intTypePromotion=1
ADSENSE

Vấn đề phân tầng xã hội Việt Nam hiện nay: Nhìn lại một số khía cạnh phương pháp luận từ cách tiếp cận xã hội học - Trịnh Duy Luân

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

70
lượt xem
1
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nội dung bài viết "Vấn đề phân tầng xã hội Việt Nam hiện nay: Nhìn lại một số khía cạnh phương pháp luận từ cách tiếp cận xã hội học" trình bày về khái niệm phân tầng xã hội, khái niệm phân tầng xã hội theo thu nhập và mức sống, các chỉ báo trong các nghiên cứu về phân tầng xã hội theo thu nhập và mức sống,... Với các bạn chuyên ngành Xã hội học thì đây là tài liệu tham khảo hữu ích.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Vấn đề phân tầng xã hội Việt Nam hiện nay: Nhìn lại một số khía cạnh phương pháp luận từ cách tiếp cận xã hội học - Trịnh Duy Luân

14 X· héi häc sè 3 (87), 2004<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> vÊn ®Ò Ph©n tÇng x· héi viÖt nam hiÖn nay:<br /> nh×n l¹i Mét sè khÝa c¹nh ph−¬ng ph¸p luËn tõ<br /> c¸ch tiÕp cËn x· héi häc<br /> <br /> <br /> TrÞnh Duy Lu©n<br /> <br /> <br /> C«ng cuéc §æi míi trong gÇn 2 thËp kû qua ®· lµm thay ®æi c¨n b¶n diÖn m¹o<br /> ®êi sèng kinh tÕ vµ c¸c lÜnh vùc kh¸c cña ®êi sèng x· héi ViÖt Nam. ThÓ chÕ kinh tÕ<br /> thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa - s¶n phÈm cña §æi míi ®· ph¸t huy hiÖu<br /> qu¶ cña nã ë tèc ®é t¨ng tr−ëng kinh tÕ cao vµ æn ®Þnh cïng víi viÖc n©ng cao møc<br /> sèng cña hÇu hÕt c¸c tÇng líp d©n c−. Bªn c¹nh ®ã, kinh tÕ thÞ tr−êng còng s¶n sinh<br /> ra kh«ng Ýt nh÷ng hÖ qu¶ x· héi mµ chóng ta ®ang ph¶i chó ý gi¶i quyÕt. Mét trong<br /> c¸c hÖ qu¶ nh− vËy lµ chÝnh lµ sù ph©n tÇng x· héi hay lµ sù ph©n hãa giµu - nghÌo<br /> trong c¸c nhãm d©n c−. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, vÊn ®Ò nµy ®· ®−îc giíi nghiªn<br /> cøu khoa häc x· héi, giíi qu¶n lý ®Ò cËp ®Õn kh¸ th−êng xuyªn. D−íi ®©y sÏ ®Ò cËp<br /> tíi mét sè khÝa c¹nh ph−¬ng ph¸p luËn vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu vÊn ®Ò nµy tõ<br /> c¸ch tiÕp cËn x· héi häc.<br /> 1. VÒ kh¸i niÖm Ph©n tÇng x· héi<br /> Ph©n tÇng x· héi lµ mét trong nh÷ng kh¸i niÖm c¬ b¶n cña x· héi häc. Nã<br /> ®−îc ®Þnh nghÜa lµ ”sù xÕp h¹ng (ranking) mét c¸ch æn ®Þnh c¸c vÞ trÝ trong x· héi<br /> xÐt tõ gãc ®é quyÒn lùc, uy tÝn hoÆc c¸c ®Æc quyÒn ®Æc lîi kh«ng ngang nhau”. Trong<br /> sù ph©n tÇng x· héi, cã c¸c “tÇng” (stratum), mçi tÇng lµ mét tËp hîp ng−êi (c¸ nh©n)<br /> gièng nhau vÒ ®Þa vÞ/vÞ thÕ, bao gåm ®Þa vÞ kinh tÕ (tµi s¶n, thu nhËp), ®Þa vÞ chÝnh<br /> trÞ (quyÒn lùc) hay ®Þa vÞ x· héi (nh− uy tÝn), tõ ®ã mµ hä cã ®−îc nh÷ng c¬ héi th¨ng<br /> tiÕn, sù phong th−ëng vµ nh÷ng thø bËc nhÊt ®Þnh trong x· héi. Sù ph©n tÇng x· héi<br /> th−êng ®−îc m« t¶ d−íi d¹ng c¸c “th¸p ph©n tÇng” víi nh÷ng h×nh d¸ng kh¸c nhau<br /> tïy thuéc vµo ®Æc tr−ng cña c¸c lo¹i x· héi.<br /> Trong lÞch sö, c¸c nhµ x· héi häc ph−¬ng T©y ®· ®−a ra nhiÒu yÕu tè ®Ó x¸c<br /> ®Þnh kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi. §iÓn h×nh nhÊt lµ nhµ x· héi häc §øc Max Weber,<br /> ®· bao hµm trong kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi c¶ viÖc ph©n chia x· héi thµnh c¸c giai<br /> cÊp. Bªn c¹nh ®ã, «ng kh«ng chØ nhÊn m¹nh vµo tiªu chÝ kinh tÕ, së h÷u (nh− th−êng<br /> dïng khi x¸c ®Þnh sù ph©n chia giai cÊp), mµ cßn sö dông ®ång thêi c¸c tiªu chÝ vÒ<br /> chÝnh trÞ (quyÒn lùc) vµ tiªu chÝ v¨n hãa (nh− uy tÝn) ®Ó ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm ph©n<br /> tÇng x· héi.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> TrÞnh Duy Lu©n 15<br /> <br /> Talcott Parsons, nhµ x· héi häc Mü coi ph©n tÇng x· héi lµ sù s¾p xÕp c¸c c¸<br /> nh©n vµo mét hÖ thèng x· héi trªn c¬ së sù ph©n chia nh÷ng ng¹ch bËc vµ nh÷ng<br /> tiªu chuÈn chung vÒ gi¸ trÞ. Ph©n tÇng x· héi lµ kÕt qu¶ trùc tiÕp cña ph©n c«ng lao<br /> ®éng x· héi vµ sù ph©n hãa cña nh÷ng nhãm x· héi kh¸c nhau. Cßn theo Smelser,<br /> ph©n tÇng x· héi g¾n liÒn víi nh÷ng biÖn ph¸p mµ nhê ®ã sù bÊt b×nh ®¼ng ®−îc l−u<br /> truyÒn tõ thÕ hÖ nµy sang thÕ hÖ kh¸c, trong ®ã h×nh thµnh nªn nh÷ng tÇng líp/giai<br /> tÇng kh¸c nhau trong x· héi. Ph©n tÇng x· héi ph¶n ¸nh sù bÊt b×nh ®¼ng mang<br /> tÝnh cÊu tróc cña tÊt c¶ c¸c x· héi, sù kh¸c nhau vÒ kh¶ n¨ng th¨ng tiÕn x· héi cña<br /> c¸c c¸ nh©n bëi ®Þa vÞ cña hä trong c¸c bËc thang x· héi.<br /> Nh− vËy, vÒ c¬ b¶n, ph©n tÇng x· héi lµ mét sù ph©n chia mang tÝnh cÊu tróc<br /> thµnh c¸c tÇng líp, giai tÇng x· héi dùa trªn c¸c ®Æc tr−ng vÞ thÕ kinh tÕ x· héi cña<br /> c¸c c¸ nh©n, trong ®ã sö dông ®ång thêi 3 lo¹i c¸c dÊu hiÖu, tiªu chÝ: vÒ kinh tÕ (tµi<br /> s¶n, thu nhËp), vÒ chÝnh trÞ (quyÒn lùc, tæ chøc) vµ v¨n hãa (uy tÝn). Kh¸i niÖm ph©n<br /> tÇng x· héi v× vËy ph©n biÖt víi c¸c kh¸i niÖm gÇn gòi nh−: ph©n hãa giai cÊp, ph©n<br /> hãa giµu nghÌo, ph©n cùc x· héi. C¸c kh¸i niÖm sau nµy vÒ c¬ b¶n cã thÓ xem nh−<br /> nh÷ng biÕn thÓ, hay lµ tr−êng hîp riªng cña ph©n tÇng x· héi.<br /> Trong lÞch sö, t−¬ng øng víi c¸c lo¹i x· héi kh¸c nhau, cã nh÷ng hÖ thèng<br /> ph©n tÇng x· héi kh¸c nhau. Mét sè quèc gia cã thÓ cã sù bÊt b×nh ®¼ng vÒ kinh tÕ<br /> rÊt cao, song quyÒn lùc l¹i ®−îc ph©n bè mét c¸ch d©n chñ, mang tÝnh b×nh ®¼ng<br /> h¬n. Trong khi ë mét sè quèc gia kh¸c, bÊt b×nh ®¼ng vÒ kinh tÕ cã thÓ kh«ng lín,<br /> nh−ng quyÒn lùc l¹i bÞ tËp trung cao ®é trong tay mét nhãm cÇm quyÒn, ®éc tµi. C¸c<br /> nhµ x· héi häc th−êng dÉn ra nh÷ng vÝ dô ®iÓn h×nh. Ch¼ng h¹n: N−íc Anh trong<br /> lÞch sö ®· lµ mét x· héi giai cÊp, dùa trªn c¬ së nh÷ng kh¸c biÖt vÒ së h÷u tµi s¶n.<br /> N−íc §øc Quèc x· ®· tõng ®−îc ph©n tÇng theo quyÒn lùc. X· héi ®¼ng cÊp Nam Phi<br /> lµ vÝ dô vÒ mét x· héi ph©n tÇng theo sù thèng trÞ vÒ chñng téc.<br /> Ph©n tÇng x· héi còng ph¶n ¸nh nh÷ng bÊt b×nh ®¼ng x· héi ®· thµnh m«<br /> h×nh, hay ®· ®−îc cÊu tróc hãa gi÷a tÊt c¶ c¸c nhãm ng−êi kh¸c nhau, chø kh«ng<br /> riªng gi÷a c¸c c¸ nh©n. Ph©n tÇng x· héi còng cã liªn hÖ mËt thiÕt tíi c¸c c¬ may,<br /> vËn héi trong cuéc ®êi cña c¸c c¸ nh©n vµ c¸c nhãm x· héi. Nh÷ng c¬ may, vËn héi<br /> trong cuéc ®êi ®Õn víi hä th−êng kh«ng ®ång ®Òu, còng nh− viÖc héi ®ñ c¸c ®iÒu kiÖn<br /> ®Ó tËn dông, khai th¸c c¸c c¬ may, vËn héi ®ã còng rÊt kh¸c nhau.<br /> C¸c hÖ thèng ph©n tÇng x· héi lµ t−¬ng ®èi æn ®Þnh v× chóng th−êng g¾n liÒn<br /> mét c¸ch cã hÖ thèng víi c¸c thiÕt chÕ x· héi quan träng nh− kinh tÕ, gia ®×nh, chÝnh<br /> trÞ, gi¸o dôc hay t«n gi¸o. C¸c nhµ x· héi häc tËp trung chó ý tíi ph©n tÇng x· héi v×<br /> nã cã tiÒm n¨ng g©y ra c¸c c¨ng th¼ng vµ biÕn ®éng x· héi.<br /> Kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi ®−îc b¾t ®Çu sö dông ë n−íc ta ch−a l©u (tõ ®Çu<br /> nh÷ng n¨m 1990), trong bèi c¶nh chuyÓn ®æi nÒn kinh tÕ tõ kÕ ho¹ch hãa tËp trung<br /> sang c¬ chÕ thÞ tr−êng. ChÝnh c¸c qu¸ tr×nh thùc tiÔn ®· lµm xuÊt hiÖn kh¸i niÖm<br /> nµy trong hÖ tõ vùng khoa häc x· héi. Tuy nhiªn, viÖc triÓn khai nghiªn cøu vµ vËn<br /> dông kh¸i niÖm nµy trong thùc tÕ cßn nhiÒu ®iÒu bÊt cËp vµ trªn thùc tÕ còng cßn rÊt<br /> Ýt c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ vÊn ®Ò nµy tõ gãc nh×n ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn còng<br /> nh− ph−¬ng ph¸p hÖ nghiªn cøu.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 16 VÊn ®Ò ph©n tÇng x· héi ViÖt Nam hiÖn nay: nh×n l¹i mét sè khÝa c¹nh…<br /> <br /> 2. Kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi theo thu nhËp vµ møc sèng<br /> Kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi võa nªu trªn thùc chÊt chØ ë trªn b×nh diÖn lý<br /> thuyÕt, vÜ m«. §Ó ®−a vµo ph©n tÝch nh÷ng vÊn ®Ò thùc tÕ, mét c¸ch thùc nghiÖm, cÇn<br /> ph¶i t×m ra c¸c ph−¬ng ph¸p vµ c¸c chØ b¸o cÇn thiÕt ®Ó thùc hiÖn viÖc ®o l−êng nµy.<br /> Mét sè nhµ nghiªn cøu Mü ®· ®Ò xuÊt kh¸i niÖm “®Þa vÞ kinh tÕ - x· héi”<br /> (viÕt t¾t lµ SES) víi viÖc sö dông c¸c chØ b¸o vÒ uy tÝn nghÒ nghiÖp, häc vÊn vµ møc<br /> thu nhËp cña mét ng−êi nµo ®ã. Ba chØ b¸o nµy cã quan hÖ kh¸ mËt thiÕt víi nhau<br /> vµ trong mét møc ®é nµo ®ã cho thÊy c¸ nh©n ®ã ®−îc ®Æc tr−ng bëi mét ®Þa vÞ kinh<br /> tÕ - x· héi nµo. ViÖc ®¸nh gi¸ vµ xÕp h¹ng uy tÝn nghÒ nghiÖp ®−îc xem lµ mét vÊn<br /> ®Ò kh¸ lý thó nh−ng còng rÊt khã kh¨n vÒ mÆt ph−¬ng ph¸p. Nh×n chung ng−êi ta<br /> cho r»ng, uy tÝn nghÒ nghiÖp (qua thang ®¸nh gi¸ thø tù), møc ®é thu nhËp vµ häc<br /> vÊn chuyªn m«n lµ 3 tham sè quan träng nãi lªn ®Þa vÞ kinh tÕ - x· héi cña mét c¸<br /> nh©n, quy ®Þnh c¸ nh©n ®ã thuéc vµo giai tÇng nµo trong c¸c thang bËc vÞ thÕ x·<br /> héi cô thÓ.<br /> C¸c nhµ x· héi häc chó ý ®Õn c¶ 3 hÖ thèng ph©n tÇng: theo tµi s¶n, thu nhËp<br /> (dÊu hiÖu kinh tÕ), theo quyÒn lùc (chÝnh trÞ, qu©n sù…) vµ theo uy tÝn (chÕ ®é ®¼ng<br /> cÊp…). Trong nh÷ng x· héi cô thÓ, th−êng cã sù ®an xen c¸c yÕu tè, dÊu hiÖu cña sù<br /> ph©n tÇng v× chóng th−êng cã liªn hÖ chÆt chÏ víi nhau. Tuy nhiªn, mçi dÊu hiÖu<br /> ®Òu cã nh÷ng khã kh¨n riªng trong viÖc tiÕp cËn vµ ®o l−êng chóng, ®Æc biÖt ®èi víi<br /> c¸c dÊu hiÖu quyÒn lùc vµ uy tÝn.<br /> Nh×n chung, ng−êi ta ®Òu thõa nhËn r»ng, viÖc ®o l−êng c¸c kh¸c biÖt vÒ kinh<br /> tÕ (tµi s¶n vµ thu nhËp) dÔ h¬n nhiÒu so víi 2 lÜnh vùc cßn l¹i trong ®Þnh nghÜa vÒ<br /> ph©n tÇng x· héi, tøc lµ vÒ quyÒn lùc chÝnh trÞ vµ uy tÝn x· héi. Thùc ra, trong viÖc<br /> x¸c ®Þnh nh÷ng kh¸c biÖt vÒ kinh tÕ, vÊn ®Ò ®o l−êng chÝnh x¸c c¸c kh¸c biÖt vÒ tµi<br /> s¶n vµ thu nhËp còng kh«ng dÔ dµng, nhÊt lµ trong c¸c x· héi ®ang ph¸t triÓn. V×<br /> vËy, cã thÓ lµ hîp lý khi c¸c nhµ nghiªn cøu t¹m thêi chÊp nhËn viÖc sö dông c¸c chØ<br /> b¸o vÒ thu nhËp vµ møc sèng ®Ó xem xÐt sù ph©n tÇng x· héi, tøc lµ chØ theo c¸c dÊu<br /> hiÖu kinh tÕ. Bëi v×, sÏ cÇn rÊt nhiÒu thêi gian ®Ó xö lý c¸c vÊn ®Ò ph−¬ng ph¸p luËn<br /> vµ ph−¬ng ph¸p cô thÓ nÕu muèn ®o l−êng ®ång thêi c¶ 3 lo¹i dÊu hiÖu nµy ®Ó x¸c<br /> ®Þnh sù ph©n tÇng x· héi thùc tÕ.<br /> KÕt qu¶ lµ, trong c¸c tµi liÖu nghiªn cøu vµ c¶ c¸c ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng<br /> thêi gian qua ë n−íc ta th−êng sö dông thªm mét kh¸i niÖm cã néi hµm hÑp h¬n-<br /> kh¸i niÖm “ph©n hãa giµu - nghÌo”- ®i kÌm theo kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi. §iÒu<br /> nµy lµ cã lý, nh− ®· nãi trªn, vµ nã còng ph¶n ¸nh mét sù thËt lµ hÇu hÕt c¸c nghiªn<br /> cøu vµ c¸c kÕt luËn vÒ ph©n tÇng x· héi ë n−íc ta gÇn ®©y thùc chÊt míi chØ ®Ò cËp<br /> tíi sù ph©n hãa giµu nghÌo chø ch−a ph¶i sù ph©n tÇng x· héi víi nghÜa chÝnh x¸c<br /> cña tõ nµy. Trong c¸c nghiªn cøu, ®iÒu tra vÒ ph©n tÇng x· héi, th−êng c¸c nhµ<br /> nghiªn cøu chØ sö dông c¸c chØ b¸o vÒ thu nhËp b×nh qu©n ®Ó ®o l−êng, nhËn xÐt vµ<br /> ®¸nh gi¸ lµ chñ yÕu. ChÝnh v× thÕ mét sè nhµ nghiªn cøu khoa häc x· héi ®· thËn<br /> träng h¬n b»ng c¸ch sö dông kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi theo thu nhËp, møc sèng<br /> thay cho kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi nãi chung.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> TrÞnh Duy Lu©n 17<br /> <br /> 3. C¸c chØ b¸o ®−îc sö dông trong c¸c nghiªn cøu vÒ ph©n tÇng x·<br /> héi theo thu nhËp vµ møc sèng<br /> Víi h−íng tiÕp cËn nãi trªn, c¸c nghiªn cøu vÒ ph©n tÇng x· héi võa qua ®· cè<br /> g¾ng sö dông nh÷ng hÖ chØ b¸o kh¸ linh ho¹t vµ ®a d¹ng ®Ó ®o l−êng vµ ph©n lo¹i<br /> c¸c nhãm/tÇng x· héi theo thu nhËp vµ møc sèng.<br /> Ch¼ng h¹n, trong cuéc nghiªn cøu vÒ nh÷ng biÕn ®æi x· héi trong thêi kú §æi<br /> míi t¹i Hµ Néi vµo n¨m 1992, (®©y lµ lÇn ®Çu tiªn, kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi ®−îc<br /> sö dông) c¸c t¸c gi¶ cña nghiªn cøu, sau khi t×m hiÓu kh¸i niÖm ph©n tÇng x· héi vÒ<br /> mÆt lý thuyÕt vµ kh¶ n¨ng ®o l−êng nã, ®· ®Ò xuÊt ý t−ëng sö dông kh¸i niÖm ph©n<br /> tÇng x· héi theo møc sèng. Nghiªn cøu ®· x©y dùng mét bé gåm 4 chØ b¸o “kh¸ch<br /> quan” vµ 1 chØ b¸o “chñ quan” ®Ó xÐt sù ph©n tÇng c¸c hé gia ®×nh theo møc sèng. §ã<br /> lµ c¸c chØ b¸o:<br /> 1. §iÒu kiÖn nhµ ë: bao gåm c¸c yÕu tè: së h÷u, diÖn tÝch vµ lo¹i nhµ, khu phô,<br /> vÞ trÝ, ho¹t ®éng c¶i t¹o n©ng cÊp trong 5 n¨m qua, chÊt l−îng nhµ vµ ®¸nh gi¸.<br /> 2. TiÖn nghi trong nhµ: bao gåm 12 lo¹i tiÖn nghi chñ yÕu, ®a sè míi xuÊt hiÖn<br /> trong ®êi sèng cña c¸c gia ®×nh trong 5 n¨m võa qua. (VÝ dô: tivi mµu, xe m¸y, ®Çu<br /> video, m¸y giÆt, m¸y ®iÒu hßa nhiÖt ®é ...)<br /> 3. Chi tiªu: gåm c¸c yÕu tè: thãi quen dïng n¨ng l−îng ®un nÊu; tiÒn ®iÖn<br /> hµng th¸ng; thãi quen ¨n s¸ng, ¨n tr−a; chi cho viÖc häc cña con c¸i, c¸c chi tiªu cho<br /> nhu cÇu v¨n hãa (hÇu hÕt lµ c¸c chØ b¸o gi¸n tiÕp).<br /> 4. Thu nhËp: gåm c¸c yÕu tè: nguån thu nhËp, møc ®é æn ®Þnh/bÊt æn ®Þnh<br /> cña thu nhËp, tæng thu nhËp vµ thu nhËp b×nh qu©n trong gia ®×nh (theo kª khai cña<br /> chñ hé).<br /> 5. ChØ b¸o chñ quan: gåm 2 lo¹i ®¸nh gi¸:<br /> - Tù ®¸nh gi¸ cña chñ hé vÒ møc sèng cña gia ®×nh hiÖn nay trªn thang ®o<br /> 5 bËc.<br /> - §¸nh gi¸ cña ®iÒu tra viªn qua pháng vÊn vµ quan s¸t ®¸nh gi¸ møc sèng hé<br /> gia ®×nh (còng trªn thang ®o 5 bËc nµy) trªn c¬ së c¸c nhËn xÐt vÒ nhµ ë, tiÖn nghi,<br /> gia phong (phong c¸ch øng xö, giao tiÕp), gia c¶nh, trang trÝ néi thÊt, phong c¸ch tr¶<br /> lêi, v.v... hoÆc mét phÇn th«ng tin thu thËp ®−îc tõ bªn ngoµi (tõ c¸n bé tæ d©n phè,<br /> ph−êng, hµng xãm, v.v…).<br /> §¸ng chó ý lµ nghiªn cøu nµy ®· vËn dông c¶ 2 ph−¬ng ph¸p ®Ó x¸c ®Þnh vµ<br /> ®¸nh gi¸ møc sèng cña c¸c tÇng líp/giai tÇng d©n c−. §ã lµ ph−¬ng ph¸p t¹m gäi lµ<br /> “kh¸ch quan” vµ ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ “chñ quan”. C¸c nhµ nghiªn cøu ph−¬ng T©y<br /> ®· tõng sö dông c¶ 2 ph−¬ng ph¸p nµy khi nghiªn cøu cÊu tróc ph©n tÇng cña x·<br /> héi. Hä còng ®· cã nh÷ng bµi häc kinh nghiÖm tèt cho chóng ta trong viÖc tiÕn hµnh<br /> c¸c ph−¬ng ph¸p nµy. §−¬ng nhiªn lµ sÏ rÊt khã kh¨n khi ®¸nh gi¸ chñ quan vµ<br /> kh¸ch quan kh¸c nhau qu¸ xa. Lóc ®ã sÏ ph¶i quyÕt ®Þnh ®©u lµ ®¸nh gi¸ gÇn ®óng<br /> nhÊt víi thùc tÕ theo c¸c tiªu chuÈn ®−îc ¸p dông cho tÊt c¶?<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 18 VÊn ®Ò ph©n tÇng x· héi ViÖt Nam hiÖn nay: nh×n l¹i mét sè khÝa c¹nh…<br /> <br /> Mét c«ng tr×nh nghiªn cøu kh¸c cña ViÖn X· héi häc thuéc ch−¬ng tr×nh<br /> nghiªn cøu khoa häc cÊp nhµ n−íc KX-04 còng ®· tËp trung cho chñ ®Ò ph©n tÇng x·<br /> héi trong 1992-1994. Trong c«ng tr×nh nµy, c¸c t¸c gi¶ chØ sö dông kh¸i niÖm ph©n<br /> tÇng x· héi, kh«ng nãi cô thÓ lµ ph©n tÇng x· héi theo møc sèng. Tuy nhiªn, xem xÐt<br /> hÖ biÕn sè ®−îc sö dông khi thu thËp th«ng tin còng nh− khi ph©n tÝch kÕt qu¶ cho<br /> thÊy vÒ thùc chÊt, nghiªn cøu nµy còng chØ tËp trung vµo ph©n tÇng x· héi theo thu<br /> nhËp vµ møc sèng. Cã thÓ dÉn ra cô thÓ h¬n c¸c biÕn sè ®ã gåm:<br /> Hai biÕn sè phô thuéc:<br /> 1. Sù tÝch tô vÊt chÊt cña c¸c tÇng líp kh¸c nhau. Thùc chÊt vÉn b¸m s¸t møc<br /> thu nhËp b×nh qu©n cña c¸ nh©n vµ hé gia ®×nh, ®−îc ph©n nhãm theo chÝnh c¸c møc<br /> thu nhËp nµy hoÆc chia theo “ngò vÞ ph©n” 20% tõ d−íi lªn. BiÕn sè thu nhËp ®−îc<br /> tÝnh to¸n trªn c¬ së hé gia ®×nh vµ c¸ nh©n kª khai trong th¸ng víi c¸c kho¶n môc<br /> chÝnh lµ:<br /> - L−¬ng vµ c¸c kho¶n phô cÊp cña nghÒ chÝnh<br /> - Thu nhËp do lµm thªm cã liªn quan ®Õn nghÒ chÝnh<br /> - C¸c lo¹i l·i suÊt nÕu cã<br /> - Nh÷ng kho¶n thu nhËp kh¸c<br /> 2. Sù ®Çu t− vµ tiªu dïng v¨n hãa cña c¸c tÇng líp kh¸c nhau. C¸c chØ b¸o<br /> ®−îc sö dông gåm:<br /> - ViÖc ®Çu t− cho häc hµnh cña con c¸i (kÓ c¶ viÖc t×m tr−êng tèt, líp tèt, häc thªm)<br /> - §Çu t− thêi gian ch¨m sãc viÖc häc cña con<br /> - Mua s¾m c¸c lo¹i s¸ch b¸o, ph−¬ng tiÖn nghe nh×n cho gia ®×nh<br /> S¸u biÕn sè ®éc lËp:<br /> 1. TruyÒn thèng gia ®×nh: nguån gèc xuÊt th©n cña chång, vî<br /> 2. Tr×nh ®é häc vÊn vµ chuyªn m«n cã ®−îc qua c¸c thêi kú<br /> 3. NghÒ nghiÖp vµ sù th¨ng tiÕn trong nghÒ cã liªn quan ®Õn quyÒn lùc cã thÓ cã<br /> 4. TÝnh tÝch cùc chÝnh trÞ<br /> 5. M«i tr−êng vµ vÞ trÝ cña chç ë hiÖn nay<br /> 6. Tuæi cña ng−êi ®−îc hái<br /> Tuy nhiªn, xÐt c¶ vÒ ph¹m vi, quy m« cña c¸c biÕn sè còng nh− kh¶ n¨ng ®o<br /> l−êng chÝnh x¸c c¸c gi¸ trÞ thùc cña chóng th× tÊt c¶ ®Òu lµ nh÷ng chñ ®Ò cã thÓ g©y<br /> tranh luËn vÒ ph−¬ng ph¸p vµ kü thuËt tÝnh to¸n. VÊn ®Ò nµy h·y cßn bá ngá vµ<br /> ch−a ®−îc chó ý trong c¸c ®iÒu tra vµ nghiªn cøu vÒ ph©n tÇng x· héi trong nh÷ng<br /> n¨m qua.<br /> Nh− vËy, c¸c nghiªn cøu x· héi häc nh÷ng n¨m võa qua ®· h×nh thµnh nªn<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> TrÞnh Duy Lu©n 19<br /> <br /> nhiÒu nguån sè liÖu vÒ thùc tr¹ng ph©n tÇng x· héi ë n−íc ta hiÖn nay. Song vÒ c¬<br /> b¶n, nghiªn cøu vµ ®o l−êng sù ph©n tÇng x· héi ë ta thêi gian qua míi thùc hiÖn ë<br /> mét gi¸c ®é quy gi¶n: sù ph©n h¹ng c¸c nhãm hé gia ®×nh trªn c¬ së thu nhËp vµ mét<br /> phÇn tµi s¶n (nh− nhµ ë, tiÖn nghi sinh ho¹t,...) víi thang ®o 5 nhãm møc sèng ®Ó<br /> ph¶n ¸nh sù ph©n hãa giµu - nghÌo ë c¸c ®Þa ph−¬ng, c¸c vïng, hay trong c¸c nhãm<br /> x· héi nghÒ nghiÖp. C¸c chØ b¸o nµy nhiÒu khi ®−îc ph©n tÝch vµ rót ra kÕt luËn nh−<br /> lµ/®ång nhÊt víi sù ph©n tÇng x· héi. NhiÒu nghiªn cøu x· héi häc sau ®ã l¹i th−êng<br /> sö dông chØ b¸o nµy nh− lµ mét biÕn sè ®éc lËp ®Ó ph©n tÝch vµ gi¶i thÝch c¸c biÕn sè<br /> phô thuéc kh¸c kh¸c. Sù ph©n tÇng x· héi theo quyÒn lùc vµ uy tÝn hÇu nh− kh«ng<br /> ®−îc ®Ò cËp ®Õn. Cã ch¨ng, trong mét sè nghiªn cøu x· héi häc ®· cè g¾ng ph¸c häa<br /> ch©n dung c¸c nhãm (tÇng) møc sèng víi c©u hái “hä lµ ai?”, qua ®ã liªn kÕt c¸c biÕn<br /> sè thu nhËp/møc sèng víi c¸c biÕn sè chØ ®Þa vÞ chÝnh trÞ, quyÒn lùc, uy tÝn x· héi<br /> kh¸c vµ c¸c dÊu hiÖu kh¸c.<br /> Thªm vµo ®ã, c¸c chuÈn ®−îc sö dông ®Ó ph©n h¹ng møc sèng lÉn tªn gäi cña<br /> c¸c nhãm møc sèng cßn rÊt kh«ng thèng nhÊt gi÷a c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu, v× thÕ<br /> rÊt khã so s¸nh c¶ theo kh«ng gian lÉn thêi gian. (Ngo¹i trõ c¸c ph©n tÝch trªn nÒn<br /> sè liÖu cña c¸c cuéc ®iÒu tra møc sèng d©n c− VLSS 1993, 1998). Trong mét sè<br /> nghiªn cøu, c¸c chØ sè thèng kª nh− hÖ sè Ghi-ni còng ®· ®−îc sö dông ®Ó ®¸nh gi¸<br /> møc ®é ph©n tÇng/ph©n hãa/ph©n cùc x· héi gi÷a c¸c vïng, miÒn hay gi÷a c¸c nhãm<br /> x· héi.<br /> 4. Th¸p ph©n tÇng: m« h×nh nhËn diÖn vµ ph©n tÝch sù ph©n tÇng x·<br /> héi ®−îc nghiªn cøu<br /> §Ó m« h×nh hãa cÊu tróc ph©n tÇng cña mét x· héi, ng−êi ta th−êng sö dông<br /> c¸c “th¸p ph©n tÇng”, t−¬ng tù nh− “th¸p d©n sè”, tøc lµ s¾p xÕp c¸c “tÇng” theo thø<br /> tù tõ d−íi ®¸y lµ c¸c tÇng líp nghÌo khæ/h¹ l−u lªn ®Õn tÇng líp trung b×nh (trung<br /> l−u thÊp vµ cao) vµ trªn cïng lµ tÇng líp giµu cã (th−îng l−u), cïng víi tû lÖ phÇn<br /> tr¨m mµ c¸c tÇng líp nµy chiÕm trong c¬ cÊu x· héi. Trong lÞch sö, ng−êi ta ®· “lo¹i<br /> h×nh hãa” mét sè kiÓu th¸p ph©n tÇng ®Æc tr−ng cho c¸c x· héi. Ch¼ng h¹n cã 5 kiÓu<br /> th−êng gÆp sau:<br /> 1. Th¸p h×nh nãn. Ph¶n ¸nh møc ®é bÊt b×nh ®¼ng cao cña c¸c x· héi, ë ®ã<br /> nhãm ng−êi giµu, cã quyÒn lùc (phÇn ®Ønh th¸p) chiÕm tû lÖ rÊt thÊp. Trong khi ®a sè<br /> nghÌo khæ (ë ®¸y th¸p) l¹i chiÕm tû lÖ rÊt cao.<br /> 2. Th¸p h×nh nãn côt. TÇng líp giµu cã t¨ng lªn, tÇng líp trung l−u chiÕm tû<br /> träng lín h¬n, møc ®é b×nh ®¼ng cao h¬n.<br /> 3. Th¸p h×nh thoi (qu¶ tr¸m/con quay). C¶ 2 nhãm giµu vµ nghÌo ®Òu chiÕm<br /> tû lÖ nhá, nhãm trung l−u chiÕm ®a sè n»m ë phÇn th©n th¸p. Tuy nhiªn kho¶ng<br /> c¸ch cña 2 nhãm ®Ønh vµ ®¸y th¸p cßn kh¸ xa.<br /> 4. Th¸p h×nh trô: tû lÖ c¸c nhãm giµu cã, nghÌo vµ trung l−u t−¬ng ®èi ®ång<br /> ®Òu. Tïy vµo chiÒu cao cña th¸p ®Ó nãi vÒ møc ®é b×nh ®¼ng x· héi.<br /> 5. Th¸p h×nh “®Üa bay”, thÊp dÑt. Cã thÓ cã 2 tr¹ng th¸i: b×nh qu©n nghÌo khæ<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 20 VÊn ®Ò ph©n tÇng x· héi ViÖt Nam hiÖn nay: nh×n l¹i mét sè khÝa c¹nh…<br /> <br /> hoÆc x· héi lý t−ëng, thÞnh v−îng toµn d©n, víi tuyÖt ®¹i bé phËn c¸c thµnh viªn cña<br /> x· héi cã møc sèng trung l−u vµ kh¸ gi¶ (x· héi trung l−u).<br /> C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu kh¶o s¸t ph©n tÇng x· héi theo møc sèng ë ViÖt Nam<br /> võa qua còng th−êng ph©n chia thµnh 5 nhãm møc sèng vµ dïng c¸c tû lÖ phÇn tr¨m<br /> thÓ hiÖn trªn c¸c “th¸p ph©n tÇng” nh− vËy ®Ó ®Þnh d¹ng vµ ph©n tÝch. H×nh d¹ng<br /> th«ng th−êng cña c¸c th¸p ph©n tÇng nµy lµ h×nh thoi (con quay). PhÇn ®Ønh thÓ<br /> hiÖn nhãm giµu cã/kh¸ gi¶ cßn bÐ vµ nhän (víi tû lÖ vµi phÇn tr¨m); phÇn gi÷a ph×nh<br /> réng, thÓ hiÖn nhãm møc sèng trung b×nh víi tû lÖ trªn d−íi 50% (ch−a thÓ gäi lµ<br /> trung l−u?); cßn phÇn ®¸y thÓ hiÖn nhãm møc sèng nghÌo (víi tû lÖ dao ®éng tõ vµi<br /> phÇn tr¨m ®Õn 20 % tïy thuéc tõng tr−êng hîp).<br /> Th¸p ph©n tÇng nµy cã thÓ ph¶n ¸nh c¬ cÊu c¸c ”tÇng” møc sèng còng nh−<br /> møc ®é ph©n hãa/ph©n cùc x· héi gi÷a chóng. §èi víi khu vùc ®« thÞ, c¸c th¸p ph©n<br /> tÇng th−êng cã h×nh thoi ®Òu (con quay) víi phÇn trªn vµ phÇn d−íi t−¬ng ®èi ®ång<br /> ®Òu, cho thÊy tû lÖ nhãm giµu cã vµ tû lÖ nhãm nghÌo xÊp xØ gÇn nhau (ë møc 5-6%).<br /> Trong khi ®ã th¸p ph©n tÇng ®èi víi c¸c vïng n«ng th«n l¹i cã d¹ng h×nh thoi cao-<br /> nhän ë phÇn trªn, thÊp - bÌ ë phÇn d−íi, cho thÊy tû lÖ thÊp c¸c hé giµu (kho¶ng 2-<br /> 3%) vµ tû lÖ kh¸ cao (tíi 20-30%) c¸c hé nghÌo.<br /> Ph©n tÝch th¸p ph©n tÇng, ng−êi ta còng th−êng chó ý ®Õn sù chªnh lÖch gi÷a<br /> nhãm trªn ®Ønh th¸p (nhãm giµu cã) vµ nhãm d−íi ®¸y th¸p (nhãm nghÌo) xÐt trong<br /> tõng yÕu tè cÊu thµnh nªn møc sèng.<br /> VÝ dô vÒ Th¸p ph©n tÇng x· héi theo møc sèng trong nghiªn cøu Hµ<br /> Néi 1992<br /> Víi mÉu kh¶o s¸t trªn 800 hé gia ®×nh thuéc 4 quËn néi thµnh Hµ Néi, theo<br /> bé c¸c chØ b¸o võa nªu ë trªn, nghiªn cøu ®· thu ®−îc c¬ cÊu theo tû lÖ phÇn tr¨m<br /> cña 5 nhãm hé gia ®×nh theo møc sèng nh− sau:<br /> <br /> Nhãm møc C¸c tªn gäi cña nhãm Tû lÖ % trong<br /> sèng mÉu kh¶o s¸t<br /> <br /> I Nhãm hé cã møc sèng cao nhÊt (cßn gäi lµ nhãm “kh¸ gi¶”/ “giµu 4,9<br /> cã”/ nhãm “®Ønh”)<br /> <br /> II Nhãm hé cã møc sèng trung b×nh kh¸ (cßn gäi lµ møc sèng “tháa m¸i”) 30,0<br /> <br /> III Nhãm hé cã møc sèng trung b×nh (cßn gäi lµ “t¹m ®ñ”) 49,3<br /> <br /> IV Nhãm hé cã møc sèng trung b×nh kÐm (cßn gäi lµ “chËt vËt”) 11,9<br /> <br /> V Nhãm hé cã møc sèng kÐm: ThÊp nhÊt (cßn gäi lµ “nghÌo” / nhãm 4,0<br /> “®¸y”)<br /> <br /> KÕt qu¶ nµy ®−îc thÓ hiÖn trªn “th¸p ph©n tÇng” theo møc sèng d−íi ®©y, víi<br /> “®Ønh” lµ møc sèng I vµ “®¸y” lµ møc sèng V.<br /> NhËn xÐt<br /> VÒ h×nh d¸ng, th¸p cã h×nh “con quay” víi phÇn gi÷a th©n (møc sèng trung<br /> b×nh) ph×nh réng, ph¶n ¸nh møc ®é ®ång ®Òu, s¶n phÈm cña chñ nghÜa b×nh qu©n<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> TrÞnh Duy Lu©n 21<br /> <br /> thêi bao cÊp cßn rÊt râ. §Ønh vµ ®¸y th¸p (tû lÖ hé cã møc sèng giµu vµ møc sèng<br /> nghÌo) rÊt hÑp ph¶n ¸nh møc ®é ph©n cùc “giµu - nghÌo” cßn h¹n chÕ. Tû lÖ møc sèng<br /> trung b×nh kh¸ v−ît tû lÖ møc sèng trung b×nh kÐm 2,5 lÇn. §¸ng tiÕc lµ kh«ng cã<br /> mét th¸p ph©n tÇng t−¬ng tù vµo thêi kú 1970-1980 ®Ó cã thÓ so s¸nh. Song nÕu ®−îc<br /> t¸i hiÖn, th¸p ph©n tÇng thêi kú bao cÊp sÏ cßn ph×nh réng h¬n ë møc sèng trung<br /> b×nh vµ hÑp h¬n ë c¶ 2 phÝa ®Ønh vµ ®¸y th¸p, ph¶n ¸nh mét thêi kú ®iÓn h×nh víi<br /> møc sèng ®Þnh l−îng b×nh qu©n theo tem phiÕu.<br /> <br /> <br /> Th¸p ph©n tÇng theo møc sèng<br /> MÉu kh¶o s¸t 800 hé gia ®×nh néi thµnh Hµ Néi n¨m 1992<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 4,9%<br /> <br /> <br /> <br /> 30,0%<br /> <br /> <br /> <br /> 49,3%<br /> <br /> <br /> <br /> 11,9%<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 4,0%<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 5. Nghiªn cøu ph©n tÇng x· héi trªn c¬ së kÕt qu¶ cña c¸c cuéc ®iÒu<br /> tra thèng kª<br /> Mét h−íng nghiªn cøu quan träng kh¸c lµ xö lý vµ ph©n tÝch kÕt qu¶ cña c¸c<br /> cuéc ®iÒu tra møc sèng d©n c− vµ hé gia ®×nh ®Ó tõ ®ã rót ra c¸c kÕt luËn vÒ thùc<br /> tr¹ng vµ xu h−íng ph©n hãa giµu nghÌo (hay ph©n tÇng x· héi theo thu nhËp hoÆc<br /> møc sèng).<br /> Nh÷ng ph©n tÝch d−íi ®©y lµ minh häa cho h−íng nghiªn cøu nµy trªn c¬ së<br /> sè liÖu cña hai cuéc §iÒu tra møc sèng toµn quèc (VLSS) n¨m 1993 vµ n¨m 1998, vµ<br /> cuéc §iÒu tra hé gia ®×nh ®a môc tiªu 1994-1997.<br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 22 VÊn ®Ò ph©n tÇng x· héi ViÖt Nam hiÖn nay: nh×n l¹i mét sè khÝa c¹nh…<br /> <br /> Trong thËp kû 90, møc sèng cña ®¹i ®a sè d©n c− n−íc ta ®· t¨ng lªn ®¸ng kÓ.<br /> Tuy nhiªn, sù chªnh lÖch vÒ møc sèng còng ngµy cµng t¨ng, t¹o nªn mét sù ph©n<br /> tÇng x· héi râ nÐt h¬n gi÷a vµ trong hÇu hÕt c¸c nhãm x· héi. Ch¼ng h¹n, chªnh lÖch<br /> vÒ chi tiªu gi÷a nhãm 20% giµu nhÊt vµ nhãm 20% nghÌo nhÊt kho¶ng 5,52 lÇn n¨m<br /> 1998, cßn n¨m 1993 lµ 4,58 lÇn. Cßn chªnh lÖch theo thu nhËp th× cao h¬n. N¨m<br /> 1998, chªnh lÖch vÒ thu nhËp gi÷a nhãm 20% giµu nhÊt vµ nhãm 20% nghÌo nhÊt lµ<br /> 11,26 lÇn, gi÷a nhãm 10% giµu nhÊt vµ nhãm 10% nghÌo nhÊt lµ h¬n 20 lÇn, cßn<br /> gi÷a nhãm 5% giµu nhÊt vµ nhãm 5% nghÌo nhÊt lµ h¬n 40 lÇn.<br /> Sù ph©n tÇng theo møc sèng hiÖn nay còng cã liªn quan víi sè nh©n khÈu vµ<br /> tû lÖ phô thuéc cña hé gia ®×nh (tû lÖ ng−êi ngoµi ®é tuæi lao ®éng so víi ng−êi trong<br /> ®é tuæi lao ®éng). Tû lÖ nµy cña 20% hé nghÌo nhÊt lµ 1,13, cao gÊp ®«i so víi nhãm<br /> 20% hé giµu nhÊt (0,54).<br /> Ng−êi cã häc vÊn cµng cao cµng cã nhiÒu kh¶ n¨ng thuéc vµo nhãm cã møc<br /> sèng cao. Trong nh÷ng chñ hé cã häc vÊn ®¹i häc cao ®¼ng trë lªn, 70% thuéc nhãm<br /> 20% giµu nhÊt, chØ cã 1,5% thuéc nhãm 20% nghÌo nhÊt. Chi tiªu cña hé cã chñ hé<br /> häc vÊn ®¹i häc / cao ®¼ng trë lªn cao gÊp 2,33 lÇn (n¨m 1993) vµ 3,4 lÇn (n¨m 1998)<br /> so víi hé cã chñ hé ch−a bao giê ®Õn tr−êng.<br /> Ph©n tÇng møc sèng còng g¾n liÒn víi sù kh¸c biÖt khu vùc (n«ng th«n/®« thÞ)<br /> vµ vïng kinh tÕ-x· héi. 97% d©n sè trong ®é tuæi lao ®éng thuéc nhãm 20% nghÌo<br /> nhÊt lµ ë n«ng th«n. 65% d©n sè trong ®é tuæi lao ®éng thuéc nhãm 20% giµu nhÊt lµ<br /> ë ®« thÞ. Sù chªnh lÖch møc sèng gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n ®ãng gãp phÇn chñ yÕu<br /> (tíi 96%) vµo møc ®é ph©n tÇng møc sèng nãi chung trªn quy m« toµn quèc.<br /> PhÇn lín d©n sè trong ®é tuæi lao ®éng thuéc nhãm 20% giµu nhÊt sèng ë c¸c<br /> vïng: §«ng Nam Bé 37%), ®ång b»ng s«ng Hång (21%) vµ ®ång b»ng s«ng Cöu Long<br /> (18%) trong khi ë vïng nói phÝa B¾c chØ cã gÇn 7% vµ ë B¾c Trung Bé lµ 6%.<br /> Ph©n tÇng møc sèng liªn quan ®Æc biÖt râ rÖt theo c¸c khu vùc kinh tÕ. PhÇn<br /> lín ng−êi lµm viÖc trong khu vùc kinh tÕ nhµ n−íc cã møc sèng thuéc nhãm 20% giµu<br /> nhÊt, hoÆc r¬i vµo 2 nhãm trªn (75-80%). T×nh h×nh còng t−¬ng tù nh− vËy ë nhãm<br /> lµm viÖc trong doanh nghiÖp n−íc ngoµi. ChØ cã 1/3 lao ®éng trong doanh nghiÖp t−<br /> nh©n vµ gÇn 1/5 lao ®éng trong hé s¶n xuÊt kinh doanh nhá thuéc vµo nhãm 20%<br /> giµu nhÊt. Kho¶ng 40% nh÷ng ng−êi lao ®éng thuéc hîp t¸c x·, doanh nghiÖp t−<br /> nh©n vµ hé s¶n xuÊt kinh doanh nhá thuéc vµo nhãm cã møc sèng d−íi trung b×nh.<br /> 3/4 ng−êi thuéc nhãm 20% nghÌo nhÊt lµ lao ®éng trong hé s¶n xuÊt kinh doanh nhá<br /> vµ "kh¸c", trong khi 60% ng−êi thuéc nhãm 20% giµu nhÊt lµm viÖc trong 3 khu vùc<br /> cña nhµ n−íc.<br /> Nh− vËy, ph©n tÇng møc sèng g¾n víi nh÷ng tiªu chÝ mang tÝnh kinh tÕ-chÝnh<br /> trÞ sau ®©y: cã kh¶ n¨ng sÏ cã møc sèng cao h¬n nÕu g¾n víi khu vùc nhµ n−íc (bao<br /> gåm kinh tÕ, hµnh chÝnh, sù nghiÖp, chÝnh trÞ-x· héi), víi khu vùc chÝnh quy (ch¼ng<br /> h¹n, doanh nghiÖp cã ®¨ng ký), víi khu vùc ®Çu t− n−íc ngoµi. Ng−îc l¹i, møc sèng<br /> thÊp h¬n th−êng g¾n víi nh÷ng ng−êi lµm viÖc trong khu vùc ngoµi nhµ n−íc, khu<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> TrÞnh Duy Lu©n 23<br /> <br /> vùc phi chÝnh quy (informal sector, nh− hé s¶n xuÊt kinh doanh nhá, hîp t¸c x·).<br /> Ph©n tÇng x· héi còng cã biÓu hiÖn trong lÜnh vùc phóc lîi x· héi. Trî cÊp<br /> phóc lîi x· héi (tøc trî cÊp mang tÝnh c«ng céng) lµ c«ng cô mµ nhµ n−íc dïng ®Ó<br /> gi¶m bít nh÷ng chªnh lÖch qu¸ lín, b¶o ®¶m c«ng b»ng x· héi hiÖn nay. Tuy nhiªn<br /> nh÷ng trî cÊp nµy cßn chiÕm tû träng rÊt thÊp trong tæng thu nhËp cña d©n c−<br /> (kho¶ng 4,4%). Cã nghÜa lµ d©n c− ViÖt Nam chñ yÕu cã thu nhËp tõ lao ®éng c¸<br /> nh©n vµ gia ®×nh. Thu nhËp do ph©n phèi l¹i mang tÝnh x· héi cßn thÊp. Trong viÖc<br /> ph©n phèi phóc lîi x· héi, chiÕm tû träng cao nhÊt lµ chi cho b¶o hiÓm x· héi, bao<br /> gåm chi h−u trÝ vµ mÊt søc lao ®éng (82,4%), tiÕp theo lµ chi cho b¶o trî x· héi<br /> (16,0%). Chi cho xãa ®ãi gi¶m nghÌo lµ 1,1%. T−¬ng quan gi÷a phóc lîi x· héi vµ<br /> ph©n tÇng x· héi chØ ra r»ng hiÖn nay chñ yÕu lµ nhãm cã møc sèng “trung b×nh” vµ<br /> “trªn trung b×nh” ®−îc h−ëng phóc lîi cao h¬n c¸c nhãm kh¸c.<br /> Qua ph©n tÝch trªn, nh×n chung, hiÖn tr¹ng ph©n tÇng x· héi ë n−íc ta lµ kh¸<br /> ®Æc tr−ng cho thêi kú ®Çu chuyÓn ®æi tõ nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung sang<br /> kinh tÕ thÞ tr−êng. Møc chªnh lÖch gi÷a c¸c tÇng líp ch−a lín, tèc ®é t¨ng chªnh lÖch<br /> ch−a cao. Tuy nhiªn cã nh÷ng ®Æc ®iÓm cÇn l−u ý lµ: c¸c tÇng líp trung l−u (nhãm<br /> 20% thø 3 trong thang ph©n lo¹i 5 nhãm cña c¸c cuéc §iÒu tra møc sèng) vµ trung<br /> l−u trªn (nhãm 20% thø 4) th−êng g¾n víi khu vùc nhµ n−íc, g¾n víi khu vùc kinh tÕ<br /> chÝnh quy. Hai nhãm nµy còng ®−îc h−ëng lîi nhiÒu h¬n tõ viÖc ph©n phèi phóc lîi<br /> x· héi so víi c¸c nhãm cßn l¹i.<br /> 6. KÕt luËn:<br /> Thùc chÊt c¸ch tiÕp cËn vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu vÒ ph©n tÇng x· héi ë<br /> ViÖt Nam thêi gian qua míi chØ lµ nghiªn cøu sù ph©n hãa giµu nghÌo, kho¶ng c¸ch<br /> gi÷a c¸c nhãm theo chØ b¸o kinh tÕ, thu nhËp, møc sèng. C¸c cuéc ®iÒu tra ®Þnh<br /> l−îng dùa trªn c¸c chØ b¸o nµy ®· ®−îc tiÕn hµnh ®Ó m« t¶ vµ x¸c ®Þnh thùc tr¹ng vµ<br /> ®Æc tr−ng cña vÊn ®Ò. Tuy nhiªn, ®Ó tiÕp cËn vµ ph©n tÝch cã c¬ së khoa häc v÷ng<br /> ch¾c vÒ sù ph©n tÇng x· héi theo ®óng nghÜa cña tõ nµy cÇn dùa trªn nhiÒu th«ng<br /> tin vµ chØ b¸o kh¸c n÷a, còng nh− cÇn cã thªm nh÷ng c¸ch tiÕp cËn thÝch hîp h¬n.<br /> Nã Ýt nhiÒu sÏ mang tÝnh lý thuyÕt vµ vÜ m« h¬n.<br /> §−¬ng nhiªn lµ vÉn rÊt cÇn tiÕn hµnh th−êng xuyªn c¸c cuéc ®iÒu tra, nghiªn<br /> cøu quy m« lín vµ ®Þnh l−îng vÒ sù ph©n hãa giµu nghÌo, t−¬ng quan møc sèng gi÷<br /> c¸c tÇng d©n c− ®Ó cã c¸i nh×n tæng thÓ vÒ xu h−íng biÕn ®æi c¸c bÊt b×nh ®¼ng x·<br /> héi. Song còng cÇn cã c¸c h−íng tiÕp cËn míi, víi thÕ m¹nh cña mét sè ngµnh khoa<br /> häc x· héi ®Ó t×m hiÓu s©u h¬n ®éng th¸i cña c¸c nhãm/tÇng x· héi ®¸ng chó ý trong<br /> giai ®o¹n hiÖn nay. VÝ dô, giai tÇng nµo, nhãm x· héi nµo ®ang lµ ®éng lùc cña sù<br /> ph¸t triÓn, hoÆc ®ang cã triÓn väng trë thµnh mét lùc l−îng nh− vËy? §· h×nh thµnh<br /> mét tÇng líp trung l−u míi cña x· héi ViÖt Nam hay ch−a, nÕu cã ai lµ nh÷ng thµnh<br /> viªn vµ xu thÕ vËn ®éng, ph¸t triÓn cña nã nh− thÕ nµo? §ãng gãp cña nã cho sù ph¸t<br /> triÓn cña ®Êt n−íc trong t−¬ng lai sÏ nh− thÕ nµo?.... CÇn ph©n tÝch mét sè<br /> nhãm/giai tÇng x· héi míi, ®¸ng chó ý nh−: giíi doanh nh©n; giíi trÝ thøc, ®Æc biÖt<br /> lµ trÝ thøc khoa häc kü thuËt; c«ng nh©n kü thuËt, tay nghÒ cao; giíi qu¶n lý vµ ®éi<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 24 VÊn ®Ò ph©n tÇng x· héi ViÖt Nam hiÖn nay: nh×n l¹i mét sè khÝa c¹nh…<br /> <br /> ngò c«ng chøc. Vµ cÇn chØ ra xu h−íng biÕn ®æi cña c¸c nhãm nµy d−íi t¸c ®éng cña<br /> cña c¸c nh©n tè míi trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc trong<br /> thËp niªn ®Çu cña thÕ kû XXI.<br /> ViÖc khai th¸c triÖt ®Ó nguån d÷ liÖu thèng kª kinh tÕ x· héi, c¸c cuéc tæng<br /> ®iÒu tra d©n sè, ®iÒu tra møc sèng d©n c−, kÕt hîp víi c¸c nghiªn cøu chän mÉu,<br /> ®Þnh tÝnh vµ ph©n tÝch x· héi häc sÏ lµ h−íng cã triÓn väng ®Ó hiÓu vµ n¾m b¾t ®−îc<br /> b¶n chÊt cña sù ph©n tÇng x· héi ë n−íc ta hiÖn nay. §ã kh«ng chØ lµ h−íng nghiªn<br /> cøu thÝch hîp vÒ mÆt x· héi mµ cßn lµ h−íng nghiªn cøu kinh tÕ - chÝnh trÞ vÒ cÊu<br /> tróc x· héi vµ vÒ m« h×nh x· héi tæng thÓ cña ®Êt n−íc trong giai ®o¹n míi.<br /> Sau cïng, theo kinh nghiÖm cña Trung Quèc, c¸c nhµ x· héi häc còng ®· ph¸t<br /> triÓn mét sè h−íng ph©n tÝch vÒ kÕt cÊu giai tÇng cña x· héi Trung Quèc hiÖn nay.<br /> Gi¸o s− Lôc Häc NghÖ, gÇn ®©y ®· xuÊt b¶n c«ng tr×nh “B¸o c¸o nghiªn cøu giai tÇng<br /> x· héi Trung Quèc ®−¬ng ®¹i” Nxb V¨n HiÕn, B¾c Kinh, 2002). Theo t¸c gi¶, nghiªn<br /> cøu nµy vËn dông mét h−íng tiÕp cËn míi, ®−îc gäi lµ “giai tÇng luËn”, thay thÕ cho<br /> quan ®iÓm giai cÊp cøng nh¾c thêi kú tr−íc c¶i c¸ch (theo ®ã, trong x· héi chñ nghÜa<br /> chØ cßn 2 giai cÊp c«ng nh©n, n«ng d©n vµ 1 tÇng líp trÝ thøc x· héi chñ nghÜa). Quan<br /> ®iÓm giai tÇng lµ phï hîp víi thùc tÕ x· héi thêi c¶i c¸ch, khai phãng, më cöa. Còng<br /> theo t¸c gi¶ quan ®iÓm nµy, x· héi Trung Quèc ®−¬ng ®¹i cã 10 tÇng líp x· héi ®−îc<br /> ph©n tÇng theo 3 tiªu chÝ c¬ b¶n lµ: nguån lùc tæ chøc (chÝnh trÞ), nguån lùc kinh tÕ<br /> vµ nguån lùc v¨n hãa. Sù ph©n hãa thµnh ng−êi giµu - ng−êi nghÌo, tÇng líp cã lîi<br /> thÕ - tÇng líp yÕu thÕ, ®Òu c¨n cø ë viÖc hä kh«ng cã, hoÆc cã 1, 2, hay c¶ 3 nguån lùc<br /> nµy víi c¸c møc ®é kh¸c nhau.<br /> ThiÕt nghÜ ®©y còng lµ nh÷ng gîi më rÊt ®¸ng l−u ý ®Ó cã thÓ thùc hiÖn c¸c<br /> nghiªn cøu ph©n tÝch t−¬ng tù ®èi víi sù ph©n tÇng x· héi vµ biÕn ®æi cña c¬ cÊu x·<br /> héi ViÖt Nam hiÖn nay vµ trong thêi gian tíi, sau khi v−ît qua c¸c khu«n khæ lý<br /> thuyÕt ®· cã, ph¸t triÓn vµ bæ sung c¸c c¸ch tiÕp cËn vµ ph−¬ng ph¸p míi, thÝch hîp<br /> víi ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi thùc tÕ cña ®Êt n−íc trong giai ®o¹n hiÖn nay.<br /> <br /> Tµi liÖu tham kh¶o<br /> <br /> <br /> 1. Caroline Hodges Persell. Social Stratification, Class and Poverty. in: Understanding<br /> society. An Introduction to sociology. Happer and Row Publisher. N.Y. 1987.<br /> 2. ViÖn X· héi häc: Hµ Néi: Nh÷ng biÕn ®æi x· héi trong thêi kú §æi míi. (B¸o c¸o tæng kÕt<br /> ®Ò tµi kh¶o s¸t thùc tr¹ng kinh tÕ-x· héi 4 quËn néi thµnh Hµ Néi, th¸ng 5/1992)<br /> 3. T−¬ng Lai: Kh¶o s¸t x· héi häc vÒ ph©n tÇng x· héi. S¸ch tham kh¶o néi bé. Nxb Khoa<br /> häc x· héi. Hµ Néi - 1995.<br /> 4. TrÞnh Duy Lu©n (Chñ biªn): Ph¸t triÓn x· héi ë ViÖt Nam: Mét tæng quan x· héi häc n¨m<br /> 2000. Nxb Khoa häc x· héi, Hµ Néi - 2002.<br /> 5. Lôc Häc NghÖ (chñ biªn): B¸o c¸o nghiªn cøu giai tÇng x· héi Trung Quèc ®−¬ng ®¹i.<br /> Nxb V¨n HiÕn Khoa häc x· héi. B¾c Kinh - 2002, tr.9.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2