Tr nh-Nguy n phân tranhị ễ
Tr nh Căn lãnh binhị
Tháng 6 năm 1657, Tr nh Căn chia quân sai Hoàng Th Giao,ị ể
Lê Thì Hi n và Tr nh Th Công v t sông Lam đánh t ngế ị ế ượ ướ
Nguy n là T ng H u Đ i huy n Thanh Ch ng. Do cóễ ố ữ ạ ở ệ ươ
ng i ti t l , H u Ti n bi t tr c phòng b nên quân Tr nh bườ ế ộ ữ ế ế ướ ị ị ị
thua rút v b b c sông Lam.ề ờ ắ
Hai bên t m h u chi n c m c sông Lam, ch giao tranhạ ư ế ầ ự ở ỉ
nh ng tr n nh . Tháng 6 năm 1658, tù tr ng Lang Côngữ ậ ỏ ưở
Ch n Quỳnh L u theo Nguy n, mang quân đánh Tr nh, bấ ở ư ễ ị ị
quân Tr nh đánh b i b t đ c gi i v Thăng Long. Tháng 7,ị ạ ắ ượ ả ề
quân Nguy n v t sông Lam th ng đ c Nguy n H u Tá ễ ượ ắ ượ ễ ữ ở
huy n H ng Nguyên nh ng b Lê Thì Hi n đánh b i ph i rútệ ư ư ị ế ạ ả
v . Tháng 12, quân Tr nh đánh huy n H ng S n, th ng quânề ị ệ ươ ơ ắ
Nguy n. Tháng 8 năm 1660, quân Tr nh l i đánh Nghi Xuân bễ ị ạ ị
b i tr n.ạ ậ
Chi n tranh h u ph ngế ậ ươ
Trong khi ngoài m t tr n di n ra các tr n đánh l t thì phíaặ ậ ễ ậ ẻ ẻ
trong m i bên đ u lo c ng c h u ph ng. H u D t nhân lúcỗ ề ủ ố ậ ươ ữ ậ
ng ng chi n tung gián đi p ra b c d Ph m H u L tr n thư ế ệ ắ ụ ạ ữ ễ ấ ủ
S n Tây, Văn Dũ tr n th H i D ng làm ph n Tr nh, l i h nơ ấ ủ ả ươ ả ị ạ ẹ
h Vũ Tuyên Quang và h M c Cao B ngọ ở ọ ạ ở ằ [4] cùng n i d y.ổ ậ
Tuy nhiên do l c l ng các cánh này đ u y u, nh t là hai cánhự ượ ề ế ấ
Vũ, M c đ u có ý đ riêng. T t c có ý ch quân Nguy nạ ề ồ ấ ả ờ ễ
v t sông Lam, b c ti n th t g p m i ra m t. Trong khi đó,ượ ắ ế ậ ấ ớ ặ
quân Nguy n cũng không hùng h u, đi đánh xa lâu ngày đãễ ậ
m t, cũng có ý ch mi n b c có bi n m i dám đánh l n. Haiệ ờ ề ắ ế ớ ớ
bên dùng d ng ch nhau. Chúa Tr nh bi t H u L thông đ ngằ ờ ị ế ữ ễ ồ
v i Nguy n bèn d và gi t ch t. Ngoài biên c ng, Tr nh Cănớ ễ ụ ế ế ươ ị
cũng c m quân r t nghiêm, x t t ng Hoàng Nghĩa Ch n vìầ ấ ử ử ướ ấ
đ k không ti p ng cho ố ỵ ế ứ Đào Quang Nhiêu, sau đó l i gi tạ ế
Nguy n Đ c D ng vì bán tr m l ng cho quân Nguy n. Bênễ ứ ươ ộ ươ ễ
kia, H u D t cũng gi t hàng t ng Ph m T t Toàn vì có ý vữ ậ ế ướ ạ ấ ề
b c.ắ
Các t ng Nguy n n y sinh mâu thu n. H u Ti n và thu cướ ễ ả ẫ ữ ế ộ
t ng ghét H u D t vì D t đ c chúa Nguy n tin yêu h n.ướ ữ ậ ậ ượ ễ ơ
Tr nh Căn nhân đó sai ng i mang vàng đ n d nh ng D tị ườ ế ụ ư ậ
không nghe, báo h t cho chúa Nguy n bi t.ế ễ ế
Tr nh Căn thu h i đ t cũị ồ ấ
Tháng 9 năm 1660, Tr nh Căn chia quân, sai Hoàng Nghĩa Giaoị
và Lê Thì Hi n đang đêm v t sông Lam đánh L n S n. Cánhế ượ ậ ơ
quân c a Giao đ n L n S n b Nguy n H u D t vây ng t,ủ ế ậ ơ ị ễ ữ ậ ặ
m y thu c t ng t tr n. Tr nh Căn th y v y mang quân bấ ộ ướ ử ậ ị ấ ậ ộ
đ n c u Giao, l i đi u quân th y ti n lên áp sát quân Nguy nế ứ ạ ề ủ ế ễ
mà b n, đánh tan D t, D t thua ch y v Khu Đ c. Cánh quânắ ậ ậ ạ ề ộ
c a Thì Hi n và M n Văn Liên đ ng đ Nguy n H u Ti n ủ ế ẫ ụ ộ ễ ữ ế ở
T Ao, tuy Liên b t tr n nh ng quân Tr nh phá đ c lũy,ả ị ử ậ ư ị ượ
đánh b i đ c H u Ti n. Ti n ph i rút v Nghi Xuân.ạ ượ ữ ế ế ả ề
Nguy n Phúc T n mang quân ti p ng, đóng Qu ng Bình.ễ ầ ế ứ ở ả
H u D t mu n khoe công v i chúa bèn l n v ra m t T n,ữ ậ ố ớ ẻ ề ắ ầ
thu t chuy n các chi n công v a l p ngoài m t tr n. T n banậ ệ ế ừ ậ ặ ậ ầ
cho D t thanh b o ki m và sai quay l i đánh ti p. Ti n ngheậ ả ế ạ ế ế
tin đó càng ghét D t. Nhân lúc quân m i hàng Ngh An bậ ớ ở ệ ỏ
tr n nhi u, t ng sĩ Nguy n đ u ngã lòng, Ti n bàn rút lui,ố ề ướ ễ ề ế
ch có D t không nghe.ỉ ậ
Chúa Tr nh tăng vi n cho ị ệ Tr nh Cănị. Tháng 11 năm 1660, bi tế
bên Nguy n các t ng b t hòa, quân l i b tr n, Tr nh Căn saiễ ướ ấ ạ ỏ ố ị
Lê Thì Hi n và Lê Sĩ Tri t đánh huy n Nghi Xuân, Hoàngế ệ ệ
Nghĩa Giao và Nguy n Năng Thi u đánh huy n Thiên L c,ễ ệ ệ ộ
phá tan quân Nguy n. Quân Tr nh l y l i 7 huy n Ngh Anễ ị ấ ạ ệ ở ệ
m t t năm 1655.ấ ừ
H u Ti n thua tr n bu c ph i rút quân, nh ng vì ghét D t nênữ ế ậ ộ ả ư ậ
gi cách h l nh đánh An Tr ng và bí m t rút v Nam Bả ạ ệ ườ ậ ề ố
Chính mà không báo cho D t bi t. Quân Tr nh đang đà th ng,ậ ế ị ắ
sang sông đánh Khu Đ c. D t bi t tin Ti n rút r i, bèn làmộ ậ ế ế ồ
nghi binh khi n quân Tr nh không dám đu i g t. V đ nế ị ổ ắ ề ế
Hoành S n, D t g p Ti n, v a lúc Tr nh Căn thúc quân đu iơ ậ ặ ế ừ ị ổ
t i, hai bên giao tranh ác li t và cùng thi t h i l n.ớ ệ ệ ạ ớ
Hai bên bèn h u chi n, Tr nh Căn lui v gi Kỳ Hoa, H uư ế ị ề ữ ữ
Ti n gi Nh t L , H u D t gi Đông Cao. Tr nh Căn sai ế ữ ậ ệ ữ ậ ữ ị Đào
Quang Nhiêu tr n th Ngh An kiêm B c B Chính, còn mìnhấ ủ ệ ắ ố
rút v b c.ề ắ
Cu c chi n th sáu 1661-1662ộ ế ứ
Sau 1 năm ngh binh, nhân v a th ng quân Nguy n, tháng 10ỉ ừ ắ ễ
năm 1661, Tr nh T c mang vua Lê Th n Tông c đ i binh vàoị ạ ầ ử ạ
nam, c Tr nh Căn làm th ng lĩnh cùng các t ng Hoàng Thử ị ố ướ ể
Giao, Đào Quang Nhiêu, Lê Thì Hi n v t sông Gianh.ế ượ
Nguy n H u D t tr n th Nam B Chính chia quân đ p lũyễ ữ ậ ấ ủ ố ắ
th th , quân Tr nh đánh m y tháng không h đ c. Tháng 3ế ủ ị ấ ạ ượ
năm 1662, quân vi n chinh m t m i, l ng h t, chúa Tr nhễ ệ ỏ ươ ế ị
bèn rút quân v b c. H u D t đu i theo đ n sông Gianh r iề ắ ữ ậ ổ ế ồ
rút v .ề
Cu c chi n th b y 1672ộ ế ứ ả
Vua Th n Tông r i Huy n Tông m t, vua Gia Tông lên ngôi.ầ ồ ề ấ
Sau khi d t đ c h M c Cao B ng (1667), năm 1672, chúaứ ượ ọ ạ ở ằ
Tr nh l i c binh nam ti n, sai Tr nh Căn lĩnh th y binh, Lêị ạ ử ế ị ủ
Thì Hi n lĩnh b binh.ế ộ
Bên Nguy n năm 1666 Nguy n H u Ti n ch t. Chúa Nguy nễ ễ ữ ế ế ễ
c em là Hi p làm ch t ng cùng H u D t và Nguy n Mử ệ ủ ướ ữ ậ ễ ỹ
Đ c ra ch ng c , t chúa Nguy n ra ti p ng. Quân Tr nhứ ố ự ự ễ ế ứ ị
hăng hái đánh lũy Tr n Ninh m y l n suýt h đ c nh ngấ ấ ầ ạ ượ ư
H u D t c s c ch ng đ . Quân Tr nh đánh mãi không th ngữ ậ ố ứ ố ỡ ị ắ
ph i rút v B c B Chính, Tr nh Căn l i b m nên Tr nh T cả ề ắ ố ị ạ ị ố ị ạ
rút đ i quân v kinh, c Lê Thì Hi n, Lê Sĩ Tri t l i tr nạ ề ử ế ệ ở ạ ấ
th .ủ
Chia đôi đ t n cấ ướ
Tr c sau trong 46 năm ròng rã, hai bên Tr nh - Nguy n đánhướ ị ễ
nhau l n b y l n và m t s l n đánh nhau quy mô nh h n.ớ ả ầ ộ ố ầ ỏ ơ
Chi n tr ng ch y u hai b sông Gianh, vùng ế ườ ủ ế ở ờ Ngh Anệ,
Hà Tĩnh và Qu ng Bìnhả ngày nay.
Hai bên đ u có l i th và y u đi m nên không th tiêu di tề ợ ế ế ể ể ệ
đ c nhau, dù cùng mang kh u hi u “Phù Lê”. Sau nhi u nămượ ẩ ệ ề
giao chi n, c hai bên đ u ki t qu v s c ng i s c c a nênế ả ề ệ ệ ề ứ ườ ứ ủ
ph i ch p nh n đình chi n, chia c t lâu dài. Sông Gianh, sả ấ ậ ế ắ ử
sách hay g i là Linh Giang, tr thành ranh gi i chia n c ọ ở ớ ướ Đ iạ
Vi tệ thành Đàng Trong và Đàng Ngoài.
H Tr nh không th ti n vào chi m Thu n Hóa nên t p trungọ ị ể ế ế ậ ậ
di t tàn d ệ ư nhà M cạ ởCao B ngằ (1677), d t ứh Vũọ ởTuyên
Quang (1699), c ng c đ a bàn B c B . H Nguy n không thủ ố ị ắ ộ ọ ễ ể
ra Thăng Long nên d n s c di t ồ ứ ệ Chiêm Thành, l n sang ấChân
L pạ đ m mang b cõi v n nh h p v phía nam. Hai bênể ở ờ ố ỏ ẹ ề
đ u có nh ng chúa cai tr gi i nên n đ nh đ c lãnh th su tề ữ ị ỏ ổ ị ượ ổ ố
200 năm.
Cu c chi n cu i cùngộ ế ố
B n đ Vi t Nam kho ng năm ả ồ ệ ả 1760, công ty Cóvens e
Mortier, Amsterdam.