−êi c¸ tÝnh, quan t©m tíi nh÷ng vÊn ®Ò nh©n sinh thÕ sù. VÒ nghÖ thuËt: næi bËt lªn lµ vÊn ®Ò c¸ch t©n ng«n ng÷; sù ®a d¹ng, linh ho¹t vÒ giäng ®iÖu; sù ®a d¹ng trong cÊu tróc thÓ lo¹i. Tïy vµo tõng tiªu chÝ ®¸nh gi¸ vµ c¶m quan thÈm mÜ mµ cã nh÷ng th¸i ®é kh¸c nhau ®èi víi nh÷ng c¸ch t©n th¬. Cã ng−êi lÊy tiªu chÝ cña th¬ thêi k× c¸ch m¹ng, cã ng−êi l¹i xuÊt ph¸t tõ nh÷ng nhu cÇu cña con ng−êi hiÖn ®¹i trong hoµn c¶nh x· héi hiÖn ®¹i, cã ng−êi ®øng tõ gãc ®é chÝnh trÞ, ®¹o ®øc, t− t−ëng, cã ng−êi l¹i xuÊt ph¸t tõ ®Æc tr−ng thÈm mÜ cña thÓ lo¹i ®Ó ®¸nh gi¸ th¬ ®−¬ng ®¹i. Cã ng−êi tung h« mét c¸ch hµo phãng, ng−êi th× kh¾c nghiÖt ®Õn tµn nhÉn, còng cã kh«ng Ýt ng−êi ®iÒm ®¹m, chõng mùc. Tuy vËy, vÒ c¬ b¶n, sù vËn ®éng trªn c¸c ph−¬ng diÖn cña th¬ ViÖt Nam thêi k× ®æi míi ®· ®−îc kh¼ng ®Þnh theo chiÒu h−íng tÝch cùc, nhÊt lµ nh÷ng ®æi míi vÒ néi dung. Nh÷ng ®æi míi vÒ h×nh thøc nghÖ thuËt cã phÇn phøc t¹p, nhiÒu nhËn ®Þnh tr¸i chiÒu h¬n. TÊt c¶ c¸c bµi viÕt mang tÝnh tæng kÕt, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®Òu giíi h¹n ë mèc thêi gian n¨m 2000 trë vÒ tr−íc. Cho ®Õn nay (2007), ch−a cã mét c«ng tr×nh chuyªn biÖt nµo nghiªn cøu vÒ vÊn ®Ò Nh÷ng ®æi míi c¬ b¶n cña th¬ ViÖt Nam tõ gi÷a thËp kØ 80 ®Õn nay. LuËn ¸n sÏ ®i t×m c¸i míi trªn b×nh diÖn bao qu¸t, tõ néi dung c¶m høng ®Õn nghÖ thuËt biÓu hiÖn nh»m ph©n biÖt víi c¸i tr−íc ®ã. Kh«ng tiÕp cËn d−íi gãc ®é lÝ luËn hay ®Æc tr−ng thi ph¸p, chóng t«i xem xÐt sù vËn ®éng nµy trong mèi quan hÖ h÷u c¬ víi ý thøc nghÖ thuËt, quan niÖm thÈm mÜ cña thêi ®¹i. 3. §èi t−îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu §èi t−îng nghiªn cøu cña luËn ¸n lµ th¬ tr÷ t×nh ViÖt Nam tõ gi÷a thËp kØ 80 ®Õn nay (vÒ c¬ b¶n, luËn ¸n dõng ë mèc thêi gian n¨m 2005. Chóng t«i sÏ chØ ®Ò cËp ®Õn mét sè Ýt tËp th¬ g©y ®−îc d− luËn, ®−îc c«ng bè vµo hai n¨m 2006, 2007). Th¬ tõ sau 1975 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 80 chñ yÕu tr−ît theo qu¸n tÝnh cña nÒn th¬ kh¸ng chiÕn. So víi v¨n xu«i, th¬ nhËp cuéc chËm h¬n bëi ®æi míi trong th¬ lµ ®æi míi c¸i phÇn gèc rÔ, s©u xa nhÊt, ®æi míi c¶ t©m hån, t×nh c¶m, niÒm vui, nçi buån chø kh«ng ph¶i chØ vÒ nhËn thøc. Tõ gi÷a nh÷ng n¨m 80, th¬ míi

b¾t ®Çu cã nh÷ng chuyÓn ®éng râ nÐt (vÒ ®Ò tµi, c¶m høng...). Bëi thÕ, chóng t«i lùa chän thêi ®iÓm nµy nh− sù khëi ®Çu cho nh÷ng ®æi míi th¬ ®−¬ng ®¹i. Ch−a bao giê, th¬ ®−îc in nhiÒu nh− hiÖn nay. NhÊt lµ tõ khi cã v¨n häc m¹ng, sè l−îng c¸c t¸c phÈm ®−îc c«ng bè l¹i cµng gia t¨ng mét c¸ch ®¸ng kinh ng¹c. Bëi thÕ, khã mµ cã thÓ thèng kª, bao qu¸t hÕt ®−îc. LuËn ¸n sÏ chØ chó träng ®Õn nh÷ng t¸c phÈm Ýt nhiÒu ®−îc coi lµ sù kiÖn trong ®êi sèng v¨n häc, thu hót ®−îc sù chó ý cña c«ng luËn, hoÆc cã gi¸ trÞ nghÖ thuËt cao, hoÆc cã vÊn ®Ò g©y tranh c·i, hoÆc tiªu biÓu cho mét khuynh h−íng nµo ®ã vµ nhÊt lµ ph¶i thÓ hiÖn ®−îc râ nÐt sù ®æi míi. VÒ c¬ b¶n, ®ã còng lµ nh÷ng t¸c phÈm ®· ®−îc xuÊt b¶n thµnh s¸ch, thµnh tËp. Cßn sè th¬ ®−îc in lÎ trªn c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng, th¬ chÐp tay, th¬ photo, th¬ ®−îc ph¸t hµnh trªn m¹ng..., chóng t«i sÏ chØ l−u ý ®Õn nh÷ng tr−êng hîp “®Æc biÖt”, g©y ®−îc d− luËn. Chóng t«i còng sÏ ®Ò cËp tíi c¶ th¬ ViÖt Nam ë h¶i ngo¹i ®Ó cã thÓ cã mét c¸i nh×n toµn c¶nh vÒ th¬ tr÷ t×nh ViÖt Nam nãi chung song chØ ë mét møc ®é nhÊt ®Þnh. ë luËn ¸n nµy, chóng t«i kh«ng ®−a tr−êng ca vµo diÖn nghiªn cøu v× thÓ lo¹i nµy kh«ng ph¶i lµ thÕ m¹nh cña th¬ thêi ®æi míi. Còng bëi, nã cã nh÷ng ®Æc tr−ng thÓ lo¹i ph©n biÖt víi th¬ tr÷ t×nh.

§Ò tµi cña luËn ¸n lµ "Nh÷ng ®æi míi c¬ b¶n cña th¬ tr÷ t×nh ViÖt Nam tõ gi÷a thËp kØ 80 ®Õn nay" nªn trong qu¸ tr×nh triÓn khai ®Ò tµi, chñ yÕu chóng t«i chØ chó träng ®Õn nh÷ng vÊn ®Ò ®æi míi (®æi míi vÒ quan niÖm s¸ng t¸c, vÒ c¶m høng, vÒ nghÖ thuËt), c¸i g× kh«ng míi chóng t«i sÏ l−ít qua hoÆc kh«ng bµn tíi. 4. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu

- Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu v¨n häc sö kÕt hîp víi thi ph¸p thÓ lo¹i. - Ph−¬ng ph¸p thèng kª ph©n lo¹i, hÖ thèng ho¸: theo mèc thêi gian, theo

t¸c gi¶, chñ ®Ò, khuynh h−íng.

- Ph−¬ng ph¸p so s¸nh trªn nhiÒu cÊp ®é: t¸c phÈm, t¸c gi¶, giai ®o¹n, thÓ

lo¹i...

- Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch tæng hîp.

5. §ãng gãp míi cña luËn ¸n - Th«ng qua mét khèi l−îng t− liÖu phong phó vµ cËp nhËt, luËn ¸n sÏ ®em ®Õn cho ng−êi ®äc mét c¸i nh×n tæng quan, cã tÝnh hÖ thèng, ®¸ng tin cËy vÒ th¬ tr÷ t×nh ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i. - Miªu t¶, tæng kÕt, ®¸nh gi¸ nh÷ng ®æi míi cña th¬ giai ®o¹n nµy, tõ ®ã thÊy ®−îc vai trß cña nã trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña th¬ ViÖt Nam. - N¾m b¾t chiÒu h−íng vËn ®éng c¬ b¶n cña th¬ ®−¬ng ®¹i - mét thùc thÓ v¨n häc cã diÖn m¹o phøc t¹p vµ ®a d¹ng nhÊt kÓ tõ sau n¨m 1975. 6. CÊu tróc cña luËn ¸n

Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, luËn ¸n gåm cã ba ch−¬ng:

Ch−¬ng 1: §æi míi quan niÖm th¬ Ch−¬ng 2: §æi míi vÒ c¶m høng Ch−¬ng 3: §æi míi mét sè ph−¬ng diÖn h×nh thøc nghÖ thuËt

Ch−¬ng 1: §æi míi quan niÖm th¬

1.1. §æi míi nh− mét nhu cÇu tÊt yÕu 1.1.1.Sù t¸c ®éng cña hoµn c¶nh lÞch sö x· héi vµ m«i tr−êng v¨n hãa thÈm mÜ Tõ sau §¹i héi §¶ng lÇn VI, x· héi ViÖt Nam cã nh÷ng chuyÓn biÕn míi mÎ vÒ nhiÒu mÆt. C¬ cÊu kinh tÕ thay ®æi dÉn ®Õn sù thay ®æi vÒ t− t−ëng, t©m lý x· héi vµ nhu cÇu, thÞ hiÕu cña c«ng chóng. Sù xo¸ bá bao cÊp vÒ t− t−ëng, kh«ng khÝ d©n chñ réng r·i, sù më réng giao l−u quèc tÕ vÒ v¨n ho¸, tinh thÇn coi träng yÕu tè con ng−êi ®· ®¸nh thøc ý thøc vÒ c¸ nh©n, c¸ tÝnh. "Ch−a bao giê, chóng ta chøng kiÕn t©m hån con ng−êi ViÖt Nam më réng tÊt c¶ c¸c chiÒu kÝch nh− lóc nµy" (dÉn theo Ph¹m Quèc Ca- MÊy vÊn ®Ò vÒ th¬ ViÖt Nam 1975-2000). NÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®· cã nh÷ng t¸c ®éng nhiÒu mÆt ®Õn x· héi, con ng−êi vµ c¶ th¬ ca (c¶ tÝch cùc vµ tiªu cùc). Nã kÝch thÝch c¹nh tranh, kh¬i më nh÷ng tiÒm n¨ng s¸ng t¹o, th«i thóc viÖc t¹o ra nh÷ng gi¸ trÞ ®éc s¸ng gi÷a mét thÕ giíi ®a gi¸ trÞ; khiÕn cho ng−êi ta n¨ng ®éng, cëi më, tØnh t¸o, trÝ tuÖ h¬n; song còng nhiÒu dôc väng, thùc dông, l¹nh lïng, tµn nhÉn h¬n. Con ng−êi thêi nµy kh«ng ph¶i con ng−êi thuÇn khiÕt, con ng−êi lý t−ëng, mµ lµ con ng−êi t¹p ®a, Èn chøa c¶ "rång ph−îng lÉn r¾n rÕt". Sù tiÕn bé cña khoa häc kü thuËt, sù bïng næ th«ng tin trong thÕ giíi hiÖn ®¹i, xu thÕ giao l−u më cöa ®· më réng c¸nh cöa tri thøc nh©n lo¹i. C¸c kh¸i niÖm: quèc tÕ hãa, toµn cÇu hãa ph¶n ¸nh nh÷ng hiÖn thùc c¬ b¶n vµ phæ biÕn cña loµi ng−êi hiÖn nay. §©y kh«ng cßn lµ sù trao ®æi gi÷a nh÷ng gi¸ trÞ riªng biÖt nh− tr−íc, mµ lµ sù hµi hßa, héi nhËp cña c¸c gi¸ trÞ. Nã kh«ng dÉn ®Õn t×nh tr¹ng ®ång hãa mµ sÏ t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó lµm phong phó h¬n b¶n s¾c cña mçi c¸ nh©n. Cïng víi nh÷ng biÕn ®æi c¬ giíi do sù thay ®æi cña hoµn c¶nh lÞch sö lµ nh÷ng biÕn chuyÓn s©u xa trong thÕ giíi néi c¶m, trong t− t−ëng, lèi sèng, c¸ch nghÜ cña c¸ nh©n; trong t©m thøc v¨n hãa céng ®ång. Sù réng më cña mét thÕ giíi ®a chiÒu kÝch dÉn ®Õn nh÷ng chuyÓn biÕn quan träng trong thÕ giíi quan, nh©n sinh quan cña nh÷ng ng−êi cÇm bót. M©u thuÉn gi÷a hÖ gi¸ trÞ chÝnh thèng vµ c¸c hÖ gi¸ trÞ kh¸c ®ang h×nh thµnh tù ph¸t vµ m¹nh mÏ lµ mét biÓu hiÖn, còng lµ mét nguyªn nh©n chñ yÕu dÉn ®Õn nh÷ng biÕn ®éng trong ®êi sèng v¨n hãa vµ tinh thÇn ë n−íc ta. Sù thay ®æi trong nhËn thøc, tÊt yÕu dÉn ®Õn nhu cÇu biÓu ®¹t míi vÒ thÕ giíi. §æi míi, c¸ch t©n là kh¸t väng chung cña nh÷ng ng−êi nghÖ sÜ. Trong nh÷ng n¨m th¸ng nµy, chóng ta ®· chøng kiÕn kh«ng Ýt nh÷ng ph¸ c¸ch, thËm chÝ c¶ nh÷ng ph¸ ph¸ch trong nghÖ thuËt nãi chung. Trong bèi c¶nh ®ã, th¬ ca còng kh«ng thÓ kh«ng nhËp cuéc. 1.1.2. Nhu cÇu ®æi míi tù th©n cña nÒn th¬ ViÖt C¸ch t©n lµ thuéc tÝnh cña s¸ng t¹o, lµ quy luËt b¶n chÊt, lµ con ®−êng sèng cßn cña v¨n häc nghÖ thuËt. Th¬ ViÖt Nam vèn tiÒm tµng mét kh¸t väng ®æi míi. LÞch sö ph¸t triÓn cña th¬ ViÖt qua c¸c thêi k× ®· chøng minh:

- Thêi k× trung ®¹i, chóng ta ®· häc tËp kÜ thuËt vµ mÜ häc §−êng thi ®Ó s¸ng t¹o th¬ ViÖt. LÞch sö v¨n häc ®· ghi nhËn nh÷ng nç lùc c¸ch t©n nh»m ViÖt hãa th¬ §−êng: NguyÔn Tr·i, Hå Xu©n H−¬ng, §oµn ThÞ §iÓm, NguyÔn Du... - Lµn sãng th¬ míi (th¬ ca t×m c¸ch ph¸ rµo v−ît ra khái hÖ thèng thi ph¸p thêi trung ®¹i) lµ tham väng ®Çu tiªn hiÖn ®¹i ho¸ th¬ ViÖt. - Cuéc tÊn c«ng vµo th¬ míi víi kh¸t väng c¸ch t©n th¬ míi: + Nhãm Xu©n Thu nh· tËp, nhãm D¹ §µi: t×m c¸ch tho¸t khái t− tr−êng cña th¬ míi, v−ît lªn th¬ míi khi nã ®· ®i vµo chç bÕ t¾c. + Xu h−íng tù do ho¸ h×nh thøc th¬ trong kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p: TrÇn Mai Ninh, Quang Dòng, V¨n Cao, ChÝnh H÷u vµ tiªu biÓu lµ NguyÔn §×nh Thi. + Nç lùc hiÖn ®¹i hãa th¬ ca ë Sµi Gßn, tiªu biÓu lµ nhãm S¸ng t¹o víi nh÷ng tªn tuæi ®¸ng chó ý nh−: Thanh T©m TuyÒn, Mai Th¶o... - Mét sè nhµ th¬ thuéc nhãm Nh©n V¨n giai phÈm (TrÇn DÇn, Lª §¹t, §Æng §×nh H−ng, Hoµng CÇm...) ®· ©m thÇm vµ quyÕt liÖt t×m ®Õn mét h−íng ®i míi cho th¬. - Kh¸t väng lµm míi th¬ cña c¸c nhµ th¬ trÎ chèng MÜ. - Th¬ sau 1975, nhÊt lµ tõ sau 1986 lu«n khao kh¸t t×m ®−êng ®Ó ®æi míi th¬ Cã thÓ nãi, ch−a bao giê, c¸ch t©n l¹i trë thµnh mét ý thøc tù gi¸c, mét nhu cÇu khÈn thiÕt; mét cao trµo phæ biÕn, réng r·i nh− giai ®o¹n nµy. Sù t¸o b¹o, dòng c¶m cña nh÷ng ng−êi ®i tr−íc, xu h−íng héi nhËp toµn cÇu, m«i tr−êng tù do d©n chñ, giao l−u quèc tÕ, khao kh¸t ®−îc kh¼ng ®Þnh c¸ tÝnh ®· lµ ®éng lùc ®Ó nhiÒu nhµ th¬ trÎ b¾t ®Çu t¹o ra mét lµn sãng míi trong th¬ ca ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i. §©y lµ mét qu¸ tr×nh ch−a hoµn kÕt. Cø nh− vËy, c¸i ®i sau bao giê còng muèn míi h¬n c¸i ®i tr−íc. Nh÷ng c¸i míi lu«n ®−îc thai nghÐn Êp ñ, tuy sè phËn vµ ®Ých ®Õn cña chóng cã kh¸c nhau. Nh−ng dï sao th× nã vÉn rÊt cã Ých cho nghÖ thuËt. 1.2. §æi míi trong ý thøc nghÖ thuËt cña nh÷ng ng−êi cÇm bót ®−¬ng ®¹i 1.2.1. Quan niÖm vÒ th¬ 1.2.1.1 NhËn thøc l¹i vÒ nh÷ng giíi h¹n vµ tiÒm n¨ng cña th¬ ca

Theo quan niÖm truyÒn thèng: th¬ cã nh÷ng kh¶ n¨ng k× diÖu, th¬ lµ mét ng«i ®Òn thiªng; th¬ g¸nh v¸c nh÷ng nhiÖm vô, nh÷ng tr¸ch nhiÖm x· héi quan träng. Tõ nh÷ng gãc nh×n míi so víi c¸c bËc tiÒn bèi, víi c¶m quan hiÖn thùc tØnh t¸o, nhiÒu ng−êi lµm th¬ h«m nay ®· nhËn thøc ra nh÷ng giíi h¹n cña th¬ ca. Theo hä, ®õng qu¸ k× väng vµo kh¶ n¨ng cña th¬. Thi sÜ còng chØ lµ ng−êi trÇn m¾t thÞt nh− bao nhiªu ng−êi kh¸c, ®õng ¶o t−ëng vÒ n¨ng lùc cña th¬ vµ nhµ th¬.

Nh÷ng ng−êi lµm th¬ theo tinh thÇn hËu hiÖn ®¹i cµng cã xu h−íng kh−íc tõ nh÷ng sø mÖnh cao c¶ mµ lÞch sö ®· giao phã cho th¬. ViÕt, ®èi víi hä giê ®©y chØ nh− mét c¸ch ®Ó gi¶i to¶ t©m tr¹ng, ®Ó phiªu l−u trong cuéc ch¬i thó vÞ víi ng«n tõ.

Th¬ kh«ng ph¶i vô lîi, uèn m×nh, kh«ng bÞ ¸m ¶nh bëi nh÷ng nghÜa vô chÝnh trÞ x· héi nªn th¬ còng hÕt søc trung thùc trong viÖc ph¶n ¸nh hiÖn thùc. HiÖn thùc ®−îc ph¶n ¸nh kh«ng ph¶i chØ ë bÒ mÆt mµ cßn ë “bÒ sau, bÒ s©u, bÒ xa” (ChÕ Lan Viªn), ë nh÷ng gãc khuÊt, thËm chÝ nh÷ng xã tèi... MÆt kh¸c th¬ chÊp nhËn c¶ c¸i ¶o. Th¬ ®−îc quyÒn tù do "m¬ ngñ", nhËp ®ång, liªn t−ëng, ng«n tõ nhiÒu khi nh− tù ®éng rêi khái ngßi bót, dÉn ®i. Xu h−íng muèn ®µo s©u vµo b¶n ng·, ®em th¬ ®Õn víi hiÖn thùc cña t©m tr¹ng, t©m linh ®· më réng ph¹m vi ph¶n ¸nh hiÖn thùc cho th¬. Nh÷ng quan niÖm míi vÒ chøc n¨ng, sø mÖnh cña th¬ ®· thÓ hiÖn xu h−íng ®−a th¬ trë vÒ víi chÝnh ®Æc tr−ng, b¶n chÊt nghÖ thuËt cña nã. §iÒu nµy sÏ dÉn ®Õn nh÷ng thay ®æi quan träng vÒ néi dung vµ h×nh thøc nghÖ thuËt cña th¬ ®−¬ng ®¹i. 1.2.1.2. Th¬ lµ mét trß ch¬i Quan niÖm th¬ lµ trß ch¬i thùc chÊt xuÊt ph¸t tõ sù thay ®æi quan niÖm vÒ chøc n¨ng, sø mÖnh cña th¬. H¬n n÷a nã lµ biÓu hiÖn râ rÖt nhÊt, cùc ®oan nhÊt. Tr−íc hÕt ®©y lµ th¸i ®é kh−íc tõ nh÷ng trãi buéc, nh÷ng träng tr¸ch mét thêi th¬ ph¶i g¸nh v¸c, lo toan; thÓ hiÖn th¸i ®é ®Ò cao tù do s¸ng t¹o. Quan niÖm nµy cã ý nghÜa gi¶i thiªng ®èi víi th¬ nh−ng kh«ng ®ång nhÊt víi viÖc h¹ thÊp vai trß cña th¬ bëi trß ch¬i lu«n cã tÝnh l−ìng diÖn: võa nghiªm tóc võa phi nghiªm tóc, võa cã tÝnh tù do, võa cã tÝnh quy t¾c. Kh«ng Ýt ng−êi coi v¨n ch−¬ng lµ trß ch¬i, th¬ lµ trß ch¬i; nh−ng lµ "ch¬i thËt", "ch¬i nghiªm tóc" (Lª §¹t), ch¬i chuyªn nghiÖp. H¬n n÷a, ®©y lµ “mét trß ch¬i kh¸ nguy hiÓm" (Thanh Th¶o). V× thÕ, kh«ng ph¶i ai còng d¸m ch¬i, còng ch¬i ®−îc. Ph¶i cã b¶n lÜnh, cã tµi n¨ng.

Quan niÖm th¬ lµ mét trß ch¬i ®· cÊp cho th¬ nh÷ng phÈm chÊt míi: sù phãng kho¸ng, tù do, ®èi lËp víi tÝnh hµn l©m, trang träng mùc th−íc cña th¬ truyÒn thèng. Trß ch¬i còng t¹o nªn tÝnh ngÉu høng, sù l«i cuèn, bÊt ngê. Nã gîi ra nh÷ng khÝa c¹nh míi trong mèi quan hÖ gi÷a nhµ th¬ vµ ng−êi ®äc: ng−êi ch¬i kh«ng bÞ ¸p ®Æt; trß ch¬i chØ thµnh c«ng khi cã sù hîp t¸c tõ nhiÒu phÝa. Nhµ th¬ lµ ng−êi s¸ng t¹o ra trß ch¬i, ®Ò xuÊt trß ch¬i vµ anh ta l«i cuèn ®éc gi¶ vµo trß ch¬i cña m×nh. TÊt c¶ ®Òu ph¶i chñ ®éng, ph¶i tham gia.

NhiÒu nhµ th¬ quan niÖm: ch¬i lµ ch¬i víi ch÷ (nãi mét c¸ch nghiªm tóc h¬n lµ lao ®éng víi ch÷). Víi nhiÒu thñ thuËt: co kÐo ch÷, ph©n m¶nh, lai ghÐp, gi·n në, c¾t xÐn, s¾p ®Æt, bµi trÝ ch÷… hä ®· mang l¹i cho ch÷ v« sè h×nh d¹ng kh¸c nhau, kh¬i gîi v« sè c¶m xóc míi mÎ. Ph¸t hiÖn ra trß ch¬i nµy lµ mét minh chøng cho sù nh¹y c¶m cña hä tr−íc nh÷ng tiÒm n¨ng dåi dµo cña ng«n ng÷, cña tiÕng ViÖt.

Mét sè nhµ th¬ s¸ng t¸c theo c¶m quan vµ tinh thÇn hËu hiÖn ®¹i ®· ®Èy quan niÖm th¬ - trß ch¬i ®Õn møc cùc ®oan. Hä ®· suång s· ho¸ th¬ ca. Theo hä th¬ ca còng chØ lµ mét trß gi¶i trÝ. Hä lÊy th¬ lµm ®èi t−îng ®Ó giÔu nh¹i, ch©m biÕm. Hä muèn xo¸ bá ranh giíi th¬ cao cÊp vµ th¬ cÊp thÊp, gi¶i thiªng th¬ vµ nhµ th¬. XuÊt ph¸t cña quan niÖm nµy lµ tinh thÇn ph¶n truyÒn thèng, khiªu

khÝch truyÒn thèng nh»m t¹o ra nh÷ng n¨ng l−îng c¶m xóc míi, kh«ng gian míi cho sù ph¸t triÓn cña th¬ hiÖn ®¹i.

Quan niÖm th¬ lµ trß ch¬i ®· cho ra ®êi nh÷ng s¶n phÈm th¬ kh¸c l¹, ®éc

®¸o. 1.2.2. Quan niÖm vÒ nhµ th¬

Tõ vÞ thÕ ng−êi chiÕn sü, thiªn sø, nhµ th¬ trë vÒ víi ®êi th−êng: nhµ th¬ “c¬m bôi”, nhµ th¬ “th¶o d©n”. Nhµ th¬ h«m nay ®· rò bá hÕt nh÷ng hµo quang thuë tr−íc. Thi sÜ kh«ng ph¶i ®−îc chiªm ng−ìng tõ xa, trong m¬ mµng s−¬ng khãi hay “trªn ®Ønh cao mu«n tr−îng" mµ trong èng kÝnh hiÖn thùc, cËn c¶nh. Hä nhËp vµo thËp lo¹i chóng sinh, kh«ng Ýt khi loanh quanh, bÊt lùc, bÕ t¾c. Kh«ng ph¸n truyÒn, kh«ng rao gi¶ng nh− mét th¸nh nh©n, kh«ng tuyªn ng«n, kh«ng ®óc kÕt nh− mét hiÒn triÕt, ch©n dung thi sÜ giê ®©y thËm chÝ cßn nhÕch nh¸c, bôi bÆm. Nh÷ng quan niÖm nµy ®· rót bá kho¶ng c¸ch sö thi gi÷a nhµ th¬ vµ ng−êi ®äc. Nhµ th¬ ®−îc c¶nh b¸o r»ng: anh ta ph¶i ý thøc ®−îc m×nh lµ ai, m×nh cã thÓ vµ kh«ng thÓ lµm ®−îc nh÷ng g×, hiÖu øng t¸c ®éng cña th¬ m×nh cã thÓ ®Õn ®©u ®Ó cã nh÷ng øng xö phï hîp. Ng−îc l¹i, ng−êi ®äc còng ph¶i tØnh t¸o ®Ó ®õng qu¸ k× väng vµo kh¶ n¨ng c¶i t¹o x· héi cña nhµ th¬, anh ta ph¶i tù th©n vËn ®éng.

Nhµ th¬ h«m nay lµ nh÷ng ng−êi cã chÝ h−íng c¸ch t©n s©u s¾c. C¸c nhµ th¬ líp tr−íc trÇm tÜnh nh−ng kh«ng kÐm phÇn quyÕt liÖt. C¸c nhµ th¬ trÎ th× cã phÇn ån µo, s«i næi h¬n; cã lóc to t¸t, ®¹i ng«n, khoa tr−¬ng nh−ng nh×n chung dÔ th«ng c¶m vµ ®¸ng ®−îc ghi nhËn.

Ng−êi lµm th¬ h«m nay ngµy cµng gia t¨ng tÝnh chuyªn nghiÖp. §iÒu ®ã béc lé ë ý thøc tù gi¸c cao vÒ chuyªn m«n, kÜ n¨ng lµm viÖc, tinh thÇn tr¸ch nhiÖm cao ®èi víi nghÒ nghiÖp. MÆt kh¸c, tÝnh chÊt chuyªn nghiÖp hãa cña th¬ cßn thÓ hiÖn ë kh¶ n¨ng tån t¹i ®éc lËp, kh«ng phô thuéc, kh«ng bÞ dÉn d¾t bëi nh÷ng g× ngoµi nã. 1.2.3. Quan niÖm vÒ mèi quan hÖ gi÷a nhµ th¬ vµ c«ng chóng

Tr−íc hÕt ®ã lµ sù gia t¨ng tÝnh d©n chñ, b×nh ®¼ng gi÷a nhµ th¬ vµ ng−êi ®äc. Líp ®éc gi¶ ®−¬ng ®¹i víi ®ñ mäi thµnh phÇn, tr×nh ®é v¨n hãa, quan niÖm thÈm mÜ, thÞ hiÕu thÈm mÜ kh¸c nhau buéc c¸c nhµ th¬ ph¶i thay ®æi lèi viÕt, c¸ch nghÜ. Anh ta hiÓu m×nh lµ nhµ th¬ chø kh«ng ph¶i nhµ ®¹o ®øc, nhµ gi¸o dôc, nhµ c¶i t¹o x· héi. B¹n ®äc lµ ng−êi ®ång s¸ng t¹o víi t¸c gi¶. Thay ®æi vai trß cña c«ng chóng lµ mét ®Æc tÝnh cña th¬ ®−¬ng ®¹i. Nh÷ng bµi th¬ ®−îc s¸ng t¸c trong hÖ mü häc míi ®ßi hái ng−êi ®äc ph¶i tham gia vµo tiÕn tr×nh s¸ng t¹o th¬, lµm l¹i bµi th¬ trªn c¸i chÊt liÖu mµ t¸c gi¶ ®· t¹o ra.

Sù ®æi míi trong quan niÖm vÒ mèi quan hÖ gi÷a nhµ th¬ vµ c«ng chóng kh«ng chØ thÓ hiÖn qua phÇn lËp ng«n cña nh÷ng ng−êi s¸ng t¸c mµ quan träng vµ sinh ®éng h¬n lµ qua nh÷ng t¸c phÈm cô thÓ cña hä. Th¬ ta giai ®o¹n tr−íc vÒ c¬ b¶n lµ th¬ râ nghÜa, hiÓn t×nh, ®i th¼ng vµo tr¸i tim ®éc gi¶. Giê ®©y, mét bé phËn th¬ vÉn nh− vËy, song mét sè kh¸c th× ng−îc l¹i: gia t¨ng phÈm chÊt trÝ tuÖ,

tÝnh kh¸ch quan. Nhµ th¬ bÝ Èn hãa néi dung truyÒn ®¹t, m· hãa t− t−ëng cña m×nh buéc ng−êi ®äc ph¶i t×m c¸ch gi¶i m· nã.

§iÒu ®¸ng chó ý thø hai trong mèi quan hÖ gi÷a nhµ th¬ vµ ®éc gi¶ thêi nay lµ sù ph©n hãa ®éc gi¶, ®Ò cao líp c«ng chóng ®Æc tuyÓn. Tr−íc ®©y, mét trong nh÷ng phÈm chÊt ®−îc ®¸nh gi¸ cao cña th¬ lµ tÝnh ®¹i chóng. Giê ®©y, quan niÖm "th¬ lµ tiÕng nãi ®ång ý, ®ång t×nh" vÉn cßn cã gi¸ trÞ. Nh−ng nhiÒu ng−êi kh¸c l¹i cho r»ng: “tÝnh ®¹i chóng lµ c¸i chÕt cña nghÖ thuËt”. Víi s¸ng t¸c cña m×nh, hä tù gi¸c lùa chän ®éc gi¶.

Tù do cho ng−êi ®äc vµ tù do cho ng−êi s¸ng t¸c còng lµ mét trong nh÷ng

®éng lùc kÝch thÝch sù ph¸t triÓn cña th¬ ca (vµ v¨n häc nãi chung).

Tãm l¹i, th¬ ViÖt Nam giai ®o¹n nµy cã rÊt nhiÒu ®iÒu kiÖn thuËn lîi (kh¸ch quan vµ chñ quan) ®Ó ®æi míi vµ ph¸t triÓn. §æi míi lóc nµy lµ mét tÊt yÕu mang tÝnh lÞch sö.

Ch−¬ng 2: §æi míi vÒ c¶m høng

Tõ nh÷ng thay ®æi trong quan niÖm vÒ b¶n chÊt, chøc n¨ng, kh¶ n¨ng ph¶n ¸nh hiÖn thùc vµ nh÷ng giíi h¹n cña th¬ ca, ý thøc vÒ viÖc ph¶i cã mét täa ®é soi ng¾m vµ lÝ gi¶i thÕ giíi kh¸c... ®· chi phèi sù vËn ®éng, biÕn ®æi cña c¸c c¶m høng th¬. 2.1. C¶m høng vÒ lÞch sö x· héi 2.1.1. NhËn thøc l¹i vÒ lÞch sö x· héi tõ gãc nh×n phi sö thi, ph¶n l·ng m¹n

Nhµ th¬ h«m nay tõ chèi c¸ch nh×n lÝ t−ëng ho¸, mÜ lÖ ho¸. Lèi t− duy thÇn t−îng gi¸o ®iÒu cïng lèi ca tông mßn s¸o ngµy cµng trë nªn xa l¹. Thay vµo ®ã lµ c¸i nh×n tØnh t¸o, nghiªm kh¾c; nh×n th¼ng, nh×n trùc diÖn vµo sù thËt trôi trÇn, nhiÒu khi ®Õn tµn nhÉn. Sù thËt kh«ng ph¶i bao giê còng ®Ñp. Th¬ kh«ng thÓ lóc nµo còng du d−¬ng vµ −ít ®Çm c¶m xóc. HiÖn thùc mµ nhµ th¬ ph¶n ¸nh kh«ng ph¶i lµ hiÖn thùc nh− nã nªn cã mµ lµ nh− nã ®ang cã. Th¬ kh«ng chØ quan t©m tíi nh÷ng vÊn ®Ò quèc gia ®¹i sù mµ gÇn h¬n víi nh÷ng g× nhá nhÆt, thËm chÝ vôn vÆt, tÇm th−êng trong cuéc sèng. BÊt cø c¸i g× cã liªn quan ®Õn con ng−êi ®Òu cã thÓ trë thµnh ®èi t−îng cña th¬. Th¬ ta mét thêi ©m vang tiÕng nãi cña sö thi. Tæ quèc vµ d©n téc g¾n liÒn víi chñ nghÜa yªu n−íc, chñ nghÜa anh hïng c¸ch m¹ng. Tæ quèc trong th¬ chèng MÜ th−êng ®−îc c¶m nhËn ë chiÒu réng cña kh«ng gian ®Þa lÝ, chiÒu dµi cña thêi gian lÞch sö vµ bÒ dµy, chiÒu s©u cña v¨n ho¸; ®−îc nh×n nhËn trong mèi t−¬ng quan víi nh©n lo¹i, thêi ®¹i. Nh− mét tÊt yÕu, ý thøc vÒ Tæ quèc g¾n liÒn víi vÎ ®Ñp tuyÖt ®èi, vÜnh cöu, bÊt kh¶ x©m ph¹m. Anh hïng, vÜ ®¹i, ®Ønh cao mu«n tr−îng... lµ nh÷ng ®Þnh ng÷ quen thuéc ®i liÒn víi danh tõ Tæ quèc. Ph¸t hiÖn vÒ Tæ quèc còng cã nghÜa lµ kh¸m ph¸ vÒ d©n téc ViÖt Nam, víi nh÷ng phÈm chÊt cao ®Ñp vµ bÒn v÷ng: anh hïng, nh©n ¸i, ®øc hy sinh... Con ng−êi hiÖn lªn víi t− c¸ch chñ thÓ, chñ nh©n lÞch sö, nh÷ng ng−êi chiÕn th¾ng. Giê ®©y, tæ quèc g¾n liÒn víi nh÷ng sè phËn cô thÓ. Con ng−êi hiÖn lªn víi t− c¸ch n¹n nh©n lÞch sö, víi nh÷ng bi kÞch c¸ nh©n. Tæ quèc trong th¬ TrÇn M¹nh H¶o,

TrÇn Vµng Sao, Thanh Th¶o, NguyÔn Duy... ®−îc "nh×n tõ xa"- Tæ quèc trong sù g¾n bã thiÕt th©n víi tõng sè phËn ng−êi. C¸i nh×n phi sö thi, ph¶n l·ng m¹n ®· kh¼ng ®Þnh khuynh h−íng rêi xa c¸c “®¹i tù sù”, më ra nh÷ng quan niÖm sèng, nh÷ng chuÈn mùc ®¸nh gi¸ míi dùa trªn bÒ dµy tr¶i nghiÖm vµ kinh nghiÖm cña c¸ nh©n. Tuy vËy, sau mét thêi gian, khi nhu cÇu ®−îc nãi thËt ®· trë nªn b·o hoµ, nh÷ng lêi nãi thËt kh«ng cßn g©y nhiÒu xóc ®éng cho ng−êi nghe. Mét sè ng−êi ®· ®Èy nhu cÇu nµy ®i xa ®Õn møc qu¸ ®µ nªn c¸ch nh×n nhËn cña hä l¹i r¬i vµo bi quan, phiÕn diÖn, mét chiÒu. 2.1.2. NhËn thøc vÒ nh÷ng giíi h¹n cña x· héi hiÖn ®¹i nh×n tõ “bÒ sau, bÒ s©u” 2.1.2.1. T×nh tr¹ng “khñng ho¶ng” Tr−íc hÕt lµ nçi ®au, nçi lo tr−íc t×nh tr¹ng tha ho¸ vµ sù nghÌo nµn cña ®êi sèng tinh thÇn con ng−êi trong x· héi tiªu dïng. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng, sù sa sót vÒ ®êi sèng t©m hån, thiÕu v¾ng tinh thÇn nh©n b¶n: l·ng quªn qu¸ khø, céi nguån, b¶n s¾c d©n téc, lèi sèng ®¹o ®øc gi¶, thùc dông, vÞ kØ, nghÌo c¶m xóc, “mÊt mïa nh©n nghÜa”... ngµy cµng hiÖn h÷u râ nÐt trong ®êi sèng céng ®ång.

C¸c nhµ th¬ h«m nay nh×n râ bao nhiªu nghÞch lÝ, trí trªu ®ang ph¬i bµy. Hä tá râ sù mÖt mái, ch¸n ch−êng tr−íc nh÷ng x« bå, phøc t¹p cña ®êi sèng ®« thÞ hiÖn ®¹i. Cuéc sèng quÈn quanh, nhµm tÎ, thùc dông, chØ cÇn h«m nay kh«ng biÕt ®Õn ngµy mai, xa l¹ víi c¸i l·ng m¹n, nªn th¬ ®· ®Èy nhiÒu ng−êi cã ý thøc vÒ sù sèng ®Õn t©m thÕ nµy. NhiÒu lóc hä thÊy bÊt lùc, kh«ng lèi tho¸t. Kh«ng chØ c¶m thÊy mÖt mái, bÊt an; c¸c nhµ th¬ cßn c¶m nhËn s©u s¾c nguy c¬ tù huû diÖt cña chÝnh con ng−êi. Th¬ trÎ h«m nay ®Çy ¾p t×nh yªu vµ còng ®Çy ¾p tr¨n trë tr−íc nh÷ng biÕn ®éng kh«n l−êng cña x· héi vµ con ng−êi. Kh«ng so b× hiÖn t¹i vµ qu¸ khø, kh«ng hoang mang, hÉng hôt v× nh÷ng ®æi thay ®Õn chãng mÆt nh− nh÷ng thÕ hÖ ®i tr−íc v× cã thÓ chØ ®−îc nghe chø ch−a tõng ®−îc sèng víi qu¸ khø ; dï vËy trong th¬ hä vÉn déi lªn nh÷ng lo ©u... 2.1.2.2. Kh¸t väng tù gi¶i tho¸t

C¸i chÕt lµ mét c¸ch tù gi¶i tho¸t: chÕt lµ kÕt thóc sù sèng, còng lµ kÕt thóc mäi phiÒn to¸i, mÖt mái; chÕt còng lµ mét con ®−êng ®Ó t×m ®Õn víi thÕ giíi t©m linh. Bªn c¹nh ®ã lµ xu h−íng muèn t×m vÒ víi céi nguån v¨n ho¸ truyÒn thèng (tiªu biÓu lµ c¸c t¸c gi¶: Hoµng CÇm, NguyÔn Duy, §ång §øc Bèn, Inrasara, NguyÔn Quang ThiÒu...). M« tÝp trë vÒ, m« tÝp s¸m hèi xuÊt hiÖn nhiÒu trong th¬ thêi k× nµy. Nh÷ng trÇm tÝch cña v¨n hãa truyÒn thèng ngµn ®êi th−êng ®−îc kÕt tinh trong h×nh ¶nh cña quª h−¬ng yªu dÊu. §©y lµ bÕn ®ç b×nh yªn, lµ n¬i t¸ch biÖt khái nh÷ng phøc t¹p, x« bå cña ®êi sèng ®« thÞ hiÖn ®¹i, n¬i di d−ìng tinh thÇn cho mçi con ng−êi T×m ®Õn víi thiªn nhiªn, t«n gi¸o còng lµ mét c¸ch tù gi¶i tho¸t. Thiªn nhiªn mu«n ®êi lu«n ch©n thùc vµ hån nhiªn; bao dung vµ che chë nÕu con

ng−êi biÕt tr©n träng, chung sèng hßa b×nh víi nã. Nh− mét ph−¬ng thuèc k× diÖu, nã cã kh¶ n¨ng xoa dÞu, n©ng ®ì, thanh läc, cøu rçi t©m hån; kh¬i gîi nh÷ng t×nh c¶m trong s¸ng. Víi c¸c nhµ th¬, thiªn nhiªn tr−íc hÕt lµ mét ®èi t−îng thÈm mÜ ®ång thêi còng lµ n¬i ®Ó göi g¾m nh÷ng t©m t−, chiªm nghiÖm vÒ nh©n thÕ. Cïng víi thiªn nhiªn, t«n gi¸o còng cã t¸c dông to lín trong viÖc vç vÒ, n©ng ®ì cho con ng−êi vÒ mÆt tinh thÇn. NÕu cuång tÝn, mª muéi, t«n gi¸o sÏ ru ngñ con ng−êi nh−ng xÐt ë mét møc ®é nµo ®ã nã vÉn cã nh÷ng t¸c ®éng tÝch cùc. NiÒm tin vµo sù tån t¹i cña thÕ giíi thø hai lµm phong phó h¬n ®êi sèng thø nhÊt, khiÕn ng−êi ta ph¶i suy nghÜ nhiÒu h¬n vÒ sù sèng, c¸ch sèng, nhiÒu khi lµ ®éng lùc gióp ng−êi ta sèng nh©n v¨n h¬n. NguyÔn Quang ThiÒu, Hoµng H−ng, H÷u ThØnh, Ng« V¨n Phó, NguyÔn Bïi Vîi, Tróc Th«ng... lµ nh÷ng t¸c gi¶ ®· t×m ®Õn víi h−íng ®i nµy. 2.2. C¶m høng vÒ c¸i t«i c¸ nh©n c¸ thÓ 2.2.1. Sù trë vÒ cña c¸i t«i c¸ nh©n C¶m høng trë vÒ víi c¸i t«i c¸ nh©n b¾t ®Çu tõ ý thøc vÒ bi kÞch ®¸nh mÊt c¸ tÝnh, sù ¨n n¨n s¸m hèi, tù ph¸n xÐt m×nh víi tinh thÇn ph©n tÝch, mæ xÎ, ®Þnh gi¸ sßng ph¼ng. Tõ ý thøc vÒ viÖc tù ®¸nh mÊt m×nh, hä khao kh¸t “®i t×m mÆt” m×nh. C¸i t«i tr−íc ®©y ph¶i n−¬ng tùa vµo ®oµn thÓ, t×m thÊy søc m¹nh cña m×nh trong ®oµn thÓ. Giê ®©y, ý thøc m×nh lµ mét c¸ thÓ toµn vÑn, nã tù t¸ch m×nh ra, soi ng¾m, kh¸m ph¸ chÝnh m×nh vµ thÕ giíi. Sù trë vÒ cña c¸i t«i lµ tÊt yÕu sau mét thêi gian dµi ph¶i nh−êng chç cho c¸i ta.

C¸i t«i trong chÆng ®−êng ®Çu ®æi míi lµ c¸i t«i nhËp thÕ. §ã kh«ng ph¶i lµ c¸i t«i tho¸t ly x· héi, c¸i t«i c¶m xóc nh− giai ®o¹n th¬ míi. Thiªn vÒ nhËn thøc, suy t−, tr¶i nghiÖm; c¸i t«i nh− mét ®iÓm tùa ®Ó nh×n nhËn vÒ nh©n sinh trong c¸i “câi nh©n gian bÐ tÝ” mµ ®Éy rÉy nh÷ng sù phøc t¹p vµ nhiªu khª khã l−êng nµy. Kh«ng tù t¸ch biÖt m×nh víi thÕ giíi ®Ó t«n m×nh lªn nh− c¸i t«i l·ng m¹n, nã dòng c¶m nh×n ®êi vµ nh×n m×nh b»ng con m¾t tØnh t¸o, d¸m tõ chèi c¸i nh×n ve vuèt vÒ m×nh, thËm chÝ d¸m c−êi nh¹o m×nh. B»ng sù nh¹y c¶m vµ tr¶i nghiÖm c¸ nh©n, con ng−êi thêi nay ®ang loay hoay t×m m×nh vµ t×m kiÕm c¸c gi¸ trÞ. NhiÒu ngé nhËn vµ bõng ngé. Cã nh÷ng ®æ vì, xãt xa, ®au ®ín... Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ngµy cµng xuÊt hiÖn nhiÒu c¸ thÓ biÖt lËp, cã b¶n s¾c riªng khã trén lÉn; thËm chÝ næi lo¹n, dï cã lóc h¬i to t¸t ®¹i ng«n nh−ng lµ cÇn thiÕt. C¸i t«i cã thiªn h−íng ®µo s©u vµo m×nh - c¸i t«i néi c¶m. §−îc thµnh thùc víi m×nh, ®−îc lµ m×nh trë thµnh mét nhu cÇu, mét mong muèn khÈn thiÕt. Ch−a bao giê th©n phËn, bi kÞch c¸ nh©n, t©m tr¹ng bÊt an, hoang mang l¹c lâng, sù vì méng, nçi c« ®¬n, kh¾c kho¶i, sù d»ng xÐ, bÕ t¾c... (nh÷ng kho¶ng tèi mµ th¬ tr−íc ®ã kiªng kÞ) ®−îc ph¬i bµy mét c¸ch thµnh thùc ®Õn thÕ ë trong th¬. Cã khi, tr¹ng th¸i c« ®¬n l¹i xuÊt ph¸t tõ sù tù chiªm nghiÖm s©u s¾c nh÷ng ph−¬ng diÖn phøc t¹p vµ nh¹y c¶m cña ®êi sèng tinh thÇn, tõ nh÷ng h×nh dung vÒ cuéc ®êi bÊt tr¾c, lu«n thay ®æi vµ nçi phÊp pháng hoµi nghi vÒ h¹nh phóc. §©y lµ nh÷ng c¶m nhËn rÊt riªng cña con ng−êi hiÖn ®¹i kh¸c h¼n con

ng−êi sö thi trong chiÕn tranh. ChÝnh nh÷ng tr¹ng th¸i t©m hån nh− thÕ nµy sÏ dÉn ®Õn nh÷ng suy t− triÕt häc ngµy cµng nhiÒu trong th¬. C¸i t«i trong th¬ giai ®o¹n nµy kh«ng ®¬n thuÇn lµ c¸i t«i c¶m xóc mµ lµ c¸i t«i suy t−, chiªm nghiÖm, triÕt lÝ.

Bªn c¹nh ®ã lµ kh¸t väng muèn kh¼ng ®Þnh: kh¼ng ®Þnh m×nh víi t− c¸ch

mét c¸ thÓ sèng vµ nhÊt lµ víi t− c¸ch mét nghÖ sÜ- ng−êi s¸ng t¹o nghÖ thuËt.

Sù trë vÒ cña c¸i t«i còng ®¸nh dÊu sù xuÊt hiÖn cña c¸i t«i kh¸c, c¸i t«i míi: c¸i t«i ‘‘®a béi’’, ‘‘®a ng·’’. C¸i t«i ‘‘®a béi’’, ‘‘®a ng·’’ lµ hÖ qu¶ tÊt yÕu cña thiªn h−íng ®µo s©u vµo néi giíi, khi biªn giíi ý thøc, tiÒm thøc, v« thøc bÞ xãa bá. §©y kh«ng ph¶i c¸i t«i thuÇn nhÊt, ‘‘hiÒn hßa’’ mµ biÕn ¶o phong phó, trong c¸i t«i cã nhiÒu c¸i t«i: c¸i t«i hiÖn h÷u vµ c¸i t«i v¾ng mÆt, c¸i t«i ch−a biÕt, c¸i t«i tù tin vµ c¸i t«i hoµi nghi, c¸i t«i xóc c¶m vµ c¸i t«i triÕt luËn, c¸i t«i tu©n phôc vµ c¸i t«i ‘‘kh¸ng chØ’’... Nh÷ng c¸i t«i trong th¬ hiÖn ®¹i còng ®a d¹ng, phøc t¹p nh− chÝnh b¶n th©n ®êi sèng vµ thÕ giíi t©m t− cña cña con ng−êi giai ®o¹n nµy. 2.2.2. H−íng ®Õn mét t×nh yªu trÇn thÕ

ChiÕn tranh kÕt thóc, cïng víi vËn héi d©n chñ, ®æi míi vµ sù trë vÒ cña ý thøc c¸ nh©n, ®Ò tµi t×nh yªu l¹i lªn ng«i. Tr−íc ®©y, t×nh yªu th−êng g¾n liÒn víi ý thøc, tr¸ch nhiÖm c«ng d©n. B©y giê t×nh yªu ®i liÒn víi nh÷ng khao kh¸t h¹nh phóc ®êi th−êng, nh÷ng khao kh¸t b¶n n¨ng; kh«ng chØ lµ kh¸t khao d©ng hiÕn mµ cßn lµ kh¸t väng h−ëng thô t×nh yªu, kh«ng chØ lµ t×nh yªu mang tÝnh lý t−ëng mµ cßn lµ t×nh yªu trÇn thÕ, kh«ng chØ yªu vÒ tinh thÇn mµ cßn lµ vÒ thÓ x¸c; thøc tØnh b¶n n¨ng lµm ng−êi chø kh«ng ph¶i lµm th¸nh ë mçi ng−êi. Th¬ khai th¸c t×nh yªu ë nhiÒu khÝa c¹nh: h¹nh phóc vµ ®au khæ, viªn m·n vµ khiÕm khuyÕt, lý t−ëng vµ ®êi th−êng, ®−îc vµ mÊt... nh−ng cã lÏ nhiÒu h¬n c¶ lµ nh÷ng bi kÞch, nh÷ng nghÞch lÝ, Ðo le, xãt ®¾ng ®Ó råi chia sÎ, ®ång c¶m víi con ng−êi, m¸ch b¶o cho con ng−êi b¶n lÜnh ®Ó sèng, kinh nghiÖm øng xö trong t×nh yªu, biÕt tr©n träng vµ b¶o vÖ h¹nh phóc, g×n gi÷ t×nh yªu. Trong nhiÒu bµi th¬ t×nh, c¸c t¸c gi¶ ®· m¹nh d¹n khai th¸c nh÷ng tø l¹, nh÷ng suy nghÜ mµ ngµy h«m qua kh«ng dÔ nãi ra. T×nh yªu trong th¬ tr−íc ®©y chñ yÕu lµ t×nh yªu tinh thÇn thuÇn tuý. Nay t×nh yªu g¾n liÒn víi t×nh dôc nh− sù mét bæ sung ®Ó ®¹t tíi ®é hµi hoµ toµn vÑn, viªn m·n, ch©n thùc. Th¬ ca ®−¬ng ®¹i ngµy cµng quan t©m ®Õn con ng−êi b¶n n¨ng, con ng−êi tù nhiªn nh− mét sù bï ®¾p cho nh÷ng thiÕu hôt, mÊt c©n b»ng mét thuë. Do nh÷ng ®Æc thï vÒ quan niÖm thÈm mÜ, ®¹o ®øc truyÒn thèng, thuÇn phong mÜ tôc cña mét x· héi n«ng nghiÖp ph−¬ng ®«ng; do nh÷ng ®Æc thï cña mét giai ®o¹n lÞch sö cô thÓ, con ng−êi c«ng d©n mÉu mùc lÊn l−ít con ng−êi b¶n n¨ng (còng ®· cã nh÷ng xung ®ét nh−ng chØ lµ ë mét sè Ýt ngo¹i lÖ), suèt mét thêi, con ng−êi cè g¾ng k×m chÕ dôc väng, chÕ ngù ham muèn, che giÊu b¶n tÝnh hån nhiªn khëi thñy cña m×nh. Giê ®©y, nh÷ng quan niÖm thÈm mÜ ph−¬ng T©y ®· ¶nh h−ëng kh¸ s©u s¾c tíi ng−êi ViÖt, nhÊt lµ nh÷ng ng−êi trÎ

tuæi. Quan niÖm ®Çy ®ñ h¬n, toµn diÖn h¬n, cëi më h¬n vÒ t×nh dôc, t×nh yªu ®· ®em ®Õn nh÷ng vÇn th¬ míi mÎ, kh¸c l¹ víi kh«ng khÝ th¬ t×nh truyÒn thèng. Cø kh¨ng kh¨ng cho sex lµ dung tôc tÇm th−êng th× ®ã lµ mét sù cùc ®oan, Êu trÜ. Nh−ng nÕu qu¸ ®Ò cao, cho r»ng ph¶i cã sex trong th¬ míi lµ hiÖn ®¹i, cæ vò cho sex, dµnh cho sex mét thi ®µn cã nghÜa lµ t©n tiÕn, thøc thêi; th¬ b©y giê lµ ph¶i nh− thÕ th× còng hoµn toµn sai lÇm. Th¬ sex hiÖn nay phÇn lín ch−a ®−îc ®¸nh gi¸ cao bëi nã ch−a cã ®−îc sù ®a tÇng ®a nghÜa, ch−a h−íng ®Õn ®−îc mét c¸i g× xa h¬n chÝnh b¶n th©n nã. Trong sè nh÷ng ng−êi viÕt nhiÒu vÒ sex th× phÇn ®«ng lµ nh÷ng ng−êi trÎ tuæi, nhÊt lµ giíi n÷. Kh«ng kiªng dÌ, ngÇn ng¹i, ch¼ng rµo ®ãn tr−íc sau, hä ph¬i trÇn nh÷ng ®am mª, khao kh¸t b¶n n¨ng nh− mét c¸ch ®Ó gi¶i táa nh÷ng Èn øc l©u nay bÞ k×m nÐn. Hä muèn nãi, ®−îc nãi vµ nãi ®−îc v× hä ®· ®−îc gi¶i phãng vÒ t×nh dôc, ®−îc b×nh ®¼ng víi nam giíi. §©y lµ mét biÓu hiÖn cña n÷ quyÒn, lµ vÊn ®Ò t©m lý x· héi. Nh−ng mét vÊn ®Ò cña t©m lý x· héi chØ b−íc ch©n ®−îc vµo ®Þa h¹t cña nghÖ thuËt khi ng−êi nghÖ sÜ cã t− t−ëng vµ tµi n¨ng. Mét ngµy kh«ng xa, khi nhu cÇu ®−îc gi¶i phãng vÒ th©n thÓ ®· b·o hoµ, khi kh«ng ai cßn c¶m thÊy dÞ øng sex th× vÞ trÝ hiÖn nay trong th¬ ca cña nã còng sÏ mÊt ®i. Sex kh«ng thÓ tù m×nh lµm nªn sù bÊt tö cho th¬ t×nh. 2.2.3. §i s©u khai th¸c thÕ giíi t©m linh, v« thøc 2.2.3.1. §Ò cao tiÒm thøc, v« thøc, linh gi¸c, trùc gi¸c, b¶n n¨ng tù nhiªn Ai còng lê mê vÒ thÕ giíi t©m linh nh−ng ®Ó hiÓu biÕt chÝnh x¸c vÒ nã th× kh«ng ai d¸m kh¼ng ®Þnh. Cho ®Õn nay, vÉn ch−a cã mét ®Þnh nghÜa ®Çy ®ñ, s¸ng râ nµo vÒ t©m linh. Víi nhiÒu ng−êi, t©m linh ®−îc hiÓu nh− ®êi sèng tinh thÇn ®Çy bÝ Èn cña con ng−êi, ®èi lËp víi ‘‘ý thøc’’ kiÓu lý tÝnh thuÇn tuý. Nã bao gåm c¸i phi lÝ tÝnh, c¸i tiÒm thøc, v« thøc, b¶n n¨ng thiªn phó cã thÓ nhÊn m¹nh phÇn trùc c¶m, linh gi¸c, nh÷ng kh¶ n¨ng bÝ Èn cña con ng−êi. T©m linh v« thøc lµ mét mÆt kh¸c cña ®êi sèng ng−êi, thÓ hiÖn b¶n chÊt tù nhiªn, tÝnh b¶n n¨ng cña con ng−êi. Nã hÐ më ra nhiÒu tÇng, vØa, nhiÒu ‘‘con ng−êi kh¸c nhau’’ trong mét con ng−êi. Th¬ h«m nay ®· cã ®−îc c¸i nh×n ®a chiÒu vÒ thÕ giíi vµ con ng−êi, cã kh¶ n¨ng th©m nhËp vµo nh÷ng vïng mê xa cña ý thøc. ý thøc ngµy cµng s©u s¾c vÒ mét ‘‘c¸i t«i ch−a biÕt’’, ‘‘c¸i t«i ngoµi m×nh’’ vµ ‘‘c¸i t«i trong m×nh’’ ®· më réng ®−îc ph¹m vi ph¶n ¸nh hiÖn thùc cho th¬.

Mét sè nhµ th¬ ‘‘hiÖn ®¹i chñ nghÜa’’ cã tham väng kh¸m ph¸ ‘‘t©m lý häc miÒn s©u", "miÒn cßn hoang d·’’ cña con ng−êi. XuÊt ph¸t tõ quan niÖm: th¬ chñ yÕu lµ sù biÓu hiÖn cña c¸i t«i ë phÇn tiÒm thøc, v« thøc, hä ®· ®−a th¬ vµo s©u trong c¸c ®Þa h¹t nµy, khai th¸c nh÷ng giÊc m¬ méng mÞ, h− ¶o. Chèi bá sù ¸p ®Æt cña ý thøc, kinh nghiÖm, hä coi träng c¶m gi¸c thùc thÓ vµ siªu nghiÖm. NghÖ thuËt biÓu ®¹t cña hä thiªn vÒ Ên t−îng, biÓu t−îng, ¸m thÞ hoÆc c¸c liªn t−ëng trïng phøc (¶nh h−ëng cña chñ nghÜa t−îng tr−ng hay siªu thùc). C¸c nhµ th¬ trÎ còng rÊt quan t©m tíi tiÒm thøc, v« thøc, linh gi¸c, trùc gi¸c vµ yÕu tè b¶n n¨ng cña con ng−êi. M« tÝp giÊc m¬, giÊc ngñ, ®ªm, tiÕng gäi m¬ hå tõ mét

thÕ giíi kh¸c... xuÊt hiÖn nhiÒu trong th¬ ®−¬ng ®¹i bëi ®©y lµ c¸nh cöa ®Ó dÉn ®Õn víi thÕ giíi t©m linh. 2.2.3.2. Sù hßa hîp gi÷a ®êi sèng t©m linh vµ t«n gi¸o Trong thêi ®¹i nµy, cã lÏ khoa häc, v¨n häc nghÖ thuËt, t©m linh vµ t«n gi¸o kh«ng cßn xung ®ét. Mong muèn kh¸m ph¸ thÕ giíi v« thøc còng g¾n liÒn víi c¶m quan t«n gi¸o. Mét trong nh÷ng nguån gèc cña t«n gi¸o n»m ë sù bÊt lùc cña con ng−êi tr−íc thÕ giíi tù nhiªn, khi con ng−êi cßn phô thuéc vµo nã. Ngµy nay, khi khoa häc ®· v« cïng ph¸t triÓn, “c¸i chÕt cña Th−îng ®Õ” ®· ®−îc th«ng c¸o th× t«n gi¸o vÉn kh«ng mÊt ®i ®Êt sèng cña m×nh. B¶n th©n nã chøa ®ùng nh÷ng h¹t nh©n ®¹o ®øc hîp lÝ. T«n gi¸o cßn cã chøc n¨ng “®Òn bï h− ¶o”, nã hµo phãng cÊp cho ng−êi ta nh÷ng ¶o t−ëng, nh÷ng hy väng, tiÕp thªm cho ta nghÞ lùc ®Ó v−¬n lªn trong cuéc ®êi vèn ®Çy nh÷ng bÊt tr¾c khã l−êng. Ta b¾t gÆp “phong c¸ch t«n gi¸o ho¸” (Lª L−u Oanh) ë nhiÒu bµi th¬ hiÖn ®¹i. T«n gi¸o nh− mét ®iÓm tùa tinh thÇn, nh− hiÖn th©n cña nh÷ng g× linh thiªng, cao c¶, vÜnh h»ng- nh÷ng g× ®· biÕt vµ ch−a biÕt mµ con ng−êi tha hå t−ëng t−îng vµ ng−ìng väng. Th¬ ca (c¶ v¨n häc nãi chung) vµ t«n gi¸o ®Òu cho con ng−êi kh¶ n¨ng lý gi¶i vµ tù tháa m·n nh÷ng nhu cÇu tinh thÇn. Suy ngÉm vÒ c¸c vÊn ®Ò mu«n thuë cña câi nh©n sinh nh− sù sèng, c¸i chÕt, thÓ x¸c, linh hån, tån t¹i, b¶n ng·... cña nh÷ng ng−êi nghÖ sÜ phÇn nhiÒu chÞu ¶nh h−ëng cña c¸c quan niÖm t«n gi¸o: Nho gi¸o, L·o gi¸o, PhËt gi¸o, Ki t« gi¸o (tiªu biÓu lµ: ChÕ Lan Viªn, Phïng Kh¾c B¾c, NguyÔn Quang ThiÒu, Hoµng H−ng...). T− duy t«n gi¸o cßn lµ mét c«ng cô h÷u hiÖu ®Ó n©ng c¸nh cho trùc gi¸c nghÖ thuËt tuyÖt vêi cña thi nh©n bay cao bay xa vµo câi siªu h×nh. Nh÷ng bµi th¬ viÕt vÒ ®êi sèng t©m linh vµ cã mµu s¾c t«n gi¸o hay sö dông ph−¬ng thøc huyÒn tho¹i ho¸, h− ¶o ho¸: kh«ng khÝ b¶ng l¶ng khãi s−¬ng, chÊt thùc bÞ gi¶m xuèng mét c¸ch tèi ®a, h×nh ¶nh th¬ th−êng lµ h×nh ¶nh siªu thùc. Víi mét sè nhµ th¬, c¶m høng t«n gi¸o cßn chi phèi m¹nh mÏ ®Õn hÖ thèng h×nh ¶nh, ng«n ng÷, giäng ®iÖu. §i s©u vµo thÕ giíi t©m linh v« thøc, h−íng ®Õn nh÷ng niÒm tin t«n gi¸o kh«ng cã nghÜa lµ ®−a con ng−êi rêi xa thÕ giíi nµy. Tr¸i l¹i, nã vÉn g¾n víi nh©n sinh, thÕ sù, vÉn h−íng ®Õn viÖc n©ng cao nh÷ng gi¸ trÞ ng−êi vµ chÊt l−îng cuéc sèng cho con ng−êi. §ã chÝnh lµ gi¸ trÞ nh©n v¨n cña nguån c¶m høng nµy.

Ch−¬ng 3: §æi míi mét sè ph−¬ng diÖn h×nh thøc nghÖ thuËt

Kh¸t väng c¸ch t©n s©u s¾c, th¸i ®é ®Ò cao s¸ng t¹o, ý thøc vÒ tÝnh chuyªn nghiÖp vµ b¶n chÊt thÈm mü cña mét lo¹i h×nh nghÖ thuËt ®Æc thï khiÕn cho nh÷ng ng−êi s¸ng t¸c h«m nay ngµy cµng quan t©m ®Õn h×nh thøc cña th¬. Trong ch−¬ng nµy, chóng t«i sÏ chØ ®Ò cËp ®Õn nh÷ng ®æi míi tiªu biÓu, næi bËt cña mét sè ph−¬ng diÖn h×nh thøc.

3.1. Sù më réng biªn ®é thÓ lo¹i 3.1.1. BiÕn tÊu thÓ th¬ lôc b¸t

Trong c¸c thÓ th¬ truyÒn thèng, lôc b¸t cã søc sèng m·nh liÖt, k× diÖu, tiÕp

tôc ®−îc b¹n ®äc yªu thÝch.

Lôc b¸t ®−¬ng ®¹i ®· c¸ch t©n b»ng nhiÒu c¸ch: thay ®æi tèc ®é, nhÞp ®é. C©u, tõ, nhÞp ®iÖu, ©m vÇn...biÕn ho¸ mét c¸ch bÊt th−êng, linh ®éng nh»m t¹o ra nh÷ng th«ng ®iÖp ngoµi ng«n ng÷, kh¾c phôc ©m ®iÖu cã vÎ du d−¬ng, dÔ d·i th−êng thÊy. C¸i nhÞp 2/2/2 ®Òu ®Æn, æn ®Þnh ®· nh−êng chç cho nhÞp ®iÖu khÈn tr−¬ng cña ®êi sèng ®« thÞ tuú biÕn 1/7, 5/3, 2/4,/ 1/5...C©u th¬ s¸u t¸m kh«ng cßn lÆng lÏ hiÒn hoµ nh− x−a n÷a. Nã còng leo thang, v¾t dßng, thªm vÇn thªm nhÞp, tiÕt tÊu v« cïng phãng kho¸ng. Mçi dßng th¬ kh«ng nhÊt thiÕt t−¬ng øng víi ®¬n vÞ mét c©u th¬. Lôc b¸t truyÒn thèng thiªn vÒ tÝnh tr÷ t×nh, thiªn vÒ lèi nãi trau chuèt, m−ît mµ. Lôc b¸t ®−¬ng ®¹i giµu tÝnh tù sù h¬n, lÊm l¸p bôi ®êi, ch¾c, khoÎ, ®a s¾c h¬n: cã khi g©n guèc, cã lóc ngang ng¹nh, ngæ ng¸o, khi bìn cît, giÔu nh¹i, lóc th©m trÇm, s©u l¾ng...

Lôc b¸t hiÖn ®¹i ®· vinh danh cho kh«ng Ýt thi sÜ; ®Ó råi, nh¾c ®Õn lôc b¸t, lËp tøc ta nghÜ ngay ®Õn hä vµ ng−îc l¹i: NguyÔn Duy, Ph¹m C«ng Trø, §ång §øc Bèn, NguyÔn Träng T¹o... Kh¶ n¨ng thÝch øng vµ søc sèng cña lôc b¸t h«m nay gãp phÇn cho thÊy tÊm lßng thiÕt tha víi nh÷ng gi¸ trÞ truyÒn thèng cña c¸c nhµ th¬ hiÖn ®¹i vµ néi lùc cña nh÷ng gi¸ trÞ Êy. Nã còng chøng tá mét ®iÒu: truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i kh«ng ph¶i lµ hai ph¹m trï ®èi lËp, lo¹i trõ lÉn nhau; cã thÓ dung hoµ, n−¬ng tùa vµo nhau ®Ó cïng to¶ s¸ng. 3.1.2. Th¬ tù do- thÓ th¬ ®−îc −a chuéng

KÓ tõ lóc manh nha vµo nh÷ng n¨m 30 cña thÕ kØ XX, th¬ tù do ®· cã mét qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vµ h«m nay nã ®ang chiÕm thÕ th−îng phong. Thuéc tÝnh tù do biÓu hiÖn trªn mäi b×nh diÖn, tõ c¶m xóc ®Õn t− duy, tõ h×nh t−îng ®Õn cÊu tø, tõ ng«n ng÷ ®Õn nhÞp ®iÖu, giäng ®iÖu. Th¬ tù do cã tÝnh thÝch øng cao trong viÖc më réng ph¹m vi ph¶n ¸nh hiÖn thùc vµ t¨ng c−êng chÊt nghÞ luËn cho th¬ ca. Sö dông thÓ th¬ nµy, ng−êi viÕt sÏ dÔ dµng chuyÓn c¶nh, chuyÓn nhÞp, chuyÓn giäng, t¹o ra nh÷ng bÊt ®èi xøng, nh÷ng vªnh lÖch, trËt khíp... theo dông ý cña m×nh. Nã còng cã kh¶ n¨ng dung n¹p ng÷ ®iÖu lêi nãi vèn dÜ rÊt ®−îc −a thÝch vµ ngµy cµng trë thµnh mét xu h−íng cña th¬ ®−¬ng ®¹i. Th¬ tù do h«m nay vÒ c¬ b¶n lµ th¬ ph¸ thÓ chø kh«ng ph¶i lµ biÕn thÓ hoÆc hîp thÓ nh− c¸c giai ®o¹n tr−íc.

HÇu hÕt c¸c nhµ th¬ ®Òu sö dông thÓ th¬ tù do nh− mét ph−¬ng tiÖn chuyÓn t¶i h÷u hiÖu. Bëi kh«ng h¹n ®Þnh vÒ sè c©u, sè dßng trong mét bµi, sè ch÷ trong mét c©u nªn c¸c nhµ th¬ còng kh«ng cã thiªn h−íng ch¨m chót giòa gät ®Ó t¹o t¸c nªn nh÷ng thÇn có, nh·n tù nh− trong th¬ cã niªm luËt râ rµng. H×nh nh− hä gia c«ng nhiÒu h¬n trong viÖc s¸ng t¹o h×nh ¶nh, chuçi h×nh ¶nh. vÎ ®Ñp cña bµi th¬ th−êng kh«ng ë mét vµi ®iÓm s¸ng cô thÓ mµ thiªn vÒ vÎ ®Ñp tæng thÓ.

Th¬ tù do giai ®o¹n nµy cã hai khuynh h−íng: nèi tiÕp thi ph¸p th¬ tù do cña thêi k× tr−íc (Trinh §−êng, Thu Bån, Thanh Th¶o, B»ng ViÖt, ChÕ Lan Viªn, NguyÔn §×nh Thi, D− ThÞ Hoµn, ý Nhi, L©m ThÞ Mü D¹, Ph¹m TiÕn DuËt, Vò QuÇn Ph−¬ng, H÷u ThØnh, §oµn ThÞ Lam LuyÕn…); khuynh h−íng muèn bøt ph¸, c¸ch t©n mét c¸ch triÖt ®Ó: Hoµng H−ng, NguyÔn Quang ThiÒu, NguyÔn QuyÕn… vµ mét sè nhµ th¬ trÎ: Vi Thuú Linh, Phan HuyÒn Th−, NguyÔn H÷u Hång Minh, V¨n CÇm H¶i… Theo h−íng nµy, th¬ tù do tiÕn tíi h×nh thøc cùc ®¹i (sè l−îng ©m tiÕt kÐo dµi kh«ng h¹n ®Þnh, diÖn tÝch c©u th¬ më réng, gi·n në tho¶i m¸i, h×nh ¶nh th¬ líp lang, trïng ®iÖp. §©y chÝnh lµ h×nh thøc th¬ v¨n xu«i- “®Ønh ph¸t triÓn cao nhÊt cña th¬ tù do”) vµ cùc tiÓu (sè l−îng c©u ch÷ bÞ gi¶m thiÓu tíi møc tèi ®a, dån nÐn th«ng tin cao ®é, liªn t−ëng nhanh, ®ét ngét, bÊt ngê). Th¬ tù do giai ®o¹n nµy cã mÊy biÓu hiÖn ®¸ng chó ý: - NhiÒu bµi th¬ ®−îc triÓn khai theo h×nh thøc kÓ chuyÖn, t×nh tiÕt, ý t−ëng ®−îc tr×nh bµy líp lang nh− mét v¨n b¶n tù sù. C¸ch thøc tæ chøc bµi th¬ theo kiÓu l¾p ghÐp, tæ hîp, tæ khóc cã phÇn mang dÊu Ên cña kiÕn tróc, ©m nh¹c, héi häa vµ nghÖ thuËt s¾p ®Æt dÇn trë nªn quen thuéc. §ã lµ sù ph©n bè, bµi trÝ c¸c m¶ng khèi, mµu s¾c, sù kÕt hîp nhiÒu bÌ, nhiÒu khóc, nhÞp... (Th¬ TrÇn DÇn, Hoµng CÇm, D−¬ng T−êng, Ly Hoµng Ly...). - Th¬ tù do më ra kho¶ng kh«ng v« tËn cho nh÷ng ý t−ëng s¸ng t¹o: triÓn khai bµi th¬ theo h−íng t¹o h×nh, ®Ò cao vai trß cña trùc gi¸c, v« thøc, xo¸ bá vÇn luËt, có ph¸p, thùc hiÖn mét thø tù do kh«ng giíi h¹n cho ng«n ng÷, h×nh ¶nh, kh«ng cÇn nhÞp, kh«ng ng¾t c©u, ®«i khi kh«ng quan t©m ®Õn nghÜa, kÕt hîp c¸c thñ ph¸p hiÖn ®¹i: ®ång hiÖn, gi¸n c¸ch, ph©n m¶nh… Nh÷ng ®Æc ®iÓm nµy thÓ hiÖn râ nhÊt ë c¸c nhµ th¬ viÕt theo khuynh h−íng hiÖn ®¹i chñ nghÜa vµ c¸c nhµ th¬ trÎ s¸ng t¸c trong vµi n¨m gÇn ®©y. Theo ®µ ph¸t triÓn, cã lÏ, th¬ tù do sÏ cßn tiÕn xa h¬n n÷a, ®¹t ®−îc nhiÒu thµnh c«ng h¬n n÷a. 3.1.3. Th¬ v¨n xu«i- mét thÓ th¬ cã nhiÒu tiÒm n¨ng

Th¬ v¨n xu«i vèn lµ mét thÓ th¬ Ýt phæ cËp trong t©m lý s¸ng t¹o còng nh− t©m lý tiÕp nhËn ë ViÖt Nam. Tuy ch−a cã nhµ th¬ nµo d¸m chung t×nh víi th¬ v¨n xu«i, th¬ v¨n xu«i còng ch−a thµnh mét “th−¬ng hiÖu” cña riªng ai song trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, thÓ th¬ nµy ngµy cµng khëi s¾c, ®· vµ ®ang trë thµnh mét thÓ th¬ quen thuéc cña nhiÒu t¸c gi¶ ®−¬ng ®¹i, nhÊt lµ c¸c c©y bót trÎ cã ý h−íng c¸ch t©n, thÓ nghiÖm: §Æng §×nh H−ng, Hoµng H−ng, Thanh Th¶o, Tróc Th«ng, TrÞnh Thanh S¬n, Hoµng Vò ThuËt, NguyÔn Träng T¹o, Mai V¨n PhÊn, NguyÔn Quang ThiÒu, TrÇn TiÕn Dòng, NguyÔn B×nh Ph−¬ng, NguyÔn VÜnh TiÕn, Vi Thïy Linh...

Nh− c¸i tªn cña nã, th¬ v¨n xu«i ®· x¸c nhËn cuéc ‘‘x©m l¨ng’’ cña v¨n xu«i vµo th¬. V¨n xu«i vèn dåi dµo kh¶ n¨ng ph¶n ¸nh hiÖn thùc trªn mét biªn ®é réng, giµu yÕu tè tù sù, ng«n ng÷ v¨n xu«i lµ ng«n ng÷ cña ®êi sèng... Th¬ v¨n xu«i ®· tÝch hîp c¶ nh÷ng søc m¹nh nµy cña v¨n xu«i. Sù ra ®êi vµ ph¸t

triÓn cña th¬ v¨n xu«i lµ do nhu cÇu tù th©n cña kiÓu nhµ th¬ hiÖn ®¹i. Th¬ v¨n xu«i lµ mét h×nh thøc cã tÝnh chÊt më h¬n c¶, Ýt rµng buéc h¬n c¶ (so c¶ víi th¬ tù do): kh«ng giíi h¹n vÒ biªn ®é c©u th¬, dßng th¬, m¹ch c©u ch¶y trµn, sù kiÖn phong phó, h×nh ¶nh chång chÊt, ý tø bÒ bén, c¶m xóc trïng ®iÖp.

VÒ mÆt h×nh thøc tæ chøc mét v¨n b¶n, th¬ v¨n xu«i th−êng cã hai kiÓu: xuèng dßng vµ kh«ng xuèng dßng (tÝnh theo ®¬n vÞ c©u), hoÆc duy tr× (t×nh tr¹ng phæ biÕn) hoÆc xãa bá nh÷ng quy t¾c ng÷ ph¸p.

Kh«ng ®¬n thuÇn chØ lµ sù “b¾t ch−íc” v¨n xu«i vÒ mÆt h×nh thøc c©u ch÷, th¬ v¨n xu«i cã sù thay ®æi c¶ trong t− duy nghÖ thuËt. V¨n xu«i thiªn vÒ tÝnh ®èi tho¹i. Nã thu hót vµo trong m×nh nhiÒu giäng nãi kh¸c nhau t¹o nªn tÝnh ®a thanh cña ng«n tõ. Cßn trong th¬, ng«n tõ lµ lêi nãi cña t¸c gi¶ hoÆc nh©n vËt cïng kiÓu víi t¸c gi¶. Th¬ mang tÝnh ®éc tho¹i nhiÒu h¬n. Sù kÕt hîp gi÷a th¬ vµ v¨n xu«i thÓ hiÖn mét nç lùc t×m kiÕm sù céng h−ëng c¸c kh¶ n¨ng cña c¶ hai thÓ lo¹i nh»m thÓ hiÖn mét c¸ch ch©n thùc, sinh ®éng thÕ giíi tinh thÇn phong phó, s©u s¾c cña c¸i t«i c¸ nh©n giµu b¶n s¾c trong thêi hiÖn ®¹i. Trong th¬ v¨n xu«i h«m nay, chÊt tiÓu thuyÕt, chÊt truyÖn, kÞch xuÊt hiÖn ngµy cµng râ nÐt: gia t¨ng yÕu tè tù sù (t×nh huèng, lêi kÓ, cèt truyÖn, nh©n vËt); ph©n chia bµi th¬ thµnh c¸c c¶nh, c¸c líp; bµi th¬ cã më ®Çu, diÔn biÕn, kÕt thóc hoÆc ®−îc chia thµnh c¸c ch−¬ng, ®o¹n; cÊu tróc phøc hîp, ®a thanh, nhiÒu bÌ, giµu tÝnh ®èi tho¹i (tÝnh ®èi tho¹i kh«ng chØ thÓ hiÖn ë nh÷ng mµn ®èi tho¹i gi÷a c¸c nh©n vËt trong th¬ mµ cßn thÓ hiÖn ë cÊu tróc có ph¸p cña c©u, giäng tranh luËn, lÝ sù ; sù va ch¹m cña c¸c luång t− t−ëng, tÝnh phøc ®iÖu cña c¶m xóc...). Th¬ v¨n xu«i cßn g©y Ên t−îng bëi lèi kiÕn tróc bÒ thÕ, tÇng líp cña h×nh ¶nh; tÝnh Èn dô, ®a nghÜa, giµu triÕt lÝ; giäng ®iÖu tróc tr¾c, g©n guèc; ng«n ng÷ ®Ëm chÊt ®êi th−êng; vËn dông nh÷ng kÜ thuËt cña tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i: ph©n m¶nh, gi¸n ®o¹n, ®ång hiÖn, sö dông c¸i k× ¶o, phi lÝ... (th¬ v¨n xu«i cña §Æng §×nh H−ng, Thanh Th¶o, NguyÔn Quang ThiÒu, NguyÔn Quèc Ch¸nh, Mai V¨n PhÊn...). NhiÒu bµi cã ý tø s©u s¾c, cã søc nÆng. Cã nh÷ng bµi th¶ láng c¶m xóc, mÆc cho c¶m xóc ch¶y trµn (th¬ v¨n xu«i cña Ph¹m ThÞ Ngäc Liªn, Vi Thuú Linh...). Tuy nhiªn còng nhiÒu bµi nÆng nÒ, cÇu k×, t¹o c¶m gi¸c mÖt mái, khã ®ång c¶m. Réng h¬n, xa h¬n c¶ nh÷ng giao thoa vÒ thÓ lo¹i, lµ sù x©m lÊn cña c¸c lo¹i h×nh nghÖ thuËt kh¸c vµo th¬ nãi chung vµ th¬ v¨n xu«i nãi riªng: héi häa, ©m nh¹c, vò ®¹o, nghÖ thuËt tr×nh diÔn, kiÕn tróc…

Tuy ®· ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh c«ng nhÊt ®Þnh, nh−ng nh×n chung th¬ v¨n xu«i vÉn ®ang trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ vËn ®éng. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña c«ng t¸c dÞch thuËt (ngµy cµng phæ biÕn c¸c t¸c phÈm v¨n häc dÞch) vµ sù giao l−u v¨n ho¸, v¨n häc thÕ giíi, th¬ v¨n xu«i cµng cã nhiÒu triÓn väng vµ tiÒm n¨ng ®Ó ph¸t triÓn. 3.2. KÕt cÊu: linh ho¹t vµ hiÖn ®¹i 3.2.1. KÕt cÊu theo kiÓu ph©n t¸n, gi¸n ®o¹n

Th¬ hiÖn ®¹i, bªn c¹nh m¶ng th¬ vÉn ®−îc tæ chøc theo lèi truyÒn thèng (líp lang, chÆt chÏ theo trËt tù tuyÕn tÝnh) lµ nh÷ng ph¸ c¸ch hÕt søc tù do. Nhµ

th¬ kh«ng chñ ®éng, kh«ng ®Þnh h−íng tr−íc mét ®iÒu g×. Bµi th¬ ®−îc tæ chøc mét c¸ch ngÉu høng theo sù chØ ®¹o cña t©m thøc. NhiÒu bµi t−ëng nh− rÊt rêi r¹c, phi l«gic ë bÒ mÆt nh−ng l¹i nguyªn phiÕn, nhÊt qu¸n ë bÒ s©u (mét sè bµi th¬ cña Hoµng H−ng, §Æng §×nh H−ng, V¨n CÇm H¶i...).

TÝnh chÊt gi¸n ®o¹n trong th¬ giai ®o¹n nµy cßn thÓ hiÖn ë cÊp ®é c©u th¬, dßng th¬: gi¶n l−îc mét c¸ch tèi ®a sù t−êng tr×nh, diÔn gi¶i; gÇn nh− triÖt tiªu c¸c quan hÖ tõ, liªn tõ ngÇm m¸ch b¶o mèi quan hÖ cña c¸c tõ ng÷, h×nh ¶nh, sù vËt. Ng−êi ®äc chØ cßn c¸ch suy ®o¸n, tù t×m ra sîi d©y l«gic liªn kÕt ngÇm Èn ®»ng sau bÒ mÆt c©u ch÷ (®iÓn h×nh lµ tr−êng hîp Lª §¹t).

Mét sè nhµ th¬ l¹i t¹o nªn nh÷ng gi¸n ®o¹n ngay trªn bÒ mÆt ch÷ b»ng c¸ch xÐ rêi c¸c tõ ng÷, ®Èy chóng ra xa nhau, t¹o nªn nh÷ng lç rçng trªn v¨n b¶n th¬: D−¬ng T−êng, TrÇn TiÕn Dòng, NguyÔn Thóy H»ng, Lynh Bacardi, Ph−¬ng Lan, NguyÖt Ph¹m, Thanh Xu©n, NguyÔn VÜnh TiÕn... 3.2.2. KÕt cÊu theo kiÓu c¾t d¸n, l¾p ghÐp

C¾t d¸n ë ®©y ta hiÓu lµ nh÷ng chi tiÕt cña c¸c chØnh thÓ kh¸c nhau bÞ t¸ch rêi råi ®−îc l¾p ghÐp vµo nhau t¹o thµnh mét chØnh thÓ míi. C¸ch "chÕ t¹o th¬ ca" nµy buéc ng−êi ®äc ph¶i ®Æt bµi th¬ trong sù liªn th«ng víi c¸c v¨n b¶n kh¸c. Môc ®Ých cña viÖc c¾t d¸n, l¾p ghÐp nµy lµ nh»m t¸i sinh nh÷ng gi¸ trÞ t−ëng chõng ®· lµ bÊt biÕn.

Mét sè nhµ th¬ trÎ lµm th¬ theo xu h−íng hËu hiÖn ®¹i gÇn ®©y (Nhãm Më miÖng) l¹i c¾t d¸n, t¸i chÕ (chñ yÕu lµ c¾t d¸n) víi t©m thÕ giÔu nh¹i vèn cò. DÔ nhËn thÊy tÝnh chÊt hµi h−íc ë nh÷ng bµi ‘‘th¬’’ theo kiÓu nµy. §éng t¸c c¾t d¸n ë ®©y lµ sù nh¹i l¹i niÒm tin vµo nh÷ng kh¶ n¨ng kÕt hîp t−ëng chõng kh«ng thÓ ®æi thay.

Th¬ h«m nay còng mang ®Ëm dÊu Ên cña nÒn v¨n hãa tiªu dïng. NhiÒu nhµ th¬ trÎ ®· c¾t d¸n nh÷ng thùc ®¬n, mÈu b¸o, tin qu¶ng c¸o, mét ®o¹n th− t×nh, bµi h¸t xuyªn t¹c... råi chÕ biÕn thµnh “th¬” hoÆc biÕn th¬ thµnh mét ®o¹n nh¹i qu¶ng c¸o, nh¹i nghÞ ®Þnh, nghÞ quyÕt...

C¸ch tæ chøc, cÊu t¹o t¸c phÈm theo kiÓu nµy cã gi¸ trÞ khiªu khÝch c¶m gi¸c rÊt lín ®èi víi ®éc gi¶, nã lµm mét cuéc c¸ch m¹ng cho c¸c gi¸c quan, b¾t chóng ta ph¶i nh×n vµo nh÷ng thùc thÓ l¹. Nã gieo niÒm tin vµo nh÷ng kh¶ thÓ kh¸c cña tån t¹i. Víi c¸ch lµm nµy, hä ®· hoµn toµn xo¸ bá ®−êng biªn gi÷a c¸c lo¹i chÊt liÖu, thÓ lo¹i. Kh«ng cã g× lµ kh«ng thÓ thµnh th¬ (tÊt nhiªn lµ th¬ theo quan niÖm cña riªng hä). Tuy nhiªn, ngay kh¸t väng muèn xo¸ bá mäi rµo c¶n ®èi víi th¬ cña hä ®· thÓ hiÖn mét sù cùc ®oan. ý t−ëng nµy hoµn toµn kh«ng cã triÓn väng bëi nÕu chØ cã thÕ th× th¬ kh«ng cã lÝ do g× ®Ò tån t¹i. C«ng chóng dÔ dµng t×m ®Õn víi nh÷ng h×nh thøc thÓ hiÖn c¸c néi dung th«ng tôc x· héi ®ã mét c¸ch chuyªn nghiÖp vµ hÊp dÉn h¬n “th¬”. Nh÷ng s¶n phÈm hä ®· t¹o ra chñ yÕu thÓ hiÖn t©m lÝ cña mét líp, mét bé phËn ng−êi, mét th¸i ®é x· héi, thÈm mÜ chø ch−a ®ñ søc t¹o nªn gi¸ trÞ nghÖ thuËt thùc sù. 3.2.3. KÕt cÊu theo kiÓu s¾p ®Æt, t¹o h×nh

S¾p ®Æt, bµi trÝ bµi th¬ thµnh mét h×nh hµi ®Æc biÖt cã chñ ®Ých (tæ chøc bµi th¬ theo h−íng t¹o h×nh g©y Ên t−îng thÞ gi¸c cho ®éc gi¶) lµ mét trong nh÷ng kiÓu kÕt cÊu næi bËt cña th¬ ®−¬ng ®¹i. Dùa trªn tÝnh t−¬ng cËn gi÷a ng«n ng÷ vµ héi häa, viÖc ®a d¹ng, linh ho¹t hãa c¸ch thøc tr×nh bµy con ch÷ ®· lµm mÊt ®i c¶m gi¸c ®¬n ®iÖu vèn cã cña v¨n b¶n, t¹o ®iÒu kiÖn cho ch÷ tho¸t khái ®êi sèng tÇm th−êng cña kÝ tù. Víi h−íng ®i nµy, c¸c nhµ th¬ ®· hç trî thªm cho ng«n tõ nh»m gia t¨ng tÝnh t¹o h×nh vµ còng lµ t¹o nghÜa cña nã. TÊt nhiªn, nÕu qu¸ møc l¹m dông, c¾t xÐn, s¾p ®Æt c©u th¬ mét c¸ch tïy tiÖn sÏ thµnh ph¶n t¸c dông, biÕn th¬ thµnh mét trß ch¬i ch÷ nghÜa, ®¸nh lõa c¶m gi¸c cña ng−êi ®äc.

Th¬ ®−îc tr×nh bµy trªn giÊy th× chñ yÕu míi dõng ë viÖc ®å h×nh ho¸ hoÆc kÕt hîp víi héi häa. ë ViÖt Nam, th¬ ®ang cã xu h−íng kÕt giao cïng nghÖ thuËt s¾p ®Æt, nghÖ thuËt tr×nh diÔn (kÕt hîp víi nhiÒu ph−¬ng tiÖn biÓu hiÖn kh¸c nh−: ¸nh s¸ng, ©m thanh, nghÖ thuËt video, vò ®¹o, s©n khÊu...). Víi c¸ch nµy, th¬ ®· tho¸t khái kh«ng gian chËt hÑp vµ h÷u h¹n quen thuéc (trªn giÊy) ®Ó ng©n vang trong mét kh«ng gian kh¸c. SÏ lµ véi vµng vµ chñ quan khi kh¼ng ®Þnh sù thµnh c«ng hay thÊt b¹i, cã triÓn väng hay bÕ t¾c cña lo¹i h×nh th¬ nµy v× nã chØ míi b¾t ®Çu (ë ViÖt Nam). MÆc dï cßn cã mét sè bÊt cËp nh−ng nh×n chung, th¬ thÞ gi¸c ®· më ra mét h−íng ®i, mang ®Õn cho ng−êi ®äc nh÷ng mÜ c¶m míi. 3.3. Ng«n ng÷: dông c«ng vµ “th¶ phãng” 3.3.1. Xu h−íng dông c«ng víi ng«n ng÷

Mét bé phËn nh÷ng ng−êi cÇm bót tá râ th¸i ®é tr©n träng, n©ng niu, thËm chÝ ®am mª, s¨n sãc kÜ l−ìng, tØ mØ ®Õn tõng con ch÷. Trong tay hä, mçi ch÷ cã gi¸ trÞ nh− mét sinh mÖnh. Hä nhäc lßng, lao t©m khæ tø víi ch÷. T¹o ra nh÷ng kÕt hîp hoµn toµn míi; l¹ ho¸ ng«n tõ, gia t¨ng gi¸ trÞ cña nh÷ng tõ ng÷ quen thuéc b»ng nh÷ng c¸ch kÕt hîp ®éc ®¸o, t¹o bÊt ngê cho ng−êi ®äc lµ mét trong nh÷ng biÓu hiÖn tiªu biÓu. Bªn c¹nh ®ã lµ viÖc sö dông c¸c yÕu tè phi ng«n ng÷: h×nh ¶nh, biÓu t−îng, dÊu, sè... Trong th¬ h«m nay, ng«n ng÷ kh«ng cßn chiÕm gi÷ ®Þa vÞ ®éc t«n. C¸c yÕu tè phi ng«n ng÷: h×nh ¶nh, biÓu t−îng, dÊu, sè... nhiÒu khi l¹i ®ãng vai trß chñ nh©n trong nh÷ng b÷a tiÖc th¬ ca. Chóng t¹o ra nh÷ng Ên t−îng thÈm mÜ míi mÎ vµ l«i cuèn ng−êi ®äc vµo trß ch¬i cña m×nh. 3.3.2. Xu h−íng ‘‘th¶ phãng’’ ng«n ng÷ §i theo h−íng nµy, c¸c nhµ th¬ ®Ó cho ng«n ng÷ tho¶i m¸i du hµnh kh¾p th«n cïng hÎm v¾ng, l¨n lãc víi ®êi. §iÒu dÔ thÊy tr−íc tiªn lµ sù tÊn c«ng ngµy cµng quyÕt liÖt cña ng«n ng÷ ®êi th−êng, cña khÈu ng÷, biÖt ng÷, tiÕng lãng; mét bé phËn lµ thø ng«n ng÷ sèng sÝt, bôi bÆm, suång s·- ng«n ng÷ vØa hÌ, ng«n ng÷ ®−êng phè, xa l¹ víi nh÷ng mÜ tõ. Ban ®Çu lo¹i ng«n tõ nµy chØ lµ mét ph−¬ng tiÖn hç trî cho nhµ th¬ trong qu¸ tr×nh tiÕp cËn hiÖn thùc, ®−a th¬ ®i xa khái quü ®¹o hµn l©m.

§Õn c¸c nhµ th¬ theo xu h−íng hËu hiÖn ®¹i (NguyÔn H÷u Hång Minh, TrÇn TiÕn Dòng, Phan Nhiªn H¹o, NguyÔn Quèc Ch¸nh, Lynh Bacardi... ®Æc

biÖt lµ Nhãm Më miÖng), ng«n tõ ®· tiÕn thªm mét b−íc: tõ ®êi th−êng ho¸, ®Õn trÇn tôc ho¸ vµ th« tôc hãa. Trong khi ph¶n th¬, ®Æt l¹i nhiÒu vÊn ®Ò cèt yÕu cña nghÖ thuËt, trong ®ã cã ng«n ng÷, hä chñ tr−¬ng b×nh ®¼ng ng«n ng÷, ®Ò tµi. Hä quyÕt t©m lËp l¹i trËt tù: h¹ bÖ ng«n ng÷ kinh ®iÓn, tÊn phong nh÷ng tõ ng÷ vèn ph¶i chÞu nh÷ng ®Þnh kiÕn x· héi thµnh nh÷ng tõ ®Ñp nhÊt trong tiÕng ViÖt. C¸c s¸ng t¸c mang mµu s¾c hËu hiÖn ®¹i nµy th¸ch thøc, g©y sù víi mÜ c¶m truyÒn thèng. T− t−ëng cña hä kh«ng ph¶i kh«ng cã h¹t nh©n hîp lÝ. Song trong qu¸ tr×nh hiÖn thùc hãa, nhiÒu khi hä ®· ®i qu¸ ®µ khiÕn cho th¬ kh«ng cßn lµ th¬ n÷a. DÔ thÊy t−¬ng lai yÓu mÖnh cña nh÷ng s¸ng t¸c nµy (nã chØ cã gi¸ trÞ nh− mét ph¶n øng chø kh«ng ph¶i mét gi¸ trÞ nghÖ thuËt) song dï sao, sù xuÊt hiÖn cña chóng còng nh¾c nhë chóng ta nh×n nhËn l¹i nh÷ng quan ®iÓm vèn cã vÒ th¬, vÒ ng«n ng÷ th¬.

Xu h−íng th¶ phãng ng«n tõ cßn thÓ hiÖn ë viÖc th¬ h«m nay ®· më réng cöa ®Ó dung n¹p líp ng«n tõ míi cña ®êi sèng hiÖn ®¹i: tiÕng Anh, ng«n tõ email, Internet, viÕt theo Vietnet, tiÕng ViÖt dïng trªn c¸c diÔn ®µn Internet... – dÊu Ên cña thêi ®¹i v¨n minh c«ng nghÖ vµ kÜ thuËt, giao l−u vµ héi nhËp ng«n ng÷ vµ v¨n ho¸. Nh÷ng ng«n tõ t−ëng chõng hÕt søc xa l¹ víi th¬ ca vµ d−êng nh− ch¼ng cã mét phÈm chÊt th¬ nµo ®· ®i vµo ®Þa h¹t th¬ tù nhiªn nh− mét tÊt yÕu. Lo¹i ng«n tõ nµy chñ yÕu g¾n liÒn víi c¸c nhµ th¬- c«ng d©n cña thêi ®¹i @. 3.4. H×nh ¶nh: cùc thùc vµ siªu thùc, Èn dô vµ biÓu t−îng 3.4.1. H×nh ¶nh cùc thùc vµ siªu thùc Së thÝch x©y dùng nh÷ng h×nh ¶nh cùc thùc b¾t nguån tõ quan niÖm cña nhµ th¬ vÒ mèi quan hÖ gi÷a th¬ ca vµ hiÖn thùc ®êi sèng. HiÖn thùc nh− thÕ nµo th× ®i vµo th¬ nh− thÕ. Nhµ th¬ kh«ng son phÊn, kh«ng trang kim ®êi sèng cho nªn th¬ léng lÉy. Kho¶ng c¸ch gi÷a th¬ vµ ®êi ngµy cµng thu hÑp. Bªn c¹nh nh÷ng h×nh ¶nh ®Ñp ®Ï, th¬ méng, hoa mÜ vÉn thÊy ë mét sè t¸c phÈm lµ nh÷ng h×nh ¶nh ®êi th−êng, trÇn trôi, thËm chÝ th« tôc, thiÕu chÊt th¬. Sù xuÊt hiÖn cña nh÷ng h×nh ¶nh nµy lµ mét biÓu hiÖn cña tÝnh chÊt d©n chñ trong th¬. Còng nh− ng«n ng÷, nhµ th¬ kh«ng ph©n biÖt h×nh ¶nh xÊu vµ h×nh ¶nh ®Ñp, h×nh ¶nh trang nh· vµ h×nh ¶nh th« tôc. TÊt c¶ ®Òu b×nh ®¼ng. XÊu hay ®Ñp chØ lµ do quy −íc cña con ng−êi mµ th«i. Nh÷ng h×nh ¶nh cùc thùc cã khi xuÊt hiÖn do nhu cÇu cña ®èi t−îng ®−îc ph¶n ¸nh, cã khi nh− sù ph¶n øng tr−íc tÝnh duy mÜ, l·ng m¹n. Sö dông nh÷ng h×nh ¶nh cùc thùc, c¸c nhµ th¬ còng muèn dïng c¸i kh«ng ®Ñp ®Ó chèng l¹i c¸i ®Ìm ®Ñp – s¶n phÈm cña c¸i t«i hßa gi¶i (gi÷a nã vµ céng ®ång). Mong muèn kh¸m ph¸ cÊu tróc bªn trong víi nhiÒu tiÓu tiÕt cña vËt thÓ, muèn minh thÞ vËt thÓ, chèng l¹i c¸i nh×n quan liªu ®«i khi ®· g©y dÞ øng víi mét l−îng hÑp c«ng chóng. Kh«ng lý t−ëng hãa, mÜ lÖ ho¸ con ng−êi vµ ®êi sèng, nhiÒu nhµ th¬ ®· lia èng kÝnh cña m×nh ®Õn nh÷ng gãc khuÊt, tèi; quay cËn c¶nh, ®Æc t¶ nh÷ng nghÌo, khæ, cùc nhäc, xÊu xa, tha ho¸, lÇm lì... Th¬ kh«ng xa l¹, kh«ng ®øng cao h¬n ®êi sèng.

Tuy nhiªn, sÏ lµ phiÕn diÖn (thËm chÝ xuyªn t¹c hiÖn thùc) vµ ph¶n c¶m nÕu qu¸ l¹m dông chóng. Th¬ khã mµ sinh ®éng h¬n ®êi sèng nÕu nã chØ ph¶n ¶nh ®êi sèng mét c¸ch trùc tiÕp, ®¬n thuÇn. Th¬ m¹nh h¬n vÒ phÝa c¸i ¶o chø kh«ng ph¶i c¸i thùc. Xu h−íng ®−a th¬ vÒ phÝa ¶o, ch¹m tíi chiÒu s©u cña t©m thøc tÊt yÕu s¶n sinh ra nh÷ng h×nh ¶nh mang ®Ëm mµu s¾c siªu thùc- nh÷ng h×nh ¶nh kh«ng ph¶i do logic lÝ trÝ th«ng th−êng s¸ng t¹o nªn mµ do ¶o gi¸c, do v« thøc kÕt dÖt nªn. Sù xuÊt hiÖn phæ biÕn nh÷ng h×nh ¶nh siªu thùc cho thÊy tÝnh biÕn ¶o v« h¹n cña ®êi sèng bÒ mÆt vµ ®êi sèng bÒ s©u cña con ng−êi h«m nay. Trªn hµnh tr×nh nh©n sinh cña m×nh, con ng−êi lu«n cã tham väng kh¸m ph¸ vµ diÔn gi¶i vÒ ®êi sèng vµ b¶n thÓ. Kh«ng Ýt ®iÒu ®· ®−îc t−êng minh, còng cã nhiÒu ®iÒu kh«ng thÓ vµ ch−a thÓ diÔn gi¶i. Nh÷ng h×nh ¶nh ®ã lµ kÕt qu¶ cña mét gi©y phót lãe s¸ng trong v« thøc, vµ sÏ m·i lung linh, nhËp nhßa, dÉn dô ng−êi ®äc. H×nh ¶nh siªu thùc lµ kÕt qu¶ cña trÝ t−ëng t−îng phong phó, kh¶ n¨ng ho¹t ®éng m¹nh mÏ cña v« thøc, trùc gi¸c. ChÝnh nh÷ng h×nh ¶nh nµy sÏ mang l¹i cho nh÷ng bµi th¬, ®o¹n th¬ nh÷ng Ên t−îng m¹nh mÏ. 3.4.2. H×nh ¶nh Èn dô vµ biÓu t−îng Kh«ng thÓ nãi sö dông biÓu t−îng trong th¬ lµ mét c¸ch t©n bëi th¬ ca x−a nay vèn kh«ng xa l¹ g× víi biÓu t−îng. Tuy nhiªn, viÖc nhiÒu t¸c gi¶ sö dông biÓu t−îng nh− mét thao t¸c th−êng trùc vµ mang tÝnh hÖ thèng th× ®Õn giai ®o¹n nµy míi thÊy. BiÓu t−îng trong th¬ ®−¬ng ®¹i cã chiÒu h−íng ngµy cµng gi¶m ®i tÝnh ®¬n nhÊt, duy lÝ, t¨ng tÝnh trïng phøc, ®a nghÜa. Cã hai hÖ thèng biÓu t−îng c¬ b¶n: biÓu t−îng xuÊt ph¸t tõ nh÷ng h×nh ¶nh s½n cã trong thiªn nhiªn, nh÷ng "mÉu gèc" trong t©m thøc v¨n hãa d©n téc (h×nh ¶nh biÓu t−îng trong th¬ Hoµng CÇm, NguyÔn Quang ThiÒu, §ång §øc Bèn...), nh÷ng huyÒn tho¹i trong kho tµng v¨n ho¸ nh©n lo¹i, nh÷ng biÓu t−îng mang mµu s¾c t«n gi¸o, triÕt häc (Phïng Kh¾c B¾c, Lª §¹t, NguyÔn Quang ThiÒu, NguyÔn QuyÕn, Hoµng H−ng...). Víi b¶n chÊt ®a nghÜa, kh¶ n¨ng tiÕp cËn ®èi t−îng ë mét gãc ®é míi, tõ ®ã cã thÓ lµm míi ®èi t−îng, t¹o sinh nh÷ng xóc c¶m míi mµ Èn dô ®· trë thµnh mét ph−¬ng thøc t− duy phæ biÕn cña c¸c nhµ th¬ khao kh¸t ®æi míi, c¸ch t©n. Víi nh÷ng lo¹i h×nh ¶nh nµy, nhµ th¬ h«m nay muèn chèng l¹i sù t−êng minh hãa cña th¬- lèi th¬ “m× ¨n liÒn” lµm tr× trÖ ®éc gi¶; ®−a ng−êi ®äc vµo cuéc du hµnh cïng h×nh ¶nh, ch÷ nghÜa ®Ó cã c¶m gi¸c thó vÞ cña ng−êi biÕt kh¸m ph¸ vµ th−ëng thøc “nh÷ng t©m t×nh ë ®»ng sau t©m t×nh”. Cïng víi nh÷ng ph−¬ng thøc biÓu ®¹t kh¸c, nã gãp phÇn lµm râ b¶n chÊt cña th¬ ca- “Th¬ lµ c¸i th¨m th¼m” (TrÇn DÇn). 3.5. Giäng ®iÖu: t¹o giäng vµ xo¸ giäng 3.5.1. T¹o giäng 3.5.1.1. Giäng hoµi nghi C¶m høng nh×n th¼ng vµo sù thËt, kh«ng nÐ tr¸nh sù thËt ®· mang ®Õn cho th¬ thêi k× ®Çu ®æi míi giäng ®iÖu nµy. §©y còng lµ tr¹ng th¸i t©m lÝ mét thêi

cña x· héi. B−íc ra tõ chiÕn tranh, ®èi mÆt víi ®êi th−êng ®Çy nhiªu khª vµ phøc t¹p, thùc tÕ kh«ng ®Ñp nh− lÝ t−ëng; l¹i thªm có sèc m¹nh vµo ®Çu nh÷ng n¨m 90: phe XHCN dÇn tan r· trong khi ViÖt Nam ®ang chËp ch÷ng trªn ®−êng ®æi míi, con ng−êi ®−¬ng thêi kh«ng tr¸nh khái hoµi nghi, xãt xa, cay ®¾ng vµ hoang mang. Hoµi nghi lµ mét ®Æc ®iÓm cña con ng−êi hËu hiÖn ®¹i. HÕt cßn tin vµo c¸c ®¹i tù sù, trong mét x· héi ®Çy biÕn ®éng, khi c¸c bËc thang gi¸ trÞ liªn tôc thay ®æi, con ng−êi cã ®ñ nh¹y c¶m ®Ó biÕt hoµi nghi. Hä hoµi nghi vÒ tÊt c¶, hoµi nghi ®Ó chñ ®éng h¬n, ®Ó sèng b¶n lÜnh h¬n, m¹nh mÏ h¬n. KiÓu giäng nµy th−êng ®−îc t¹o nªn trªn c¬ së x©y dùng nh÷ng ®èi lËp. 3.5.1.2. Giäng trµo léng, giÔu nh¹i

Th¬ ViÖt Nam trong Ýt n¨m gÇn ®©y cã vÎ ngµy cµng gia t¨ng chÊt u mua vµ tÊt yÕu, th¬ cã giäng trµo léng. TÝnh chÊt trµo léng cã nhiÒu s¾c th¸i: tù trµo, bìn cît nhÑ nhµng, t−ng töng, dÝ dám, giÔu nh¹i s©u cay... Nã thÓ hiÖn tinh thÇn d©n chñ ngµy cµng cao trong ®êi sèng nãi chung vµ trong v¨n häc nãi riªng. TiÕng c−êi th−êng xuÊt ph¸t tõ nh÷ng nghÞch lÝ, nh÷ng ®iÒu bÊt b×nh th−êng. Tõ ®©y ta còng thÊy ®−îc hiÖn t×nh x· héi vµ sù thay ®æi trong quan niÖm vÒ c¸ch tiÕp cËn ®êi sèng cña c¸c nhµ th¬ hiÖn ®¹i. GiÔu nh¹i chÝnh lµ mét biÓu hiÖn cña hoµi nghi. Nã thÓ hiÖn c¸ch tiÕp cËn vµ quan ®iÓm ®¸nh gi¸ nh÷ng vÊn ®Ò cña ®êi sèng ë mét phÝa kh¸c, mét gãc ®é kh¸c so víi tiÒn lÖ. Giäng giÔu nh¹i, trµo léng ®−îc t¹o nªn bëi sù phãng ®¹i, hµi h−íc, sù nh¹i lêi, c¸ch nãi ng−îc, nãi l¸i, xuyªn t¹c... TÊt c¶ mäi t×nh c¶m, gi¸ trÞ ®Òu cã thÓ trë thµnh ®èi t−îng cña sù giÔu nh¹i trong th¬: t×nh yªu, gu thÈm mÜ, sù l·ng m¹n, thùc dông, sù ®¸nh mÊt c¸ tÝnh, sù “næi lo¹n” nöa vêi, ®¹o ®øc truyÒn thèng, nghÖ thuËt th¬ truyÒn thèng, sù triÕt lÝ trong th¬... 3.5.2. TÈy giäng, xo¸ giäng (hay lµ giäng kh¸ch quan, v« ©m s¾c)

TiÕt chÕ c¶m xóc, kh«ng trùc tiÕp diÔn gi¶i, kh«ng can thiÖp vµo sù viÖc kh¸ch quan ®−îc miªu t¶, kh«ng ®Þnh h−íng c¶m nhËn, tÈy giäng, xãa giäng, ng«n ng÷ cùc thùc, kh¸ch quan… nh»m giÊu m×nh ®i, nhµ th¬ ®Ó ng−êi ®äc tù ph¸n xÐt.

KiÓu giäng nµy th−êng ®−îc t¹o nªn bëi sù mê hãa c¸c tÝnh tõ, th¸n tõ, ®¹i tõ nh©n x−ng; sù gi¶n l−îc c¸c quan hÖ tõ vµ ph−¬ng thøc so s¸nh trong bµi th¬. Bµi th¬ th−êng giµu chÊt tù sù. Nhµ th¬ chØ lµ ng−êi kÓ l¹i mét sù viÖc, mét c©u chuyÖn nh− nã ®· vµ ®ang cã b»ng nh÷ng lêi trÇn thuËt kh¸ch quan (th−êng kÓ theo lèi liÖt kª, tiÕt chÕ c¶m xóc, k×m h·m chÊt duy t×nh) råi tù ®éng rót lui, sím cho ®éc gi¶ lµm chñ s©n khÊu.

Giäng kh¸ch quan, v« ©m s¾c còng th−êng xuÊt hiÖn trong nh÷ng bµi mang bãng d¸ng th¬ ThiÒn hoÆc mang phong c¸ch th¬ Haiku. Trong th¬ ®å häa, th¬ ©m thanh, th¬ con sè, giäng ®iÖu ®· bÞ tÈy tr¾ng, cã khi chØ cßn nhÞp ®iÖu ; nãi chÝnh x¸c h¬n lµ cã sù chuyÓn giäng : giäng bªn ngoµi ®· bÞ Èn ®i, chuyÓn thµnh giäng bªn trong.

ViÖc kh¸ch quan hãa giäng ®iÖu lµ mét biÓu hiÖn cña sù tiÕn gÇn ®Õn víi

v¨n xu«i cña th¬ h«m nay.

KÕt LuËn 1.Th¬ ViÖt Nam tõ gi÷a thËp kØ 80 ®Õn nay lµ mét nÒn th¬ ®ang vËn ®éng. Bëi ch−a cã kÕt thóc nªn còng sÏ kh«ng cã kÕt luËn cuèi cïng. Tr−íc mét ®èi t−îng phøc t¹p vµ cã tÝnh thêi sù nh− thÕ nµy, mäi ph¸n xÐt, quy kÕt sÏ lµ ¶o t−ëng vµ cùc ®oan. Víi gÇn 200 trang luËn ¸n, chóng t«i ®· cè g¾ng cã mét c¸i nh×n bao qu¸t trªn diÖn réng vÒ nh÷ng ®æi míi cña th¬ ca giai ®o¹n nµy.

Bªn c¹nh nhiÖm vô chÝnh lµ nhËn diÖn, ®Þnh danh vµ miªu t¶ nh÷ng vÊn ®Ò ®æi míi (tr×nh bµy mét c¸ch kh¸ch quan vÒ ®èi t−îng), chóng t«i ®· cè g¾ng b−íc ®Çu lÝ gi¶i nghÜa lÝ tån t¹i vµ gi¸ trÞ cña nh÷ng ®æi míi ®ã.

Không ít người đã xem cái mới trong nội dung thuộc về đề tài. Nhưng viết về đề tài mới mà vẫn cũ là một tình trạng thường thấy trong thực tế. Đơn giản vì cái mới không thật quyết định ở đề tài, mà ở cách xử lý đề tài. Mäi c¸ch t©n ®Òu ph¶i b¾t nguån tõ sù ®æi míi vÒ quan niÖm, vÒ c¸ch tiÕp cËn hiÖn thùc, c¸ch nh×n nhËn, ®¸nh gi¸ ®èi víi nh÷ng vÊn ®Ò cña ®êi sèng vµ con ng−êi. Tæ quèc, x· héi, lÞch sö, t×nh yªu, c¸i t«i, c¸i ta... kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ®Ò tµi míi, song vÉn mang l¹i cho ng−êi ®äc nh÷ng nhËn thøc míi, suy c¶m míi khi nã ®−îc soi ng¾m ë mét gãc nh×n kh¸c.

Nöa cuèi thËp kØ 80, ®−îc nãi thËt, ®−îc thµnh thËt lµ mét nhu cÇu khÈn thiÕt. NhËn thøc l¹i, nh×n th¼ng vµo sù thËt ®· trë thµnh mét xu h−íng chung cña v¨n häc, trong ®ã cã th¬ ca. Tõ gãc nh×n phi sö thi, ph¶n l·ng m¹n, th¬ ®· bµy tá mét th¸i ®é kh¸c cña m×nh tr−íc nh÷ng vÊn ®Ò cña nh©n sinh thÕ sù, cña lÞch sö, d©n téc. Do nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng vÒ thÓ lo¹i, th¬ nhËn thøc hiÖn thùc trªn tinh thÇn phª ph¸n, c¶m høng chèng tiªu cùc kh«ng m¹nh, s¾c vµ µo ¹t nh− v¨n xu«i song còng ®· gãp thªm ®−îc mét tiÕng nãi cã träng l−îng vµo tiÕng nãi chung cña thêi ®¹i. Khi nhu cÇu ®−îc nãi thËt, ph¬i bµy sù thËt ®· b·o hoµ vµ cã xu h−íng bÞ l¹m dông ®Õn thµnh phiÕn diÖn, ®¬n gi¶n, mét chiÒu th× th¬ l¹i cã nh÷ng nçi tr¨n trë míi. X· héi hiÖn ®¹i bªn c¹nh nh÷ng −u viÖt kh«ng thÓ phñ nhËn còng chøa ®ùng nh÷ng mÇm mèng, nh÷ng nguy c¬, khñng ho¶ng. Nh¹y c¶m h¬n ai hÕt, mét lÇn n÷a th¬ l¹i xãt xa, thÊp thám, lo ©u... Còng tõ gãc nh×n nµy, th¬ h−íng s©u h¬n vµo nh÷ng tÇng ngÇm cña ®êi sèng c¸ thÓ. C¸i t«i ®· lµm mét cuéc trë vÒ lÇn thø hai, nhiÒu −u t− vµ còng nhiÒu tr¸ch nhiÖm h¬n. Chiªm nghiÖm s©u xa vÒ ®êi sèng, nh©n sinh; nã r¸o riÕt ®i t×m m×nh vµ kh¸t khao tù kh¼ng ®Þnh b»ng c¸ch ®éc s¸ng, kh¾c ghi dÊu Ên c¸ nh©n vµo nh÷ng trang ®êi; sèng thËt, sèng ®Ëm nÐt, kh«ng mê mê nh©n ¶nh. Nã ®¾m m×nh trong t×nh yªu- mét t×nh yªu toµn vÑn c¶ vÒ tinh thÇn vµ thÓ x¸c; tù lµm phong phó ®êi sèng t©m hån, ®i s©u vµo câi t©m linh bÝ Èn, kh¸m ph¸ “nh÷ng miÒn cßn hoang d·”... C¸ nh©n ®Þnh h×nh m×nh trong mèi quan hÖ víi x· héi, víi sè ®«ng vµ víi chÝnh nã. NÕu nh− trong chÆng ®Çu ®æi míi, th¬ quan t©m ®Õn viÖc “nãi c¸i g×” (v× nhu cÇu ®−îc nãi, cÇn nãi lµ rÊt lín) th× ®Õn giai ®o¹n sau, th¬ l¹i chó träng h¬n ®Õn viÖc “nãi nh− thÕ nµo” (bëi nhu cÇu ®−îc nãi ®· ®Õn lóc b·o hßa. V¶ l¹i, nãi nhiÒu kh«ng ph¶i lµ b¶n chÊt cña th¬. NÕu cÇn nãi nhiÒu th× v¨n xu«i tÊt yÕu sÏ cã −u thÕ h¬n). Sù thøc tØnh vÒ b¶n chÊt thuÇn khiÕt cña th¬ ®· khiÕn th¬ cã mét

diÖn m¹o kh¸c so víi tr−íc. Nh÷ng yÕu tè h×nh thøc cña th¬ ngµy cµng ®−îc chó ý. Th¬ h«m nay ®ang cã sù r¹n vì vÒ thÓ lo¹i. Sù −a chuéng thÓ th¬ tù do, tiÒm n¨ng vµ t−¬ng lai ph¸t triÓn cña th¬ v¨n xu«i ®· gãp phÇn cho thÊy tÝnh hiÖn ®¹i cña th¬ h«m nay. Sù tån t¹i song song (trªn ®µ c¸ch t©n, biÕn ®æi) cña c¸c thÓ th¬ truyÒn thèng, trong ®ã ®¸ng chó ý nhÊt lµ lôc b¸t chøng minh r»ng truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i kh«ng ®èi lËp nhau, cïng ph¸t huy b¶n s¾c. Cïng víi ®ã lµ nh÷ng ph¸ c¸ch hÕt søc tù do trong kÕt cÊu. ViÖc tæ chøc bµi th¬ mét c¸ch ngÉu høng theo kiÓu “nh¶y cãc”, “gi¸n ®o¹n” hoÆc theo kiÓu c¾t d¸n, l¾p ghÐp, nh¹i mÉu gèc, thªm bít, t¸i chÕ; theo h−íng t¹o h×nh... ®· mang ®Õn cho th¬ nh÷ng s¾c th¸i thÈm mÜ míi. H×nh ¶nh, ng«n ng÷, giäng ®iÖu th¬ còng cã nh÷ng biÕn ®æi, ®a d¹ng vµ linh ho¹t. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, th¬ ngµy cµng mang tÝnh nguyªn hîp: kÕt hîp nhiÒu lo¹i h×nh nghÖ thuËt, nhiÒu thÓ lo¹i kh¸c nhau: th¬- héi häa- nghÖ thuËt tr×nh diÔn- kiÕn tróc- ©m nh¹c- nghÖ thuËt thÞ gi¸c; th¬- v¨n xu«i- tr−êng ca- tiÓu thuyÕt... Th¬ kh«ng chiÒu chuéng thÞ hiÕu ®äc mét c¸ch dÔ d·i, b−íc ®Çu chñ ®éng l«i kÐo, khuyÕn khÝch ng−êi ®äc ph¶i vËn ®éng theo m×nh; thËm chÝ tù t¹o ra ®éc gi¶ cho m×nh. 2. C¸i ®−îc cña nÒn th¬ giai ®o¹n nµy lµ sù phong phó, ®a d¹ng, ®a thanh, cã ®æi vµ cã míi. Cã c¸i míi ®· ®−îc ®Þnh vÞ vÒ gi¸ trÞ; cã c¸i míi ch−a mÊy thµnh c«ng nh−ng l¹i cã gi¸ trÞ më ®−êng, gîi h−íng; cã c¸i míi cÇu k×, lËp dÞ, xa l¹ víi thÞ hiÕu thÈm mÜ cña ®«ng ®¶o ®éc gi¶ ViÖt... C¸i míi v× thÕ tÊt yÕu kh«ng ®ång nghÜa víi c¸i hay. Dï ®æi míi theo h−íng nµo, b»ng c¸ch nµo, th¬ hay vÉn ph¶i lµ thø th¬ chinh phôc ®−îc thêi gian vµ ®éc gi¶: chøa ®ùng mét quan niÖm thÈm mÜ míi, kÕt hîp ®−îc ®é tinh tÕ cña trùc gi¸c, ®é nång nµn cña c¶m xóc vµ kÜ thuËt thÓ hiÖn míi mÎ, hiÖn ®¹i vµ nhÊt lµ ph¶i cã gi¸ trÞ nh©n v¨n s©u s¾c. Nh÷ng ý t−ëng ®−a th¬ ®i qu¸ xa biªn giíi thÓ lo¹i, bÊt chÊp mäi giíi h¹n cña thÞ hiÕu thÈm mÜ, v¨n hãa céng ®ång sÏ lµm th¬ trë nªn biÕn d¹ng, dÞ th−êng, « hîp, kh«ng cßn lµ th¬ n÷a. Th¬ h«m nay ®ang dung chøa vµ chÊp nhËn rÊt nhiÒu c¸c ®èi cùc: võa ph« bµy, thÓ hiÖn hÕt m×nh, kh«ng che ®Ëy, kh«ng giÊu diÕm võa tiÕt chÕ, giÊu m×nh; võa “phu ch÷”, “lµm ch÷”, nhäc lßng khæ c«ng víi ch÷ võa th¶ phãng, thËm chÝ tuú tiÖn, liÒu lÜnh víi ch÷; võa tù sù, võa ph¶n tù sù; võa më réng biªn ®é, quy m«, võa tiÕt chÕ, nÐn chÆt ng«n tõ, c« ®äng, hµm sóc; võa h−íng ngo¹i m·nh liÖt võa h−íng néi s©u s¾c; võa ¶nh h−ëng ph−¬ng T©y, võa quay vÒ trÇm m×nh mét nçi ph−¬ng §«ng... ChÊp nhËn ®a d¹ng lµ mét biÓu hiÖn cña tinh thÇn hiÖn ®¹i. Xu h−íng chung cña th¬ ta lµ ngµy mét tiÖm cËn víi ®êi sèng, tr×nh ®é c¸ tÝnh hãa ngµy cµng cao vµ h−íng tíi sù giao thoa, hßa trén gi÷a c¸c thÓ lo¹i trªn tinh thÇn d©n chñ vµ nh©n b¶n. Thêi gian qua, nÒn th¬ ViÖt ®· h×nh thµnh nªn kh«ng Ýt nh÷ng c¸ tÝnh ®éc ®¸o. Kh«ng thÓ kh«ng nh¾c ®Õn mét Lª §¹t “phu ch÷”; mét Hoµng CÇm truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i; NguyÔn Duy “th¶o d©n”; §ång §øc Bèn duyªn d¸ng, ch©n quª; Inrasara ®»m th¾m vµ minh triÕt; Phan HuyÒn Th− s©u l¾ng, trÇm tÜnh, kiÖm lêi; Vi Thuú Linh giµu néi lùc, µo ¹t nh− s«i, ®«i khi bèc ®ång, Çm Ü; NguyÔn Quèc Ch¸nh cÇu k× ®Õn nÆng nÒ...

Nh−ng cã lÏ sù ®æi míi nµy cßn thiÕu m·nh lùc cÇn thiÕt ®Ó biÕn thµnh mét cuéc c¸ch m¹ng nh− th¬ ViÖt Nam nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XX. Th¬ ta ®· phong phó song còng l¹i cã nh÷ng x« bå, dÔ d·i; cã ®æi song vÉn cã c¸i kh«ng thùc sù míi, cã c¸i míi chØ lµ sù a dua, b¾t ch−íc; cã chñ ®éng song còng cã khi bÞ ®éng, phô thuéc. Tr−íc n¨m 1975, v¨n häc ViÖt Nam nãi chung vµ th¬ ca nãi riªng n»m ngoµi dßng ch¶y cña c¸c trµo l−u v¨n ch−¬ng thÕ giíi. Tõ n¨m 1986, nhÊt lµ trong kho¶ng 10 n¨m gÇn ®©y, t×nh h×nh v¨n häc l¹i v« cïng s«i ®éng bëi kh«ng khÝ héi nhËp, giao l−u, tiÕp nhËn vµ tiÕp biÕn. Internet vµ ngo¹i ng÷ chÝnh lµ chiÕc cÇu nèi h÷u hiÖu b¾t mèi l−¬ng duyªn cho nh÷ng ng−êi cÇm bót víi ph−¬ng T©y. Mét lÇn n÷a, ph−¬ng T©y l¹i g©y chÊn ®éng trong t©m hån con ng−êi ViÖt Nam; g©y hiÖu øng m¹nh mÏ nhÊt, s©u xa nhÊt lµ ®èi víi nh÷ng ng−êi trÎ tuæi. Víi t©m hån trÎ trung, phãng kho¸ng, ®é b¾t sãng nhanh nh¹y vµ nhÊt lµ kh«ng bÞ ®Ì nÆng bëi qu¸ khø, hä hµo høng, say s−a trong trïng trïng c¸c lý thuyÕt, trµo l−u- Èn chøa nhiÒu kh¶ n¨ng lùa chän: hiÖn ®¹i, hËu hiÖn ®¹i, t−îng tr−ng, siªu thùc, th¬ dôc tÝnh, s¾p ®Æt, tr×nh diÔn, th¬ cô thÓ, th¬ hµnh ®éng, th¬ ng«n ng÷, h×nh häa, ®å häa, th¬ t©n h×nh thøc, n÷ quyÒn luËn... Nh−ng còng chÝnh v× thÕ mµ hä hoang mang. Mét sè ng−êi thiÕu b¶n lÜnh ®· biÕn th¬ m×nh thµnh lai c¨ng, häc ®ßi mét c¸ch m¸y mãc, Ýt gi¸ trÞ nghÖ thuËt.

3. Th¬ ta ®ang ¶nh h−ëng ph−¬ng T©y kh¸ s©u ®Ëm nh−ng cã lÏ chóng ta kh«ng thÓ ch¹y ®ua víi ph−¬ng T©y bëi ta lu«n chËm h¬n hä. Ch¹y m·i, ®Õn mét lóc nµo ®Êy mÖt mái, ta sÏ l¹i trë vÒ trong ng«i nhµ ph−¬ng §«ng cña m×nh. §¸nh mÊt b¶n s¾c lµ mét nguy c¬ dÉn ®Õn diÖt vong. ThiÕt lËp nh÷ng gi¸ trÞ míi võa ®éc ®¸o c¸ biÖt võa mang tÝnh kÕ thõa, võa nãng hæi h¬i thë ®−¬ng ®¹i võa trÇm tÝch v¨n ho¸ truyÒn thèng cã lÏ lµ t−¬ng lai høa hÑn cña th¬ h«m nay. Ph¶i giµu néi lùc míi cã thÓ ®i trªn con ®−êng dµi. Mµ néi lùc kh«ng ph¶i cø chÞu khã tÝch luü lµ cã. CÇn ph¶i cã tµi n¨ng. NhiÒu nhµ th¬ cña ta võa loÐ s¸ng ë mét, hai tËp th¬ ®· hôt h¬i ë tËp tiÕp theo. Ngoµi lÝ do tµi n¨ng cã lÏ cßn do c¸c nhµ th¬ trÎ cña ta cßn ‘‘thiÕu rÊt nhiÒu t×nh yªu thuÇn khiÕt víi v¨n häc, mét t×nh yªu b¾t buéc ng−êi ta ph¶i miÖt mµi häc tËp, lµm viÖc ®Ó s¸ng t¹o ra t¸c phÈm. ThiÕu sù tr©n träng víi nh÷ng gi¸ trÞ cña ngµy h«m qua, thiÕu hiÓu biÕt vÒ ngµy h«m nay, thiÕu t− duy vÒ ngµy mai” (NguyÔn Thanh S¬n). §Ó thµnh c«ng, th¬ cÇn ph¶i gi¶i quyÕt tèt h¬n nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n: truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i, kÕ thõa vµ ®¹p ®æ, ph−¬ng §«ng vµ ph−¬ng T©y...