BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
NGUYỄN THỊ QUỲNH THƠ
TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG SỬ THI Ê-ĐÊ
Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
Mã số: 9229020
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ
Hà Nội, 2019
Công trình được hoàn thành tại:
Trường đại học Sư phạm Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS Đặng Hảo Tâm
2. PGS.TS Đoàn Thị Tâm
Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Văn Chính
Trường ĐHKHXH&NV - ĐHQG Hà Nội
Phản biện 2: PGS.TS Vũ Thị Thanh Hương
Viện ngôn ngữ - Viện KHXH Việt Nam
Phản biện 3: PGS.TS Hà Quang Năng
Viện từ điển học & Bách khoa thư Việt Nam
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp
tại.........................................hồi.....giờ.....ngày......tháng.....năm.......
Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện:
- Thư viện Quốc gia
- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1.1. Các từ ngữ chỉ động vật là lớp từ cơ bản lâu đời, thuộc hạt nhân
của hệ thống từ vựng trong mỗi ngôn ngữ, gắn với sự trải nghiệm của con
người với thế giới khách quan. Do đó, từ ngữ chỉ động vật là nhóm từ xuất
hiện được người bản ngữ nhận thức từ rất sớm, có thể nói ngay từ khi con
người nguyên thuỷ xuất hiện.
1.2. Sử thi Ê-đê ra đời từ rất sớm, phản ánh các mặt đời sống vật chất
và tinh thần của dân tộc Ê-đê trong giai đoạn tiền sử. Do vậy, tên gọi các
con vật xuất hiện trong sử thi Ê-đê là lẽ tự nhiên. Nghiên cứu lớp từ chỉ
động vật trong sử thi Ê-đê có thể hiểu được đời sống vật chất và tinh thần
của dân tộc bản ngữ ở thời tiền sử chưa có chữ viết ghi lại. Đây là công
việc có ý nghĩa lí luận và thực tiễn.
1.3. Việc nghiên cứu từ ngữ định danh động vật đã được các nhà khoa
học quan tâm từ lâu. Rất nhiều nhà ngôn ngữ đã dành nhiều công trình
nghiên cứu về định danh động vật. Tuy nhiên, vấn đề từ ngữ định danh
động vật chỉ mới được khảo sát chủ yếu trong văn học dân gian như thành
ngữ, tục ngữ, ca dao của người Việt. Vì vậy, vấn đề từ ngữ chỉ động vật
trong sử thi của dân tộc Ê-đê vẫn còn là khoảng trống chưa được quan tâm
nghiên cứu.
Với những lí do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Từ ngữ chỉ động vật
trong sử thi Ê-đê” làm đề tài nghiên cứu.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Luận án đặt mục đích tìm hiểu, chỉ ra đặc điểm của các từ ngữ chỉ
động vật trong sử thi Ê-đê trên các phương diện: đặc điểm định danh, đặc
điểm ngữ nghĩa. Qua đó giải thích, làm rõ đặc trưng tư duy của người Ê-đê
trên hai phương diện thế giới quan và nhân sinh quan.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
(i) Hệ thống hóa những vấn đề lý luận có liên quan đến đề tài như các
nghiên cứu về nghĩa của từ, lí thuyết định danh, mối quan hệ giữa ngôn ngữ
và văn hoá.
(ii) Khảo sát, thống kê, xác lập và phân tích hệ thống từ ngữ định danh
động vật trong sử thi Ê-đê. h ng tôi c ng thống kê, xác lập và lý giải tần số
xuất hiện của các nhóm từ ngữ định danh động vật. ơ sở lý giải này được
tiến hành trên góc độ văn hoá, mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá.
- Từ (i) và (ii), ch ng tôi chỉ ra và lí giải đặc điểm ngữ nghĩa của từ
ngữ, nghĩa của từ trong hệ thống và trong hoạt động giao tiếp.
3. Đối tượng, phạm vi và ngữ liệu khảo sát, nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các từ ngữ chỉ động vật trong sử thi Ê-đê
3.2. Phạm vi nghiên cứu
2
- Phạm vi nghiên cứu: Luận án chỉ giới hạn nghiên cứu các từ ngữ chỉ
động vật (các danh từ và danh ngữ) thuộc trường từ vựng ĐV trong sử thi
Ê-đê, chỉ về mặt định danh ngữ nghĩa.
- Ngữ liệu nghiên cứu: Trong khuôn khổ của luận án, ch ng tôi chỉ tập
trung khảo sát trong một số bộ sử thi tiêu biểu có tần số từ ngữ định danh
động vật xuất hiện tương đối nhiều, cụ thể là các bộ sử thi sau: (Anh em
Klu Kla, Dăm Băng Mlan, Sum Lum, Hbia Mlin, Dăm Yi chặt đọt mây,
Mdrong Dăm)
4. Các phương pháp, thủ pháp nghiên cứu
4.1. Phương pháp miêu tả
Phương pháp miêu tả là phương pháp chính c ng với phương pháp phân
tích thành tố nghĩa để giải quyết các vấn đề của luận án. Từ những nguồn ngữ
liệu đã thu thập, ch ng tôi tiến hành phân tích miêu tả đặc điểm ngữ nghĩa và
giá trị của từ ngữ định danh động vật trong sử thi Ê-đê.
4.2. Phương pháp phân tích thành tố nghĩa
Phương pháp phân tích thành tố nghĩa được vận dụng để phân tích cấu
trúc thành tố nghĩa của từ, các nét nghĩa khu biệt của từ chỉ động vật trong
sử thi Ê-đê.
4.3. Thủ pháp thống kê, phân loại, hệ thống hóa
ông việc đầu tiên của tác giả là làm công tác thống kê. Để thống kê
hoàn chỉnh, tác giả khảo sát các văn bản, hệ thống hoá tài liệu, phân tích
tổng hợp…nhằm đạt được mục đích đề ra.
ác phương pháp trên sẽ được sử dụng một cách thống hợp trong quá
trình nghiên cứu đề tài.
5. Đóng góp về khoa học
5.1. Theo nét nghĩa phạm tr , những biểu thức ngôn ngữ phản ánh,
các loại động vật này được chia thành 5 nhóm: côn tr ng, cá, chim, th và
động vật lưỡng cư. Từ thao tác miêu tả, phân tích, luận án đã xây dựng
những mô hình định danh động vật cơ sở, mô hình định danh động vật phái
sinh. Đặc biệt luận án đã chỉ ra và mô hình hoá được những mô hình định
danh động vật phái sinh có sự pha trộn kết hợp nhiều yếu tố.
5.2. Từ các thao tác phân tích ngôn ngữ học thuộc (5.1) luận án trước
đều minh chứng được đặc điểm tư duy của người Ê-đê. Khi tri nhận về
động vật, ch ng tôi đã chỉ ra thế giới quan, nhân sinh quan của người Ê-đê,
mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, con người và xã hội và con
người với tôn giáo, tín ngưỡng.
6. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần c ng cố lí thuyết về nghĩa
của từ, lí thuyết định danh, xác nhận thêm giá trị của lý thuyết về mối quan
hệ giữa ngôn ngữ - văn hoá từ tư liệu của một ngôn ngữ dân tộc thiểu số là
sử thi Ê-đê. Đồng thời, luận án góp phần củng cố thêm lí thuyết về ngôn
ngữ tâm lí học tộc người.
3
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của luận án là một tài liệu tham khảo hữu ích
trong việc dạy học thể loại sử thi ở nhà trường, đặc biệt đối với trường đại
học Tây Nguyên; xây dựng chuyên đề Ngôn ngữ và văn hoá cho sinh viên
chuyên ngành Ngôn ngữ, Sư phạm Ngữ văn, Việt Nam học, Dân tộc học.
7. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Luận án gồm 3 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận
Chương 2: Đặc điểm định danh từ ngữ chỉ động vật trong sử thi Ê-đê
Chương 3: Từ ngữ chỉ động vật trong sử thi Ê-đê và đặc trưng văn
hoá tộc người Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ
CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
ho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu trường nghĩa về động
vật như Nguyễn Đức Tồn [110], Nguyễn Thuý Khanh [62]… ác tên gọi
động vật c ng đã được một số tác giả xem xét ở những khía cạnh khác
nhau như: Tác giả Nguyễn Đức Tồn [110]; Nguyễn Thuý Khanh [62]; Trần
Hoàng Anh [1]; Nguyễn Thị Bạch Dương [30]... Qua thu thập tài liệu, tìm
hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề, ch ng tôi nhận thấy trường nghĩa động vật
đã bước đầu được nghiên cứu trên một số bình diện và ở những phạm vi
khác nhau. Tuy nhiên, đến nay chưa có công trình nào đề cập đến trường
nghĩa động trong sử thi Ê-đê. Do đó, ch ng tôi chọn đề tài: “Từ ngữ chỉ
động vật trong sử thi Ê-đê” để nghiên cứu.
1.2. Cơ sở lí luận
Với đề tài “Từ ngữ chỉ động vật trong sử thi Ê-đê”, chúng tôi vận
dụng kết hợp lí thuyết về nghĩa của từ, lí thuyết định danh của ngôn ngữ
học với những vấn đề lí luận về thể loại sử thi và lí thuyết về mối quan hệ
giữa ngôn ngữ - văn hoá trong quá trình nghiên cứu. Vì vậy, luận án vận
dụng cơ sở lí thuyết là cơ sở ngôn ngữ học, cơ sở văn hoá học để định
hướng cho quá trình triển khai đề tài.
1.2.1. Lý thuyết về nghĩa của từ
1.2.1.1. Từ
Từ là một đơn vị quan trọng của ngôn ngữ, một trong những đối tượng
cơ bản của ngôn ngữ học, là đối tượng nghiên cứu của nhiều bộ môn như:
ngữ âm học, từ vựng học, ngữ pháp học, phong cách học, văn bản học,
phương ngữ học, từ điển học…Khi nghiên cứu về từ, một trong những
phương diện quan trọng của từ là nghĩa của từ.
1.2.1.2. Nghĩa của từ
Ở Việt Nam, kế thừa quan niệm của F. Saussure, Đỗ Hữu hâu
cho rằng: Dấu hiệu ngôn ngữ kết liền thành một không phải một sự vật
