Vai trò c a Nhà n c trong phát tri n kinh tủ ướ ể ế
Do đ c tính c a th tr ng là l i nhu n, nên th tr ng đi u ti t t tặ ủ ị ườ ợ ậ ị ườ ề ế ấ
c các ho t đ ng cung c p hàng hóa và d ch v có m c đích l iả ạ ộ ấ ị ụ ụ ợ
nhu n ho c nh m l i ích riêng cho b n thân các cá nhân, t ch cậ ặ ằ ợ ả ổ ứ
tham gia vào các ho t đ ng c a th tr ng. B n thân th tr ngạ ộ ủ ị ườ ả ị ườ
không t đi u ch nh nh ng t n t i, y u kém, th t b i do chính nóự ề ỉ ữ ồ ạ ế ấ ạ
gây ra. Nhà n c v i vai trò c a mình, c n ph i đi u ti t đ gi mướ ớ ủ ầ ả ề ế ể ả
thi u m t cách t i đa nh ng y u kém, th t b i đó.ể ộ ố ữ ế ấ ạ
1. Vai trò c a nhà n c trong xây d ng c s h t ng và n đ nh n n kinhủ ướ ự ơ ở ạ ầ ổ ị ề
t vĩ mô ế
N n kinh t c a m t qu c gia s không th "c t cánh" tr phi nó có đ cề ế ủ ộ ố ẽ ể ấ ừ ượ
n n t ng là m t c s h t ng v ng ch c. Vì th , nhà n c ph i đ u tề ả ộ ơ ở ạ ầ ữ ắ ế ướ ả ầ ư
c s h t ng, n đ nh n n kinh t vĩ mô c a đ t n c. Đ c đi m c aơ ở ạ ầ ổ ị ề ế ủ ấ ướ ặ ể ủ
n n kinh t th tr ng là s b t n đ nh do các cu c kh ng ho ng chu kỳ.ề ế ị ườ ự ấ ổ ị ộ ủ ả
S n đ nh kinh t là đi u mà m i nhà n c đ u mong mu n vì nó có l iự ổ ị ế ề ọ ướ ề ố ợ
cho t t c m i ng i. Do v y, nhà n c ph i duy trì s n đ nh đó. Nhàấ ả ọ ườ ậ ướ ả ự ổ ị
n c s d ng các công c , chính sách kinh t vĩ mô đ đi u ti t n n kinhướ ử ụ ụ ế ể ề ế ề
t , s d ng ngân sách đ ti n hành đ u t công cho các công trình; xâyế ử ụ ể ế ầ ư
d ng các d án c s h t ng d a trên căn c và tiêu chí kinh t thích h pự ự ơ ở ạ ầ ự ứ ế ợ
nh m gi m thi u nh ng gánh n ng chi phí c a ngân sách nhà n c và c aằ ả ể ữ ặ ủ ướ ủ
n n kinh t ; ti n hành vi c ki m soát chi tiêu công và ti n vay c a các t pề ế ế ệ ể ề ủ ậ
đoàn kinh t nhà n c đ duy trì s n đ nh n n kinh t . M t th c tế ướ ể ự ổ ị ề ế ộ ự ế
hi n nay là các c quan ho ch đ nh chính sách c a nhà n c ta phânệ ơ ạ ị ủ ướ
quy n quá t n m n nên khó th c hi n đ c gi i pháp đ ng b trong vi cề ả ạ ự ệ ượ ả ồ ộ ệ
ho ch đ nh các chính sách kinh t vĩ mô. Vì v y, đ b o đ m vi c đi uạ ị ế ậ ể ả ả ệ ề
ti t n n kinh t đ c hi u qu , đòi h i nhà n c ph i th c hi n nh ngế ề ế ượ ệ ả ỏ ướ ả ự ệ ữ
c i cách c b n đ đ n gi n hoá b máy hành chính và ph i ti n hànhả ơ ả ể ơ ả ộ ả ế
qu n lý, ki m soát ch t ch đ u t công. V i t cách ch đ u t , nhàả ể ặ ẽ ầ ư ớ ư ủ ầ ư
n c h ng các ch ng trình đ u t c a mình vào m c tiêu t i đa hoá l iướ ướ ươ ầ ư ủ ụ ố ợ
ích c a qu c gia.ủ ố
2. Vai trò c a nhà n c đ i v i vi c đi u ti t các y u t ngo i viủ ướ ố ớ ệ ề ế ế ố ạ
Y u t ngo i vi là nh h ng do các y u t bên ngoài gây nên cho ho tế ố ạ ả ưở ế ố ạ
đ ng c a các doanh nghi p hay cho xã h i. Y u t ngo i vi x y ra khi cóộ ủ ệ ộ ế ố ạ ả
s khác bi t v phí t n ho c l i ích gi a cá nhân và xã h i. Các chi phíự ệ ề ổ ặ ợ ữ ộ
ho c l i ích này không đ c tính đ n trong h th ng giá c và th tr ng.ặ ợ ượ ế ệ ố ả ị ườ
Nh ng chi phí ngo i vi cho s n xu t ph i tính đ n c s t c ngh n giaoữ ạ ả ấ ả ế ả ự ắ ẽ
thông và ô nhi m môi tr ng mà nhà máy ho c xí nghi p s n xu t t oễ ườ ặ ệ ả ấ ạ
ra... Nh ng y u t này gây nên s gi m sút v phúc l i c a nh ng ng iữ ế ố ự ả ề ợ ủ ữ ườ
dân s ng xung quanh ho c có th bu c nh ng nhà máy khác g n đó ph iố ặ ể ộ ữ ầ ả
t n kém thêm chi phí đ làm s ch ngu n n c b ô nhi m mà mình số ể ạ ồ ướ ị ễ ử
d ng trong s n xu t. Ví d , tr ng h p m t doanh nghi p có th làm raụ ả ấ ụ ườ ợ ộ ệ ể
m t lo i s n ph m r t r nh ng l i làm ô nhi m môi tr ng, gây ra sộ ạ ả ẩ ấ ẻ ư ạ ễ ườ ự
gi m sút v phúc l i cho nh ng ng i khác, thì nhà n c v i vai trò c aả ề ợ ữ ườ ướ ớ ủ
mình c n ti n hành đi u ch nh l i s b t h p lý này. B ng s can thi p,ầ ế ề ỉ ạ ự ấ ợ ằ ự ệ
nhà n c bu c t t c nh ng ai h ng l i t s n xu t và tiêu th s nướ ộ ấ ả ữ ưở ợ ừ ả ấ ụ ả
ph m đ u ph i tr toàn b chi phí s n xu t và tiêu th s n ph m y. ẩ ề ả ả ộ ả ấ ụ ả ẩ ấ
Nhà n c s d ng h th ng thu , lu t pháp, đi u l , m c hình ph t,ướ ử ụ ệ ố ế ậ ề ệ ứ ạ
th m chí truy t tr c pháp lu t nh m gi m thi u ô nhi m ho c t o đi uậ ố ướ ậ ằ ả ể ễ ặ ạ ề
ki n đ các t ch c xã h i thành l p các qu b o v môi tr ng, môi sinhệ ể ổ ứ ộ ậ ỹ ả ệ ườ
nh m giám sát các ho t đ ng c a các doanh nghi p trong vi c b o v môiằ ạ ộ ủ ệ ệ ả ệ
tr ng và khuy n ngh các bi n pháp s n xu t b o đ m y u t b n v ng.ườ ế ị ệ ả ấ ả ả ế ố ề ữ
Ngoài ra, nhà n c s d ng chính sách quy n s h u công khai ngu n tàiướ ử ụ ề ở ữ ồ
nguyên, b t bu c các cá nhân, t ch c s d ng ngu n tài nguyên gây ôắ ộ ổ ứ ử ụ ồ
nhi m ph i ch u chi phí theo giá th tr ng. Các kho n thu hay bi n phápễ ả ị ị ườ ả ế ệ
tr c p đ u đ c coi là ph ng th c đ nhà n c x lý nh ng y u tợ ấ ề ượ ươ ứ ể ướ ử ữ ế ố
ngo i vi. Do toàn b chi phí xã h i có ý nghĩa quan tr ng quy t đ nh sạ ộ ộ ọ ế ị ự
phân b tài nguyên m t cách hi u qu , còn nh ng chi phí t nhân chố ộ ệ ả ữ ư ỉ
quy t đ nh giá hàng hóa, nên vai trò c a nhà n c là t o ra s cân b ngế ị ủ ướ ạ ự ằ
gi a cá nhân và xã h i thông qua vi c đi u ch nh s n xu t th a ho c tiêuữ ộ ệ ề ỉ ả ấ ừ ặ
dùng th a vào chi phí ngo i vi. ừ ạ
Đ i v i các l i ích ngo i vi, c n chú ý t i văn hóa, giáo d c b i đây làố ớ ợ ạ ầ ớ ụ ở
lĩnh v c c n có s quan tâm và h tr c a nhà n c. N u m t s n ph mự ầ ự ỗ ợ ủ ướ ế ộ ả ẩ
ho c m t ho t đ ng c a các doanh nghi p có th t o ra đ c l i íchặ ộ ạ ộ ủ ệ ể ạ ượ ợ
ngo i vi, thì nhà n c c n có chính sách h tr nh m khuy n khích s nạ ướ ầ ỗ ợ ằ ế ả
xu t, tiêu dùng lo i s n ph m này sao cho giá tr đích th c các l i íchấ ạ ả ẩ ị ự ợ
ngo i vi đ c tính đ n trong h th ng giá th tr ng. đây, s can thi pạ ượ ế ệ ố ị ườ Ở ự ệ
c a nhà n c là c n thi t, vì chi phí ngo i vi có th d n đ n s n xu tủ ướ ầ ế ạ ể ẫ ế ả ấ
th a thì ng c l i, l i ích ngo i vi l i có th d n đ n s n xu t thi u.ừ ượ ạ ợ ạ ạ ể ẫ ế ả ấ ế
3. Vai trò c a nhà n c trong vi c b o đ m công b ng, tr t t xã h iủ ướ ệ ả ả ằ ậ ự ộ
Đ th c hi n ch c năng phân ph i, n n kinh t th tr ng đòi h i m tể ự ệ ứ ố ề ế ị ườ ỏ ộ
lo t th ch phát tri n cao, trong đó có h th ng lu t pháp đ ch ng gianạ ể ế ể ệ ố ậ ể ố
l n bao g m: h th ng có liên quan t i nh ng quy n s h u, nh ng đi uậ ồ ệ ố ớ ữ ề ở ữ ữ ề
lu t v phá s n và kh năng thanh toán, h th ng tài chính v i ngân hàngậ ề ả ả ệ ố ớ
trung ng và các ngân hàng th ng m i đ gi cho vi c cung c p ti nươ ươ ạ ể ữ ệ ấ ề
m t đ c th c hi n m t cách nghiêm ng t…ặ ượ ự ệ ộ ặ
Trong n n kinh t th tr ng c ng i mua l n ng i bán đ u mu n khiề ế ị ườ ả ườ ẫ ườ ề ố
đã đ ng ý trao đ i thì s tho thu n ph i đ c th c hi n. Trong các quanồ ổ ự ả ậ ả ượ ự ệ
h lao đ ng, m i quan h gi a ng i ch và ng i làm công, thì ng iệ ộ ố ệ ữ ườ ủ ườ ườ
lao đ ng dù v i t cách cá nhân hay t p th trong các t ch c hi p h iộ ớ ư ậ ể ổ ứ ệ ộ
cũng đ u có s tho thu n nh t đ nh v đi u ki n làm vi c, ti n l ngề ự ả ậ ấ ị ề ề ệ ệ ề ươ
v i ch s d ng lao đ ng. N u không có lu t pháp thì các giao d ch trênớ ủ ử ụ ộ ế ậ ị
th tr ng tr nên khó có th th c hi n đ c. ị ườ ở ể ự ệ ượ
Nhà n c ph i thi t l p và b o v quy n s h u t nhân và quy n đ cướ ả ế ậ ả ệ ề ở ữ ư ề ượ
h ng các l i ích kinh t xu t phát t vi c s d ng quy n s h u đó.ưở ợ ế ấ ừ ệ ử ụ ề ở ữ
N u không có s b o đ m y, m t s ng i s g p nh ng r i ro n uế ự ả ả ấ ộ ố ườ ẽ ặ ữ ủ ế
đ u t th i gian và ti n v n c a mình vào lĩnh v c kinh doanh mà r tầ ư ờ ề ố ủ ự ố
cu c l i nhu n l i là c a ng i khác. Nhà n c trong vai trò b o đ mộ ợ ậ ạ ủ ườ ướ ả ả
tính công b ng trong các ho t đ ng xã h i thông qua s b o h c a mìnhằ ạ ộ ộ ự ả ộ ủ
đ i v i s h u t nhân nh nhà máy, công x ng, kho ch a và các s nố ớ ở ữ ư ư ưở ứ ả
ph m h u hình khác... đ ng th i áp d ng đ i v i c các s h u liên quanẩ ữ ồ ờ ụ ố ớ ả ở ữ
t i trí tu , ch ng h n nh sách, bài vi t, phim nh, h i h a, phát minh,ớ ệ ẳ ạ ư ế ả ộ ọ
sáng ch , nhãn hi u, th ng hi u, thi t k , bào ch thu c hay ch ngế ệ ươ ệ ế ế ế ố ươ
trình ph n m m... Đây là nh ng can thi p quan tr ng c a nhà n c trongầ ề ữ ệ ọ ủ ướ
vi c b o v b n quy n tác gi và qua đó, khuy n khích nh ng ho t đ ngệ ả ệ ả ề ả ế ữ ạ ộ
sáng t o, kh năng trí tu c a các nhà khoa h c, các ngh sĩ.ạ ả ệ ủ ọ ệ
4. Vai trò c a nhà n c trong vi c b o đ m c nh tranh và ch ng đ củ ướ ệ ả ả ạ ố ộ
quy nề
Vai trò này c a nhà n c th hi n nh ng bi n pháp ki m soát thông quaủ ướ ể ệ ở ữ ệ ể
đi u ti t đ i v i nh ng hãng có kh năng chi ph i, ki m soát các v vi cề ế ố ớ ữ ả ố ể ụ ệ
sáp nh p công ty nh m ngăn ng a kh năng đ c quy n hoá các ngànhậ ằ ừ ả ộ ề
công nghi p, ki m soát các hành vi ch ng c nh tranh, khuy n khích c nhệ ể ố ạ ế ạ
tranh lành m nh gi a các nhà cung ng, đ ng th i b o v ng i tiêu dùngạ ữ ứ ồ ờ ả ệ ườ
ch ng l i tình tr ng đ c quy n. ố ạ ạ ộ ề
Đ c quy n gây nh h ng nghiêm tr ng t i th tr ng, gây ra nh ng thi tộ ề ả ưở ọ ớ ị ườ ữ ệ
h i to l n cho n n kinh t . Thông th ng, trong n n kinh t th tr ng,ạ ớ ề ế ườ ề ế ị ườ
tình hình s tr nên nan gi i khi m t ngành công nghi p b chi ph i b iẽ ở ả ộ ệ ị ố ở
m t s r t ít các công ty l n. Các công ty này có th c u k t v i nhauộ ố ấ ớ ể ấ ế ớ
thành m t t p đoàn hùng m nh, áp đ o th tr ng v i m c giá cao, nh mộ ậ ạ ả ị ườ ớ ứ ằ
thu nhi u l i nhu n, đ ng th i kh ng ch vi c thâm nh p vào th tr ngề ợ ậ ồ ờ ố ế ệ ậ ị ườ
c a các công ty nh h n đang c nh tranh v i h . Đ ngăn ch n tình tr ngủ ỏ ơ ạ ớ ọ ể ặ ạ
c u k t, đ c quy n và đ duy trì c nh tranh lành m nh m t cách có hi uấ ế ộ ề ể ạ ạ ộ ệ
qu , h u h t các n n kinh t th tr ng đ u thông qua đ o lu t ch ngả ầ ế ề ế ị ườ ề ạ ậ ố
đ c quy n. ộ ề
Nh ng, n u nh không xem xét c n th n các chính sách c a mình, thìư ế ư ẩ ậ ủ
nhi u khi s ki m soát c a chính ph và chính sách ch ng đ c quy n trênề ự ể ủ ủ ố ộ ề
th c t l i d n đ n gi m c nh tranh ch không ph i là khuy n khíchự ế ạ ẫ ế ả ạ ứ ả ế
c nh tranh. Các chính sách này bao g m: gi y phép đ c quy n s n xu tạ ồ ấ ộ ề ả ấ
m t lo i hàng hoá và d ch v nào đó, thu , h n ng ch... hay vi c b o hộ ạ ị ụ ế ạ ạ ệ ả ộ
s n xu t trong n c đã d n đ n h n ch vi c nh p kh u hàng hoá vàả ấ ướ ẫ ế ạ ế ệ ậ ẩ
d ch v t n c ngoài. Do v y, chính sách c a nhà n c v v n đ c nhị ụ ừ ướ ậ ủ ướ ề ấ ề ạ
tranh không ph i không có nh ng b t c p. Tuy nhiên, th c t cái giá ti mả ữ ấ ậ ự ế ề
tàng cho phép các t p đoàn (ho c m t nhóm các doanh nghi p c u k t v iậ ặ ộ ệ ấ ế ớ
nhau) giành đ c v trí đ c quy n trong các ngành công nghi p ch ch tượ ị ộ ề ệ ủ ố
là r t cao. Cái giá này đ l n đ th a nh n vai trò nh t đ nh c a nhà n cấ ủ ớ ể ừ ậ ấ ị ủ ướ
trong vi c đi u ti t, duy trì c nh tranh thông qua các đ o lu t.ệ ề ế ạ ạ ậ
Đ đ y m nh t c đ tăng tr ng c a n n kinh t cũng nh đ duy trìể ẩ ạ ố ộ ưở ủ ề ế ư ể
đ c t c đ tăng tr ng, nhà n c ph i tính t i t c đ tăng tr ng nhanhượ ố ộ ưở ướ ả ớ ố ộ ưở
c a các ngành công nghi p có tính c nh tranh. Các t p đoàn kinh t c aủ ệ ạ ậ ế ủ
nhà n c s không th tăng tr ng nhanh n u không c nh tranh đ c v iướ ẽ ể ưở ế ạ ượ ớ
các đ i th trên th tr ng n i đ a và quan tr ng h n, trên th tr ng qu cố ủ ị ườ ộ ị ọ ơ ị ườ ố
t . N u các t p đoàn này ch d a vào v th đ c quy n trên th tr ng n iế ế ậ ỉ ự ị ế ộ ề ị ườ ộ
đ a nh s h tr c a nhà n c và không ph i ch u áp l c c nh tranh sị ờ ự ỗ ợ ủ ướ ả ị ự ạ ẽ
không n l c ho c không ch p nh n r i ro đ tìm ki m th tr ng m iỗ ự ặ ấ ậ ủ ể ế ị ườ ớ
hay c i ti n s n ph m và quá trình s n xu t; d n đ n vi c lãng phí nh ngả ế ả ẩ ả ấ ẫ ế ệ ữ
ngu n l c kh ng l và quý báu, trong khi đó l i t o ra nh ng doanhồ ự ổ ồ ạ ạ ữ
nghi p l i, th đ ng và kém c nh tranh, đ c bi t là trong khu v c nhàệ ỷ ạ ụ ộ ạ ặ ệ ự
n c. ướ
Trong th i kỳ h i nh p kinh t qu c t hi n nay, th ng m i qu c tờ ộ ậ ế ố ế ệ ươ ạ ố ế
không ch t o ra s c ép c nh tranh mà còn là th c đo năng l c c nh tranhỉ ạ ứ ạ ướ ự ạ
c a các doanh nghi p n i đ a. Đ b o đ m năng l c c nh tranh cho cácủ ệ ộ ị ể ả ả ự ạ
doanh nghi p, nhà n c ph i t o l p "sân ch i" bình đ ng cho t t c cácệ ướ ả ạ ậ ơ ẳ ấ ả
doanh nghi p trong toàn b n n kinh t , không thiên v v i b t c m tệ ộ ề ế ị ớ ấ ứ ộ
lo i hình doanh nghi p nào, tránh tình tr ng b o h cho các doanh nghi pạ ệ ạ ả ộ ệ
nhà n c.ướ
5. Vai trò c a nhà n c trong vi c b o đ m phúc l i l i xã h iủ ướ ệ ả ả ợ ợ ộ
Trong n n kinh t th tr ng, có m t s ng i thu nh p còn h n ch ,ề ế ị ườ ộ ố ườ ậ ạ ế
trong khi đó, s khác l i có ngu n thu nh p cao. Do v y, vai trò c a nhàố ạ ồ ậ ậ ủ
n c trong vi c phân ph i l i thu nh p là r t quan tr ng đ thu h pướ ệ ố ạ ậ ấ ọ ể ẹ
kho ng cách giàu - nghèo trong xã h i. Trên th c t , chính ph c a nhi uả ộ ự ế ủ ủ ề
qu c gia th c hi n đi u này thông qua chính sách thu , đ c bi t là thuố ự ệ ề ế ặ ệ ế
thu nh p nh m t o s công b ng h n trong phân ph i. ậ ằ ạ ự ằ ơ ố
Hi n nay đang t n t i hai khuynh h ng đ i l p nhau. M t là, ng h vaiệ ồ ạ ướ ố ậ ộ ủ ộ
trò c a nhà n c trong vi c h n ch t p trung tài s n và duy trì s lan toủ ướ ệ ạ ế ậ ả ự ả
các năng l c kinh t gi a các ch s h u (ý ki n này dành đ c nhi u sự ế ữ ủ ở ữ ế ượ ề ự
ng h c a xã h i). Hai là, ch ng trình phân ph i l i c a nhà n củ ộ ủ ộ ươ ố ạ ủ ướ
thông qua thu thu nh p s làm cho m t s ng i có thu nh p cao gi mế ậ ẽ ộ ố ườ ậ ả
đ ng c làm vi c đ tăng thu nh p, gi m ti t ki m, gi m đ u t và do đóộ ơ ệ ể ậ ả ế ệ ả ầ ư
s gây t n h i t i tăng tr ng kinh t . ẽ ổ ạ ớ ưở ế
Trong n n kinh t th tr ng, nhà n c có vai trò r t quan tr ng trongề ế ị ườ ướ ấ ọ
vi c nâng cao phúc l i công c ng, xoá đói, gi m nghèo. Các v n đ nhệ ợ ộ ả ấ ề ư
vi c làm, s c kho , b o hi m y t , l ng h u, tr c p khó khăn… luôn làệ ứ ẻ ả ể ế ươ ư ợ ấ
nh ng v n đ c n đ n s quan tâm c a nhà n c, đ khích l đ c m iữ ấ ề ầ ế ự ủ ướ ể ệ ượ ọ
thành ph n lao đ ng trong vi c t o ra c a c i và ti t ki m chi dùng nh ngầ ộ ệ ạ ủ ả ế ệ ữ
c a c i y.ủ ả ấ