Luận án Tiến sĩ Văn học: Mối quan hệ văn học và hiện thực qua tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 (Tóm tắt)

Ọ Ố Ộ I H C QU C GIA HÀ N I

ƯỜ Ạ Ọ Ộ Ọ TR NG Đ I H C KHOA H C XÃ H I VÀ NHÂN VĂN

ĐINH VĂN THU NẦ

Ệ Ữ Ố Ọ Ự Ệ M I QUAN H GI A VĂN H C VÀ HI N TH C

Ể Ế Ệ QUA TI U THUY T VI T NAM SAU NĂM 1986

ậ ọ Chuyên ngành: Lí lu n văn h c

Mã s :ố 62 22 01 20

Ọ Ậ Ắ Ế TÓM T T LU N ÁN TI N SĨ VĂN H C

ộ Hà N i – 201 6

ượ ạ Công trình đ c hoàn thành t i:

ườ ạ ọ ộ Tr ọ ng Đ i h c Khoa h c Xã h i và Nhân văn

ạ ọ ộ ố Đ i h c Qu c gia Hà N i

ẫ ọ Ng ườ ướ i h ng d n khoa h c:

1. GS.TS. Đinh Xuân Dũng

ạ ạ 2. PGS.TS. Ph m Xuân Th ch

ệ ả Ph n bi n: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .

ẽ ượ ả ệ ướ ậ ộ ồ ế ấ ậ Lu n án s đ c b o v tr ấ c H i đ ng ch m lu n án ti n sĩ c p

ơ ở ọ ạ c s h p t i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .

ờ ồ . . . vào h i gi ngày tháng năm 2016

ể ể ậ ạ Có th tìm hi u lu n án t i:

ư ệ ố ệ Th vi n Qu c gia Vi t Nam

ạ ọ ố ộ ư ệ Trung tâm Thông tin Th vi n, Đ i h c Qu c gia Hà N i

Ọ Ủ Ụ Ả DANH M C CÔNG TRÌNH KHOA H C C A TÁC GI

Ậ Ế LIÊN QUAN Đ N LU N ÁN

ầ ể ạ

ờ ỳ ổ ớ ủ ườ ệ ể ế i Vi

ỷ ế ả ộ ọ ố t Nam th i k đ i m i c a ti u thuy t Vi V n đấ

ứ ệ ệ ậ ộ ọ Nam sau năm 1986”, K y u H i th o Khoa h c Qu c gia ạ đ o đ c xã h i trong văn h c, ngh thu t hi n nay 1. Đinh Văn Thu n (2015), “Các lo i hình th tài và vai trò xây ệ ự t d ng con ng ề , NXB Chính trị

ố qu c gia, tr.662672.

ệ ữ ầ ọ

ệ ố 2. Đinh Văn Thu n (2016), “M i quan h gi a văn h c và hi n ệ ọ ở ự ừ ạ ậ T p chí th c trong lý lu n văn h c sau năm 1986”, t Nam t

ậ ọ Vi ệ Lý lu n, phê bình văn h c, ngh thu t ậ (42), tr.4451.

ệ ữ ầ ọ ệ ố 3. Đinh Văn Thu n (2016), “M i quan h gi a văn h c và hi n

ự ế ệ ọ ạ ễ T p chí Di n đàn văn th c trong lý thuy t ký hi u h c văn hóa”,

ệ ệ ngh Vi t Nam (260), tr.2429.

ệ ữ ầ ọ ệ ố 4. Đinh Văn Thu n (2016), “M i quan h gi a văn h c và hi n

ự ư ậ ươ ậ ạ T p chí Lý lu n, phê bình ng Tây”,

th c trong t ọ duy lý lu n ph ệ văn h c, ngh thu t ậ (50), tr.2026.

4

M Đ UỞ Ầ

ấ ế ủ ề

1. Tính c p thi ố t c a đ tài ệ ữ ộ ọ ệ ự

ố ủ ư ế ọ

ế ề ả Vi

i nhi u cách ki n gi ấ ậ i khác nhau, th m chí đ i l p. ủ ự ự ầ ượ ư ứ

ệ ữ ự ệ ầ ậ ố ọ

ế ụ ặ ệ ố ộ

ữ M i quan h gi a văn h c và hi n th c là m t trong nh ng ẫ ậ ề ề ả ấ v n đ n n t ng, c t lõi c a lý lu n văn h c nh ng đ n nay v n ố ậ Ở ệ ồ ạ t t n t ề c nghiên c u th c s đ y đ và khoa Nam, v n đ này ch a đ h c. ọ Vì v y, m i quan h gi a văn h c và hi n th c c n ph i ả ắ ơ ứ ượ c ti p t c đ t ra và nghiên c u m t cách h th ng, sâu s c h n đ n a.ữ

ọ ế ể ể ạ

ệ ừ ứ ể ế sau năm 1986. Nghiên c u ti u thuy t th i k

t Nam t ộ ố ệ ữ ự ệ ọ giác đ m i quan h gi a văn h c và hi n th c tuy đã đ

ề ấ ị ự ư ẫ ộ này t ề ậ ở đ c p

ề ố ệ ệ ấ ậ ạ khung lý lu n cũ. Vi c xem xét l i toàn di n v n đ m i quan h

ướ ữ ữ ự ệ ắ ắ ọ ờ ố Ti u thuy t là th lo i đóng vai trò quan tr ng trong đ i s ng ờ ỳ ọ văn h c Vi ượ ừ c ố ủ nhi u c p đ , nh ng nhìn chung v n ch u s chi ph i c a ệ ng cách gi a văn h c và hi n th c, qua đó n m b t nh ng xu h

ể ứ ấ ế ề ấ ế t.

tân ti u thuy t là v n đ nghiên c u c p thi ạ ố ượ ứ ng và ph m vi nghiên c u 2. Đ i t

ố ượ ứ ủ ề ệ ữ ố ọ ng nghiên c u c a đ tài là m i quan h gi a văn h c

Đ i t ệ ự ể ế ệ

và hi n th c qua ti u thuy t Vi ứ ủ ề t Nam sau năm 1986. ề ố ậ ạ

ạ ề ệ ự ự ọ

ệ ề t Nam sau năm 1986. Tuy nhiên, trong đi u ki n t

ư ậ ể ế ạ

ượ ẩ ả ệ ữ Ph m vi nghiên c u c a đ tài là lý lu n v m i quan h gi a ể ứ ọ văn h c và hi n th c. Bên c nh đó, đ tài l a ch n nghiên c u ti u ệ ư ệ li u ỉ c các nhà nghiên

ụ ứ ế thuy t Vi ủ ề ộ b b n c a ti u thuy t trong giai đo n dài nh v y, chúng tôi ch ữ ậ t p trung kh o sát, phân tích nh ng tác ph m đ ứ c u, phê bình chú ý, đánh giá cao. 3. M c đích nghiên c u

ệ ữ ự ứ ệ ố ọ

ướ ữ ể ậ ậ ắ ế ậ t l p Nghiên c u m i quan h gi a văn h c và hi n th c, thi ổ ộ ắ ng v n đ ng, đ i ơ ở c s lý lu n đ xem xét, n m b t nh ng xu h

5

ế ớ ệ ừ ả ủ ể m i căn b n c a ti u thuy t Vi t Nam t sau năm 1986.

ươ ứ 4. Ph ng pháp nghiên c u

ươ ượ ử ụ ậ

Các ph ế ng pháp chính đ ệ c s d ng trong lu n án: ố Ph ậ ươ ậ ấ pháp ti p c n c u trúc h th ng, Ph

ươ ươ ệ ầ ọ ng pháp ký hi u h c văn hóa, Ph

ử ụ ứ ụ ậ ngươ ế ng pháp ti p c n liên ậ ng pháp tr n thu t ngành, Ph ọ h c. Ngoài ra, lu n án s d ng các thao tác nghiên c u thông d ng:

ạ ố th ng kê, phân lo i; phân tích; so sánh.

ớ ủ ậ 5. Đóng góp m i c a lu n án

ớ ậ ề ữ Lu n án có nh ng đóng góp m i sau: 1/

ọ ệ ệ ữ

ậ ệ ệ ứ ự ậ ở ố ả Vi

ệ ề ệ ố ậ ồ ạ hi n th c trong b i c nh nh n th c lý lu n ậ

ủ ấ ứ Nghiên c u, đ xu t ạ ề ố ọ quan ni m khoa h c, linh ho t v m i quan h gi a văn h c và ề ố t Nam v m i t, th m chí đ i l p. Đóng ượ ụ ể i nhi u khác bi ệ ươ ng di n này đ quan h này còn t n t ậ góp c a lu n án trên ph

ệ ệ ả ệ ố ứ vi c lý gi

ễ ự ậ ớ ủ ể ế ệ ộ ổ ti n. 2/ Phân tích s v n đ ng, đ i m i c a ti u thuy t Vi

ừ ố ệ ố ệ ộ sau năm 1986 m t cách toàn di n, h th ng nhìn t m i quan h

ứ ủ ữ ự ế ệ ậ ả ọ

c c th hóa thông qua ự ậ ụ i h th ng khái ni m và v n d ng trong nghiên c u th c t Nam ệ K t qu nghiên c u c a lu n án góp gi a văn h c và hi n th c. 3/ ụ ụ ứ ệ ầ ả

ọ ậ ử ế ả ạ ộ ọ ị

ệ ệ ạ

t Nam hi n đ i. ậ 6. C u trúc lu n án

ế ả , ph nầ

ậ ộ ph n vào thành qu nghiên c u nói chung, ph c v cho vi c nghiên ứ c u, h c t p và gi ng d y b môn lí thuy t và l ch s văn h c, văn ọ h c Vi ấ Ngoài ph n ầ M đ u, K t lu n ệ ậ và Tài li u tham kh o ở ầ ươ ủ c a lu n án chia làm 4 ch ng:

N i dung ươ Ch

ổ ng 1. T ng quan ố ươ ự ệ ệ ể ọ Ch ế ng 2. M i quan h văn h c – hi n th c và ti u thuy t

ệ Vi t Nam sau năm 1986

ươ ự ệ ể ỏ Ch ế ng 3. Mô hình hi n th c mô ph ng trong ti u thuy t

ệ Vi t Nam sau năm 1986

6

ươ ự ắ ể ế ệ ặ Ch ng 4. Mô hình hi n th c s p đ t trong ti u thuy t Vi ệ t

Nam sau năm 1986

7

ươ Ổ

Ch ố ng 1: T NG QUAN ọ ổ ệ ữ ự ệ ề m i quan h gi a văn h c và hi n th c trong

ọ ậ duy lý lu n văn h c th gi ế ớ i

ệ ữ ư ự ố ọ ệ 1.1. T ng quan v ư t 1.1.1. M i quan h gi a văn h c và hi n th c trong t duy lý

ề ậ ệ ạ lu n ti n hi n đ i

ậ ề ư ệ ể Trong t

ư ề ể ế ằ ọ

ế ớ ể ệ ặ ậ ả ạ ạ duy lý lu n ti n hi n đ i, dù cách hi u đa d ng ọ nh ng các lý thuy t văn h c đ u có đi m chung, cho r ng văn h c i khách quan. M c dù

ứ có kh năng nh n th c và bi u hi n th gi ệ ấ ị ư ữ ự ế ề ố t nh t đ nh nh ng các lý thuy t truy n th ng,

ể ế ắ ế ướ có nh ng s khác bi ừ ế ệ t

ế ả thuy t bi u hi n, thuy t c m xúc đ n thuy t b t ch ự ề ả ế ọ ả ậ c và sau ằ t h c cho r ng con

ề này là ph n ánh lu n đ u d a trên n n t ng tri ậ ế ớ ườ ứ ả ư ố ng i khách quan nh nó v n có

i có kh năng nh n th c th gi ằ ậ ể ứ ấ ự ệ ứ và th nghi m s nh n th c y (b ng cách th c khác nhau) trong

ẩ ư ệ ế ậ ạ

ủ ệ ặ ố ọ tác ph m ngh thu t. Bên c nh đó, các lý thuy t trên ch a đánh giá ệ ữ ữ t quan tr ng c a ngôn ng trong m i quan h gi a

vai trò đ c bi ệ ọ ự văn h c và hi n th c.

ệ ữ ự ố ọ ệ ư 1.1.2. M i quan h gi a văn h c và hi n th c trong t duy lý

ậ

ệ ạ lu n hi n đ i ầ ế ỷ ữ ạ ệ

Đ u th k XX, hàng lo t nh ng phát hi n mang tính b ế ọ ọ ự ặ ự ọ

ệ ả nhiên, tâm lý h c, tri ứ ưở ế ậ ngo t trong các lĩnh v c khoa h c t ặ đ c bi ữ ọ t là ngôn ng h c đã nh h

ơ ở ướ ệ ự ệ ữ

ướ c t h c và ề ố ng đ n nh n th c v m i ặ c ngo t ngôn ả ủ ươ ủ ứ ậ

ồ ạ ủ

ọ quan h gi a văn h c và hi n th c. Trên c s “b ng ”, ữ các nhà hình th c ch nghĩa ch tr ườ ỏ ọ h c ra kh i môi tr ư ộ ệ ố ng sinh thành và t n t ị ướ

nh m t h th ng nh nguyên khép kín ký hi u/ý nghĩa, h ự ệ ữ ệ ệ ệ ố ọ

ệ ữ ự ạ ủ ữ ậ ố tri ề đ ph nh n m i liên h gi a ngôn ng và th c t

ủ ư ế ấ ặ ả ỉ ng cô l p văn b n văn ả i c a nó, xem văn b n ớ ệ ng t i ừ ề t tiêu toàn di n m i quan h gi a văn h c và hi n th c. T ti n ấ i, các nhà c u ể trúc ch quan tâm đ n văn b n và đ c tr ng c u trúc c a nó đ

8

ả ả ế ki n gi

ủ i nghĩa c a văn b n. ố ệ ữ ự ọ ệ ư duy lý

ệ ạ ậ ậ 1.1.3. M i quan h gi a văn h c và hi n th c trong t lu n h u hi n đ i

ọ ậ ậ ệ ư ệ ữ

ớ ề ễ ệ ướ ự ắ hi n th c g n li n v i “b c ngo t di n ngôn”, xem xét ngôn ng

ạ ề ứ ế ạ

ố ủ ữ ạ ề ự ề ự ng t o ra quy n l c, duy trì và c ng c quy n l c; ngôn ng

ọ ự ữ ế ị ủ ể

ấ ề ự ệ ậ ạ ậ hành quy n l c;… Các nhà h u c u trúc, h u hi n đ i nh n

ạ ữ ế ủ ươ ộ

nh ng h n ch c a ph ấ ươ ề khép kín nên đã đ xu t các ph ng pháp gi

ứ ẫ ữ ế ả ố ủ vào tìm ki m nh ng đ t g y c a văn b n, n i mà m i liên h v

ặ ấ ọ ề ừ ế ệ ấ ấ

ơ ế ứ ụ ữ ế ả

ủ ệ ệ ậ ạ

ự Quan ni m nh th , ch nghĩa h u hi n đ i ch ộ ố ạ ự ỗ ự ỗ ươ ủ ằ ộ

ư ự ệ ậ ộ ồ

ạ ề ố T duy lý lu n h u hi n đ i v m i quan h gi a văn h c và ữ ặ trong vai trò ki n t o tri th c, chân lý, quy ph m, ni m tin,…; ngôn ữ ự ậ quy t đ nh, “l a ch n” ch th ; ngôn ng tham gia vào s v n ậ th yấ ả ng pháp truy tìm nghĩa trong m t văn b n ả ấ i c u trúc khi chú tâm ệ ề ơ ả m t c u trúc y u nh t. T đó, h đ xu t khái ni m liên văn b n ế và c ch quy chi u liên t c gi a các văn b n ch không quy chi u ủ ư ế ề ệ v hi n th c. ộ ng tái t o s h n đ n c a cu c s ng b ng s h n đ n nhân ự ụ ừ đó tr ng bày m t “hi n th c th m ph n” thông qua s ng y ế ạ ữ ả ố tr ạ t o, t ả ạ t o, ki n t o nh ng b n sao không có b n g c.

ứ ố ổ ệ ọ 1.2. T ng quan tình hình nghiên c u m i quan h văn h c

ệ ể ự ế ệ ừ sau năm 1986 t Nam t

ệ ữ ứ ọ ố ệ

ề ố ừ ệ ậ hi n th c và ti u thuy t Vi ự 1.2.1. Tình hình nghiên c u m i quan h gi a văn h c và hi n th c T sau năm 1986, lý lu n v m i quan h này đã đi qua ba giai

ớ ổ ầ ầ ạ ạ ấ ữ ề

ề ề ự ả ượ ỏ do sáng tác, đòi h i nhà văn ph i đ

ớ ệ ớ ấ li n v i v n đ t ự c vi ừ ứ ư ễ ạ đúng v i hi n th c nh nó đang di n ra. Giai đo n th hai t

ế ủ ớ ự ệ ấ ọ

1988 v i s xu t hi n bài vi ề ượ ứ ạ ề ệ ậ ả ậ ớ

c th o lu n g n li n v i vi c nh n th c l ấ ờ ấ này, v n đ đ ậ ệ ữ ề ố ạ ắ đo n. Giai đo n đ u là nh ng năm đ u đ i m i, khi v n đ này đi ế t năm ạ t c a Lê Ng c Trà. Trong giai đo n ả ắ i ph n ánh lu n. Sau th i gian t m l ng, v n đ m i quan h gi a văn

9

ặ ậ ữ ượ ự ạ ế ụ i ti p t c đ ệ ọ h c và hi n th c l

ộ ấ ậ ậ ể ế ề

ạ ả ệ ệ ệ ừ ướ ượ c đ

ớ ọ ữ ự ế ớ t Nam t ng b ậ ấ ủ Vi ủ c a lý lu n văn h c th gi

ạ ệ ừ ữ ọ ứ ụ ệ ớ ứ c đ t ra trong nh ng nh n th c ọ chuy n bi n v ch t. Trong không gian h i nh p, lý lu n văn h c ờ c hi n đ i, hòa vào dòng ch y hi n th i i. Nh ng thành t u m i nh t c a ngôn ướ ượ c đ

c gi ề ả ứ ữ ng h c hi n đ i đã t ng b ọ ở ướ n

ệ ữ ừ ự ệ ọ

ượ ữ ề ệ ặ ấ ố ố i thi u và ng d ng trong ớ ậ ứ c ta trên n n t ng nh ng nh n th c m i nghiên c u văn h c ạ ề ố v m i quan h gi a văn h c và hi n th c. T đây, hàng lo t c đ t ra và tái

nh ng v n đ căn c t trong m i quan h này đã đ ệ ủ ữ ớ ự ứ ậ ấ ọ

ư ộ ứ ệ ể ậ

ướ ề ề ẩ ấ ọ tr ng đã đ y v n đ sang chi u h

ở ệ ố ị ủ ườ ứ ệ nh n th c. S xu t hi n c a ngôn ng v i vai trò quan tr ng trong ọ nh n th c và bi u hi n văn h c nh m t khâu trung gian quan ậ ng khác khi mà chính nh n ẽ i đã b “b a vây” b i h th ng ký hi u. Chúng tôi s

ế ụ ắ ọ ệ ả ậ th c con ng ế ừ k th a, ch t l c và ti p t c bi n gi

ứ ể i trong lu n án. ệ ế

ừ ố 1.2.2. Tình hình nghiên c u ti u thuy t Vi ệ ữ ọ ệ nhìn t

t Nam sau năm 1986 ự m i quan h gi a văn h c và hi n th c ầ ể ả ổ ớ

ớ ủ ườ ượ ế ổ ị ế Trong kho ng 10 năm đ u đ i m i (1986 – 1995), ti u thuy t ể ự c bàn đ n trong s chuy n d ch, đ i m i c a văn ng xuyên đ th

ệ ị ẳ ế ể xuôi Vi t Nam. Sau đó, khi ti u thuy t đã kh ng đ nh đ

ờ ố ủ ở ể ạ ọ trung tâm c a đ i s ng văn h c, th lo i này tr thành đ i t

ặ ệ ạ ứ ượ c quan tâm đ c bi

ừ ấ ớ ệ ế t Nam t

ự t. Trong s đa d ng h ổ ậ ổ sau đ i m i, n i b t nh t là xu h ế ớ ể ạ ủ ệ ậ ữ ụ nghiên c u đ ể ậ c n ti u thuy t Vi ậ v n d ng nh ng t

ng lý lu n hi n đ i c a th gi ữ ướ ậ ộ ớ ư ưở t ị ắ ắ phá, n m b t giá tr , nh ng b

ổ c v n đ ng, đ i m i th lo i. ế ệ ể ễ ự ị ượ c v trí ố ượ ng ế ướ ng ti p ướ ng i đ khám ể ạ Từ ươ t Nam ba m i năm qua,

ứ th c ti n nghiên c u ti u thuy t Vi ợ ữ ứ ườ ạ ừ ả nh ng nghiên c u tr ố ớ ừ ng h p (đ i v i t ng tác gi

ụ ể ngo i tr ẩ ể ể ế ổ ậ ộ ố ướ ph m c th ), có th k đ n m t s xu h

ể ạ ướ ệ ậ ậ ộ cách tân thi pháp th lo i; nh n di n các khuynh h

ứ ự ậ ể ủ ể ạ ớ ủ ộ ổ , tác ứ ng n i b t: nghiên c u ng v n đ ng, ể phát tri n c a th lo i; nghiên c u s v n đ ng, đ i m i c a ti u

10

ề ế ở ụ ể ạ ượ ự ữ các đ tài c th ;... Nh ng thành t u đ t đ

ề ả ứ ủ ậ thuy t ủ ể th ph nh n,

ị ủ ữ ế ế ệ ậ ả c là không ả ậ tuy v y, trên n n t ng c a khung tri th c ph n ánh t Nam ể i giá tr c a ti u thuy t Vi

lu n, nh ng phân tích, ki n gi ẫ ằ ọ ố ủ ể ệ ữ

ả ể ư ữ ủ

ọ ệ ủ ể ủ ệ ượ ộ quan h liên ch th c a tác ph m văn h c – m t hi n t

ọ ế ệ ướ sau năm 1986 v n n m tr n trong m i quan h gi a ch th khách ố th ph n ánh, ch a đánh giá đúng vai trò c a ngôn ng trong m i ẩ ng giao ế ở ừ ộ ố ế ậ ộ

ượ ụ ứ ể ế ậ

ti p ký hi u h c. H ng ti p c n r ng m t ọ h c đ ặ ộ ố ữ ế ớ

ữ ư ự ệ ẫ ở ớ ị

ư ệ ớ ự ữ ế

ớ ế ườ ể ế ế m t s lý thuy t văn ớ ờ ỳ ổ c v n d ng trong nghiên c u ti u thuy t th i k đ i m i ắ ệ m c dù đã mang đ n m t s khái ni m m i, khám phá nh ng s c duy di n và thành t u m i, tuy nhiên v n b trì níu b i nh ng t ữ ổ ề ả n n t ng, khi n nh ng tìm tòi, đ i m i t a nh vi c đánh nh ng ị ặ ng m i đ n cái đích m c đ nh: ti u thuy t đã chi m lĩnh

con đ ệ ắ ơ ự hi n th c sâu s c h n.

ổ ươ ươ Trong ch

ố ọ ng 1: ọ ể ế Ti u k t Ch ệ ữ

ọ ớ ứ ệ ữ ệ m i quan h gi a văn h c và hi n th c trong lý lu n văn h c th ố gi

ố ậ ệ ụ ự ứ ể th c và v n d ng m i quan h này trong nghiên c u ti u thuy t

ệ ừ ấ ộ ế ớ

t Nam t ề ễ ề ẳ ấ ậ ấ ị

ư ượ ệ ữ ề ệ ọ quan h gi a văn h c và hi n th c không h cũ và ch a đ

ự ễ ế ấ ng 1, chúng tôi đã t ng quan ế ậ ự ệ i và tình hình nghiên c u m i quan h gi a văn h c và hi n ế ở ứ ạ năm 1986 đ n nay. Tính ch t r ng l n và ph c t p Vi ề ố ể ủ ấ c a v n đ là đi u d nh n th y. Có th kh ng đ nh, v n đ m i ả ự i c gi ệ c ta hi n nay. ậ ở ướ n

quy t xong xuôi, nh t là trong th c ti n lý lu n ề ố ệ ữ ữ ệ ổ ớ

ề ể ứ ự ữ ệ ế ớ

ẽ ượ ế ụ ệ ả Nh ng tìm tòi, đ i m i trong quan ni m v m i quan h gi a văn ệ ọ t h c và hi n th c cùng v i nh ng nghiên c u v ti u thuy t Vi ế ừ i, k th a và c chúng tôi ti p t c bi n gi Nam sau năm 1986 s đ

ể ậ phát tri n trong lu n án.

11

Ệ Ệ Ự Ọ Ố Ch

Ế Ể

ệ ệ ữ ề ố ngươ 2: M I QUAN H VĂN H C HI N TH C Ệ VÀ TI U THUY T VI T NAM SAU NĂM 1986 ọ

ọ ư ứ

ọ ự 2.1. V m i quan h gi a văn h c và hi n th c ự ệ 2.1.1. Văn h c nh là hình th c mô hình hóa hi n th c ứ ủ ể ế ộ

ủ ể ự ệ ữ ữ ọ tác ph m văn h c là m t

ế ớ ượ ệ ố ứ ế ộ s ki n giao ti p ớ ằ c nói t i b ng h th ng ký hi u. i đ

ti p và b c tranh th gi ệ ề ệ ự ẩ ọ ớ

gi ạ ươ ệ ớ i trong t t

ấ ệ ẩ ọ ỗ Văn h c là m t hình th c giao ti p liên ch th , trong đó m i ế gi a nh ng ch th giao ẩ ệ Thế ộ ọ i ký hi u h c v hi n th c trong tác ph m văn h c có tính n i ả Hi n th c ự ệ ự ng quan v i hi n th c bên ngoài văn b n. ậ ọ ệ trong tác ph m văn h c đóng vai trò ch t li u ký hi u h c, vì v y,

ị ọ ố ự ự ệ ữ

ự ơ ở

ợ ặ ự ươ ơ ế ơ ự ơ

ế ế ạ ng h p đ c bi ự

ị ọ ử ồ ạ ổ ế ể

ế Trong l ch s văn h c, t n t ơ ả ổ ơ ch trò ch i c b n là

ề ơ ế ự ươ ồ

ự ệ ọ

ự ắ ự ệ ặ ặ ỏ

ế ớ ự ổ ứ ự ứ ấ i th c ch t là s t

ự ả ậ ọ ồ trúc không đ ng c p. Vì v y, chúng tôi ki n gi

ệ m i quan h gi a văn h c và hi n th c luôn luôn là s phiên d ch. ẩ ọ ệ 2.1.2. C s xem xét mô hình hi n th c trong tác ph m văn h c ệ ớ ơ ế t v i c ch C ch trò ch i, s ch i có s t ọ ẩ ệ ậ ki n t o và ti p nh n mô hình hi n th c trong tác ph m văn h c. ơ ủ i ph bi n hai th pháp, hai ki u c ợ mô ph ngỏ (imitation) và t h p ẳ ng đ ng v c ch cho phép chúng tôi kh ng (combination). S t ệ ơ ả ị đ nh hai mô hình hi n th c c b n trong văn h c: mô hình hi n ự ế th c mô ph ng và mô hình hi n th c s p đ t. M t khác, s ki n ấ ắ ạ ch c các m t xích c u t o b c tranh th gi ế ấ i và l a ch n ba ệ ậ ổ ứ ươ ệ ệ ể ể ả ch c truy n k , nhân v t truy n k và ng di n căn b n là t

ầ ự ứ ệ ậ ph ổ ứ t

ch c tr n thu t làm căn c xem xét các mô hình hi n th c trong ể ế ệ

ti u thuy t Vi ể t Nam sau năm 1986. ế ư ứ ộ ệ

ư ộ ể ạ ố

ự 2.2. Ti u thuy t nh là m t hình th c mô hình hóa hi n th c ệ 2.2.1. Th lo i nh m t mã chi ph i quá trình mô hình hóa hi n th cự

ể ạ ượ ệ ố ể ắ Mã th lo i đ ậ ữ c hi u là h th ng nh ng nguyên t c xác l p

12

ệ ữ ể ạ ể ạ ố ỗ ờ m i quan h gi a thông tin và th lo i. M i th lo i bao gi cũng

ộ ấ ươ ố ổ ữ ắ ị có m t c u trúc t ng đ i n đ nh và v ng ch c, có vai trò chi

ệ ổ ứ ả ụ ể ế ậ ố ch c và ti p nh n các văn b n c th .

ể ạ ư ệ ề ph i vi c t ặ ự ấ 2.2.2. Đ c tr ng th lo i và v n đ mô hình hóa hi n th c

ế ể trong ti u thuy t

ế ể ể ạ ế ấ

ư ắ ạ ư ữ ặ ớ ị ch a đ nh hình v i nh ng đ c tr ng ch a r n l

ố ượ ủ ể ể ổ ọ Ti u thuy t là th lo i văn h c duy nh t còn đang bi n đ i, ể ầ ư i và đ y uy n ế ể ệ ng khám phá và bi u hi n c a ti u thuy t là cái chuy n. Đ i t

ặ ể ư ệ ạ ế ả

ồ hi n t ậ ể ủ ề

ề ề ề ạ ố ớ

ế ớ ự ế ự ệ ấ ạ ậ

ho t và s ti p xúc m t thi ạ ư ế ể ứ ệ ế ả i ch a hoàn thành. M t khác, ti u thuy t có kh năng thâm ể ạ ỉ nh p, thu hút và đ ng hóa trong ch nh th c a nó nhi u th lo i, ẻ nhi u chi u đ i tho i khác nhau. V i tính năng m m d o, linh ệ t v i hi n th c trong tính ch t thì hi n ệ ặ t trong vi c i nh th , ti u thuy t ôm ch a kh năng đ c bi t

ự ệ ệ ể khám phá và bi u hi n hi n th c.

ự ổ ớ ể ố ả ử ệ ế ị 2.3. B i c nh l ch s , văn hóa và s đ i m i ti u thuy t Vi t Nam

ủ ể ử ế ị ệ sau năm 1986 ố ả 2.3.1. B i c nh l ch s , văn hóa c a ti u thuy t Vi t Nam sau năm

1986

ộ ậ ệ ộ ổ ấ ướ c và h i nh p qu c t ớ Công cu c đ i m i toàn di n đ t n

ộ ả ớ ể ổ

ệ ộ ổ ế ệ ớ

Vi ướ ự ủ ế ạ n

ị ế ế ậ ẩ ạ ộ ộ

ộ ơ ộ ớ ề ư ế ổ t

ố ế là ế ủ ự ậ ố ả b i c nh văn hóa căn b n c a s v n đ ng, đ i m i ti u thuy t ấ ư t Nam sau năm 1986. N u nh công cu c đ i m i toàn di n đ t c mang đ n không khí dân ch và s phân hóa, đa d ng cá tính ố ậ sáng t o, th hi u th m mĩ ti p nh n, thì công cu c h i nh p qu c ế đã mang đ n m t c h i khác, đ a hành trình đ i m i n n văn ủ ề ọ ế ớ ỹ ạ ậ ọ ộ h c đi vào qu đ o v n đ ng c a n n văn h c th gi i.

ổ ớ ủ ể ự ậ ộ ế ệ 2.3.2. S v n đ ng, đ i m i c a ti u thuy t Vi t Nam sau năm

1986

ừ ầ ế ỷ ế ườ ủ ệ ạ T đ u th k XX đ n nay, con đ ể ng hi n đ i hóa c a ti u

13

ệ ế ỷ ầ ả ấ ố ọ ế thuy t Vi

t Nam tr i qua ba d u m c quan tr ng. Đ u th k XX, ế ậ ể ạ ọ ộ ớ ỏ cùng v i văn h c nói chung, ti u thuy t v n đ ng ra kh i ph m trù

ạ ạ ạ ạ ể ệ

ị ở ộ ộ ớ ạ ử

ớ ồ ổ ế ộ ầ

ấ ề ả ố

ộ trong công cu c đ u tranh gi ướ ạ ị ứ ắ ạ ấ n

c. Đ i th ng mùa xuân 1975 đã ch m d t m t giai đo n l ch s ộ ươ ủ ắ ạ ở ộ ớ đau th

ả ặ ề ủ ướ ự ừ ế

ố ả ử ể ế ị

trung đ i, chuy n sang ph m trù hi n đ i. Cách m ng tháng Tám ể thành công m ra m t giai đo n m i trong l ch s dân t c, ti u ộ ắ thuy t thêm m t l n đ i m i, g n bó và đ ng hành cùng dân t c ấ ấ i phóng mi n Nam, th ng nh t đ t ử ộ ụ ậ ng c a dân t c, m ra m t giai đo n m i, kh c ph c h u ể c xây d ng và phát tri n ứ c. Trong b i c nh l ch s , văn hóa đó, ti u thuy t đã ch ng ớ ộ ộ qu n ng n c a chi n tranh, t ng b ấ ướ đ t n ế ộ ổ ố ớ ọ ki n m t cu c đ i m i quan tr ng v i c t m c năm 1986.

ạ ả ủ ự ộ ộ ạ ộ

ớ ệ ế ẽ ế ừ ự ự ổ

ể ừ ể ụ t Nam t ệ ể m , khi n ti u thuy t Vi ế ệ ừ th c c di n ti u thuy t Vi giác đ

ấ ủ t Nam t ệ sau năm 1986 t ể ấ ự ể

ố ả ở ươ ẫ ỏ mô ph ng v n đóng vai trò nòng c t c ệ ng di n s l ph

ủ ư ự ể

ẽ ủ ể ệ ắ ạ

ử ậ ợ ộ ị

ướ ữ ừ ể ọ ổ ớ ạ Đ i h i VI (1986) c a Đ ng đã t o ra m t đ ng l c m nh ổ đây th c s đ i m i. Nhìn t ng ộ ế phân xu t c a các mô hình hi n th c, có th th y rõ, ti u thuy t ố ượ ng ậ ự ỗ cũng nh thành t u. Tuy nhiên, cũng không th ph nh n s tr i ặ ự ậ d y ngày càng m nh m c a các th nghi m s p đ t. Đây là s ủ ấ ướ ố ả ậ c v n đ ng h p quy lu t khi b i c nh l ch s văn hóa c a đ t n ộ cao trào đ i m i sang h i c chuy n quan tr ng, t

nhâp qu c t

ọ ư ể ươ ứ đã có nh ng b ố ế . ế ng 2:

ệ ự Ti u k t ch ứ ọ i trong tác ph m văn h c ch u s

ủ ế ị hóa hi n th c. B c tranh th gi ố ủ ể ệ ạ

ế ớ ấ ị ữ ữ ể

ể ạ ề ẩ ế ủ ộ ộ ề ở

ữ ề ể ệ ề ẩ ạ ọ ộ Văn h c nh là m t hình th c mô hình ị ự ẩ ế ớ ạ ch đ nh c a hàng lo t các m i quan h liên ch th và luôn t o thành nh ng hình thái nh t đ nh. Ti u thuy t v i nh ng tính năng ẻ ữ ư u th c a th lo i ti m n nh ng biên đ r ng m , m m d o, linh ho t là ti n đ quan tr ng thúc đ y nh ng th nghi m cách

ự ệ ệ ể ạ tân đa d ng trong khám phá và bi u hi n hi n th c. Chúng tôi đã

14

ợ ữ ơ ự ươ ế ạ ủ ậ phân tích s t

ế ớ ế ệ ơ hình thái mô hình th gi

ế ấ ệ ậ ả ẩ

ơ ở ự ứ ệ ể ng h p gi a c ch t o sinh và v n hành c a các ữ ậ ớ ơ i ngh thu t v i c ch trò ch i; nh ng ừ ạ ệ ủ , t o bình di n k t c u căn b n c a tác ph m ngh thu t ngôn t ệ ế ậ t l p c s nghiên c u các mô hình hi n th c trong ti u thuy t Vi

Nam sau năm 1986.

15

ươ Ỏ Ự Ệ Ch

ng 3: MÔ HÌNH HI N TH C MÔ PH NG Ệ Ể Ế

TRONG TI U THUY T VI T NAM SAU NĂM 1986 ế ả ự ỏ ể ệ ấ ệ 3.1. B n ch t mô hình hi n th c mô ph ng trong ti u thuy t Vi t

ị ế ủ ủ ể ự

Nam sau năm 1986 ỏ ệ 3.1.1. Mô hình hi n th c mô ph ng và v th c a các ch th giao ti p ế

ỏ ể ế ế ớ ộ Ti u thuy t theo mô hình mô ph ng cam k t v i đ c gi

ộ ự ế ớ ể ả ố ỉ m t th gi

ế ề ộ ứ ế ớ ớ ự ỉ Cùng v i s cam k t v m t b c tranh th gi

ừ ệ ẳ ế thuy t Vi

t Nam t ủ ể ủ ể ụ ế ớ ả ề v ấ i chân th c, kh tín, mang tính ch nh th , th ng nh t. ể ể i ch nh th , ti u ộ ủ ị ế ư ị sau năm 1986 kh ng đ nh v th u tr i c a ệ i ngh ọ mô hình ch th mang bài h c, ch th d ngôn. Th gi

ị ế ụ ộ ư ế ủ ậ ườ ọ ậ thu t nh th luôn xác l p v th th đ ng c a ng

i đ c. ế ớ ệ ự ứ ỏ i

3.1.2. Mô hình hi n th c mô ph ng và b c tranh th gi ứ ủ ể ở ắ ớ ị ư ủ ắ V i v trí u th ng c a ch th s đ c chân lý, b c tranh th

ể ớ ủ ỏ ừ ặ gi

ế i c a ti u thuy t mô ph ng t ọ ụ ở ậ ộ

chuyên ch bài h c. Quy t ằ ệ ổ ứ ể ả ể ch c truy n k nh m chuy n t i bài h c, nh m t t

ố ạ ự ế ứ ổ ớ vào t ẽ s chi ph i t o d ng mô hình b c tranh th gi ế sau năm 1986 là mô hình đ c thù ờ ồ ạ ủ ộ dòng v n đ ng ph n t p c a cu c đ i ư ộ ấ ế ọ t y u ấ i b đôi, nh t

ề nguyên v nghĩa. ổ ứ ệ ể

ấ ủ ệ ố ủ ề ố

3.2. T ch c truy n k 3.2.1. Tính th ng nh t c a h th ng motif ch đ ề ả ủ ứ ế ớ ổ Song hành cùng n n t ng c a b c tranh th gi

i b đôi và ể ỏ ố ấ ế ể ặ

ề ủ ề ế ớ ư ắ ầ

ủ ề ườ ự ố ượ ấ ấ ng đ

chính. S th ng nh t trong phân c p ch đ th ộ ế ự ẹ ớ ứ ướ ự d ng cùng v i b c tranh th s v n nguyên, sinh đ ng là b

ờ ỏ ư ế ư ử ọ th ng nh t, ti u thuy t mô ph ng sau năm 1986 m c dù tri n khai ủ ề ề nhi u ch đ khác nhau nh ng đ u châu tu n, g n k t v i ch đ c xây ế c ti n duy quan tr ng trên hành trình r i b t duy s thi và tìm đ n t

ế ự th s .

16

ổ ứ ự ệ ộ 3.2.2. T ch c xung đ t và s ki n

ể ỏ ệ ừ ế Trong ti u thuy t mô ph ng Vi

t Nam t ệ ể sau năm 1986, ộ ị ộ ế ứ ể ổ ồ ch c truy n k bao g m m t xung

ự ệ ộ

ể ừ ộ ệ ầ ọ

ể ượ ệ ể ố ư chi m v trí u tr i là ki u t ế ộ đ t chính, chia tách và liên k t các s ki n. Xung đ t luôn đóng vai ộ ổ ứ ch c truy n k . T m t xung đ t ả c tri n khai trong m i nhân qu

ể ủ ự ệ ể ệ ạ trò quan tr ng hàng đ u trong t ư ế trung tâm nh th , truy n k đ ẩ ự ủ c a các s ki n đ thúc đ y s phát tri n c a m ch truy n.

ệ ể

ướ ư ộ ủ ế ắ ậ 3.3. Nhân v t truy n k 3.3.1. Xu h

ng u tr i c a nguyên t c phân tuy n ạ ứ ậ ẩ ệ ư ộ Nh m t quy lu t, vi c trao l

ộ ả ậ ữ i ch c năng thúc đ y truy n k ế ế ể cho nhân v t bu c các nhà ti u thuy t ph i tính đ n nh ng t

ố ạ ự ừ ố ậ

ầ ệ ể ổ ướ ế ể ạ

ế ờ ỳ ổ ấ ủ truy n k b đôi thu n nh t c a ti u thuy t giai đo n tr ụ ỏ ạ ứ ẻ ớ thuy t th i k đ i m i đã d ng công ch nh , t o ra b c tranh th

ứ ợ ướ ạ ả ớ i ph c h p, đa t p d gi

ư ẫ ậ ộ nhân v t tuy v n đóng vai trò u tr i trong t

ờ ỳ ổ ệ ữ ệ ớ ế thuy t Vi

ứ ạ ệ ề ạ ậ ơ ớ ệ ể ươ ng quan đ i l p. T cái nhìn phân c c, đ i kháng, t o không gian ể c, ti u ế ế i cái nhìn nhân b n. Mô hình phân tuy n ậ ể ệ ổ ứ ch c ngh thu t ti u ố ư t Nam th i k đ i m i, nh ng m i quan h gi a các ướ c.

nhân v t đã đa di n và ph c t p h n nhi u so v i giai đo n tr Ở ủ ể ự ữ ậ ọ đây, nhân v t đóng vai trò là nh ng ch th l a ch n.

ướ ư ộ ủ ậ 3.3.2. Xu h ng u tr i c a mô hình nhân v t tính cách

ấ ự ở ạ ủ ấ ố ể D u m c năm 1986 đánh d u s tr l

ờ ậ ồ ế ớ i c a ti u thuy t v i ượ c quan tâm trong xu

dòng đ i “sinh hóa h n nhiên”, nhân v t đã đ ướ ừ ả ế ự ứ ứ ể ế ớ ng ph c th hóa t h ậ i nhân v t trong

c m h ng th s . Th gi ượ ế ỏ ể ế ụ c d ng công xây

ti u thuy t mô ph ng sau 1986 vì th luôn đ ự ề ệ ậ ố

ế ớ ườ ủ ằ ộ ạ d ng trên nhi u bình di n: ngo i hình, tính cách, tâm lý, s ph n, ư i sinh đ ng, vô cùng c a con ng i nh

… nh m khám phá th gi ố v n có.

ổ ứ ầ ậ 3.4. T ch c tr n thu t

17

ộ ủ ệ ố ư ậ ầ ấ

3.4.1. Tính u tr i c a h th ng tr n thu t phân c p ỏ ế ớ ậ ủ ệ ế ể i ngh thu t c a ti u thuy t mô ph ng sau năm Trong th gi

ạ ậ ể ệ ườ ầ ể 1986, các nhà văn đã th nghi m ki u d ng ng

ố ữ ấ ở ắ tri, n m gi

ầ ủ ấ chân lý và phân c p nó th ng nh t ộ ể T m nhìn, đi m nhìn và thái đ đánh giá c a nhân v t nh th ch

ủ ủ ự ườ ầ ậ

ầ ườ là s phân tán có ch đích c a ng ậ ẩ ướ ng

i tr n thu t n tàng luôn có xu h ẻ ậ chia s , bình lu n, đánh giá đ i t ng.

ư ể ậ

ấ ả ườ ấ

ng nhìn y vào ch đ ấ ậ ầ ậ ổ

ế ậ ư ế ộ

ỉ ẫ ự ế i tr n thu t toàn ậ các nhân v t. ỉ ư ế ậ ờ ồ i tr n thu t toàn tri. Đ ng th i, ể ộ ự ấ s ng chen l n, hi n l ổ ứ ự ặ ố ượ M c dù nhà văn t ch c s ể luân phiên đi m nhìn, trao đi m nhìn cho nhân v t nh ng tính phân ủ ề ữ ấ t c nh ng tr c p cho phép thu hút t ậ ỉ ợ chung; b sung, t p h p, hoàn ch nh nhân v t. Phân c p tr n thu t ắ nh th đóng vai trò m t nguyên t c ti p c n chân lý đã xong xuôi, ẩ ườ ọ i đ c trong quá trình tìm nghĩa n

tr c ti p tham gia ch d n ng tàng trong tác ph m.ẩ

ả ư ộ ủ ệ ố

ể ế ỏ ở

3.4.2. Tính u tr i c a h th ng mô t ệ Trong ti u thuy t mô ph ng Vi ả ụ ả phong cách hóa ừ t Nam t ề sau năm 1986, các ữ ạ tác gi

luôn d ng công mô t ặ ụ ể ộ phông n n, t o thành nh ng không ộ ậ

ế ậ ộ ỉ gian c th , sinh đ ng và đ t nhân v t hành đ ng trong đó. Hoàn ả c nh không ch là không gian cho nhân v t hành đ ng, trên h t nó

ố ệ ả ậ ế ớ ượ ắ t v i nhân

ỏ ẩ ế ể ơ ả c c t nghĩa trong m i quan h nhân qu m t thi ề ậ

ả ư ộ ư ủ ầ ặ t

ạ ể ế ẩ ỏ

ử ụ ừ ờ ườ ữ ể ệ ạ ớ ng, góc c nh đ

th nghi m s d ng nh ng l p ngôn t ậ ạ đ i th ế ự ự ự ắ ọ

ự ể ọ

ự ự ắ ự ậ ố ữ ộ còn đ ậ v t. C b n các tác ph m ti u thuy t mô ph ng đ u t p trung mô ậ ả hoàn c nh nh m t nét phong cách hóa đ c tr ng c a tr n thu t. Bên c nh đó, các tác ph m ti u thuy t mô ph ng sau năm 1986 đã ể ợ kh c h a nhân v t, t o d ng không khí th s chân th c. Phù h p ữ ấ ớ ệ ố v i h th ng đi m nhìn phân c p và khát v ng xây d ng nh ng nhân v t s ng đ ng, ngôn ng đã th c s tham gia đ c l c trong

ậ ạ ế ớ ự ệ ắ ọ ử ả vi c kh c h a nhân v t, t o d ng th gi i khi kho ng cách s thi

18

ượ đã đ

ỡ c tháo d . ế ể ươ Ở ươ ch

Ti u k t Ch ế ạ ứ ơ ỉ ớ ế ng 3: ậ ch ra c ch t o sinh, v n hành b c tranh th gi

ỏ ừ ệ ế ể

ị ề ể ế ớ ỉ

ể ế ỏ thuy t th nghi m mô hình mô ph ng t ẹ ế ề ộ k t v m t th gi ề ế ớ ả ự

ứ ọ ế ớ ặ ứ

ể ạ ậ ớ ữ ườ ắ o giác v th gi ậ l p b c tranh th gi ữ ớ ổ ng 3, chúng tôi đã phân tích và ể i trong ti u ớ ự sau năm 1986. V i s cam ạ ậ ơ i ch nh th , toàn v n, đ n tr v nghĩa, t o l p ạ i có th c, các nhà ti u thuy t mô ph ng đã t o ế ở i đ c thù chuyên ch bài h c, b c tranh th i v ng ch c. Đ t o l p mô ớ i b đôi v i nh ng đ gi

ẩ ứ ớ ự ế ớ ư ậ i nh v y, các tác gi

ự ệ ệ ố ấ ng ranh gi ả ổ t ủ ề hình th gi ố ấ c p và th ng nh t các h th ng ch đ , trao cho s ki n v th

ướ ớ ổ ọ ệ ể ứ ch c truy n k . Cùng v i đó, xu h

ch c tác ph m v i s phân ị ế ng nhân ậ ầ ợ ậ ế ứ ệ ố

ả ệ ọ

ự ự ổ ế

xây d ng th gi ề ế ự ướ ử ể ế ả ỡ h

ữ ể ổ

ự ớ ỗ ự ủ ư ệ ế ể ệ

quan tr ng trong t ậ v t phân tuy n, nhân v t ph c h p và h th ng tr n thu t phân ằ ể ữ ấ phong cách hóa là nh ng th nghi m quan tr ng nh m c p, mô t ớ ấ ế ớ i tuy n tính, sáng rõ. T t nhiên, trong s đ i m i ỏ ng v th s , phá d kho ng cách s thi, ti u thuy t mô ph ng ế ộ duy hi n th c v i n l c chi m lĩnh và bi u hi n cu c ằ ẻ ẹ ườ ủ ộ sau năm 1986 đã có nh ng cách tân đáng k trong khung kh ch ị đ nh c a t ờ đ i trong v đ p sinh đ ng và th ng h ng c a nó.

19

ươ Ự Ắ Ặ Ch

Ệ ng 4: MÔ HÌNH HI N TH C S P Đ T Ệ Ế Ể

ể ệ ấ ặ TRONG TI U THUY T VI T NAM SAU NĂM 1986 ệ ế ự ắ ả 4.1. B n ch t mô hình hi n th c s p đ t trong ti u thuy t Vi t

ự ắ ặ ị ế ủ ủ ể

Nam sau năm 1986 ệ 4.1.1. Mô hình hi n th c s p đ t và v th c a các ch th giao ti pế

ố ỏ ệ ụ ự ứ ẹ ế ớ Ch i b vi c ph c d ng b c tranh th gi

ế ớ ể ệ ặ ự ắ ế ớ ộ ti u thuy t v i mô hình hi n th c s p đ t cam k t v i đ c gi

ộ ế ớ ư ấ ạ ệ ươ ạ ủ ấ i h c u, nh n m nh ph

ề ắ ế ớ ắ ắ ặ ự ư i s p đ t là s u th ng c a ch

ể ủ ể m t th gi ớ k . ể G n li n v i mô hình th gi th không mang chân lý, ch th giai tho i.

ỏ ị ế ủ ườ ở ắ ạ ỏ

ể ớ ự ệ ạ ố ủ thoái kh i v th c a ng ủ c a m ch truy n k v i s chi ph i c a ch đ trung tâm và s

ủ ộ ậ ộ ế ọ ượ ạ ả i toàn v n, kh tín, ả ề v ệ ng di n nhân t o c a truy n ủ ủ ự ộ ạ Khi nhà văn t đ ng ấ i s đ c chân lý, lo i b tính ch t logic ự ủ ề c trao tính ch đ ng nh p cu c và đó

ườ ộ ư ưở t ạ ng trong ph m vi cá nhân ủ xác quy t ch ý, b n đ c đ ấ ể ng duy nh t đ lĩnh h i t

là con đ ủ ự ọ c a s đ c.

ứ ệ ự ắ ặ 4.1.2. Mô hình hi n th c s p đ t và b c tranh th gi ế ớ i

ấ ố ỏ ẹ ấ ậ ầ

ậ ủ ế ắ ệ ể ế ể ỏ ế ớ

ế ớ ự ộ ỗ ờ th gi ể ủ Ch i b tính ch t nguyên v n, thu n nh t, đáng tin c y c a ặ i ngh thu t c a ti u thuy t mô ph ng, ti u thuy t s p đ t ệ i m hóa, h n đ n. Xây d ng mô hình

ả ể ặ ờ ế ớ ế ắ ti u thuy t s p đ t đã có

ề ả ị ề th nghi m mô hình th gi ứ b c tranh th gi ệ i m hóa, các tác gi ề ế ớ ữ ể ộ i huy n o, đa tr v nghĩa.

nh ng th nghi m đ c đáo v th gi ệ ổ ứ

ể 4.2. T ch c truy n k 4.2.1. Theo dòng ý th cứ

ứ ọ Dòng ý th c (stream of conciousness)

ế ỷ ủ ọ ữ ể ỉ ộ ướ ọ ng văn h c quan tr ng c a th k XX ậ trong văn h c là thu t ,

ng dùng đ ch m t xu h ố ắ ữ ạ ế ự ự ủ

là nh ng c g ng đ t đ n s chân th c c a tâm lí cá nhân. ậ ộ ố ượ ứ ể Dòng ý ụ ế c m t s cây bút ti u thuy t sau năm 1986 v n d ng th c đã đ

20

ọ ệ ế ư ộ ơ ậ ổ ứ ệ nh là m t c ch quan tr ng trong ngh thu t t

ẩ ẩ ữ ư ớ ạ ế

i h n toàn tri ủ ứ ả c p đ

ậ ấ ượ ứ

Tuy ch a có nh ng tác ph m đ y đ n gi ọ h c dòng ý th c, tuy nhiên, theo kh o sát c a chúng tôi, ể ệ ỹ k thu t c u trúc truy n k , dòng ý th c đã đ ờ ỳ ổ ệ ệ ể ớ ộ ế thuy t Vi

ể ch c truy n k . ệ ủ t c a văn ộ ở ấ ể c các nhà ti u ứ t Nam th i k đ i m i th nghi m m t cách có ý th c, ữ ệ ứ ự ạ ẩ i nh ng hi u ng th m mĩ tích c c.

mang l 4.2.2. Ghép m nhả

ả ộ ươ ứ ổ ứ ệ ể Ghép m nh là m t ph ng th c t

ệ ọ ể ể ch c truy n k tiêu bi u, ế t Nam sau năm 1986

ặ ệ ể ữ ượ ự ắ đóng vai trò quan tr ng trong ti u thuy t Vi ậ ệ th nghi m mô hình hi n th c s p đ t. Thu t ng này đ

ả ậ ữ ơ ở ử ụ ủ ự ự ệ tôi s d ng trên c s hai thu t ng căn b n c a t

ả

ố ể ự ắ ạ ỏ ế ượ th đ ắ phân m nh (fragmentation) và l p ghép (montage). Ghép m nh nh ờ ạ c hi u là s l p ghép r i r c, c ý lo i b tính tr t t

ố ả ệ ồ ạ ộ ậ ươ ạ

i đ c l p t ạ các m nh truy n t n t ộ ng đ i bên c nh nhau. ế ấ ế ệ ẫ

ẩ có xung đ t thúc đ y m ch truy n, t ế ắ ự ể ặ trúc. Ti u thuy t s p đ t sau năm 1986 thay vì d a vào trình t

ế ế ệ ạ ơ ờ ộ

ữ ữ ố ố

ờ ạ ể ị ụ ữ ệ ả ờ

ứ ẫ ứ ạ ữ ả ố ỡ

ậ ự ủ ự ệ ả ấ ố c a dòng s ki n v n có kh năng t

ự ự ệ ộ ố ờ

s truy n th ng. Gi ả đây, nghĩa đ ệ ừ ự ễ ắ ả ỡ c chúng ạ s hi n đ i: ư ả ậ ự ữ gi a Không ủ ấ t y u d n đ n vai trò c a c u ự ự s ki n thi t y u mang tính đ n nghĩa đã tháo r i, xáo tr n, t o ra vô ạ ị ớ ả ố s kh năng, nh ng tình hu ng đa tr v i nh ng giáp n i linh ho t. ứ ự Truy n k b tháo r i thành nh ng m nh v n, r i r c, ch a đ ng vô s nh ng đ t g y, quanh co, ph c t p. Ghép m nh phá v tính ự ượ c ể ớ ch t rõ ràng, l p lang, tr t t ậ v n đ ng sinh nghĩa trong t ạ t o sinh t s tái l p ghép và di n gi i các m nh v truy n k

ứ ạ ự ố trong s đ i âm ph c t p.

ứ ể ạ 4.2.3. Lai ghép các hình th c th lo i

ể ạ ệ ể ấ ộ

ự ệ ỏ ệ theo mô hình hi n th c mô ph ng Vi

ể ạ ế ắ ể ặ ộ ế Lai ghép và pha tr n th lo i đã xu t hi n trong ti u thuy t ứ ậ ở t Nam. Tuy v y, hình th c lai ghép và pha tr n các th lo i trong ti u thuy t s p đ t mang

21

ấ ể ạ ượ ư ệ ả ả hình hài và b n ch t khác bi

t. B n thân các th lo i đ ế ẩ ứ ự ạ ỉ ượ ế ể ti u thuy t không ch đ

ụ ỡ ụ ế ủ ệ ệ c đ a vào ạ c đ y lên m c c c h n, khi n các m ch ả truy n liên t c v v n mà đích đ n c a nhà ngh sĩ không ph i là

ệ ắ ệ ả t hóa, làm sâu s c thêm cho b n thân câu chuy n hay nhân

ượ ử ụ ề ấ ả ể ệ c s d ng trong c m quan v tính ch t phân cá bi ậ v t truy n k . Nó đ

ế ớ ả ủ m nh c a th gi

i. ệ ể

ẩ ậ ậ 4.3. Nhân v t truy n k ắ ướ 4.3.1. Xu h ng t y tr ng và mô hình nhân v t phân rã

ể ứ ướ ườ ố ừ con đ ng ch i t Trong xu h

ặ ẩ ể ệ ể ế ắ

ề ố ậ phân rã nhân v t theo mô hình t

ố ủ ệ ữ ự ể ả ớ phá h y m i quan h gi a s phát tri n tính cách v i hoàn c nh, t

ư ộ ệ ả ố ậ , phân tích tâm lý nhân v t. Và nh m t h qu t

ườ ị ẩ ế ủ ắ

ch i miêu t ệ ữ ế y u, khi nh ng bình di n quan y u c a con ng ữ i b t y tr ng, s ạ ể ể ậ ấ ỡ không th tìm th y nh ng nhân v t đi n hình, v m v trong th

ậ ủ ệ ế ể ệ ớ

ữ ư ỡ ỉ ậ ng ph c th hóa nhân v t, ắ ụ ti u thuy t s p đ t sau năm 1986 th nghi m t y tr ng và d ng ý ỗ ự ự ự s truy n th ng. Nhà văn n l c ừ ả ấ t ẽ ế ự ắ i ngh thu t c a các nhà ti u thuy t theo mô hình hi n th c s p ữ ả ồ ạ i nh nh ng m nh v , nh ng ậ đây, nhân v t ch còn t n t

gi ặ ờ đ t. Gi ý ni m.ệ

ệ ướ ậ ử

ể ướ ừ ị ế ủ ự ệ ế ắ ặ

ả ạ c t ệ 4.3.2. Xu h Kh ặ ữ ệ ớ

1986 đ c bi ở ầ ủ ế ắ ệ ể ể ậ kh i đ u c a truy n k . Nhân v t trong ti u thuy t s p đ t t n t

ư ữ ế ả ấ ơ nh nh ng m nh cô đ n, không còn ch t keo k t dính. Phá v

ệ ữ ế ắ ữ ể ặ ậ ố

ư ộ ủ ắ ắ ng thăm dò và mô hình nhân v t th nghi m v th c a s ki n, ti u thuy t s p đ t sau năm ể ạ t nh y c m v i nh ng tr ng thái hi n sinh làm đi m ặ ồ ạ i ỡ nh ng m i quan h gi a các nhân v t, ti u thuy t s p đ t không ệ xem xét tâm lý mà ch đích thăm dò, n m b t nh m t ý ni m,

ế ủ ả ộ ố ườ tri t lý, m t m i ám nh c a con ng i.

ổ ứ ầ

ủ ệ ố ị ế ư ắ ầ ậ ậ 4.4. T ch c tr n thu t ị 4.4.1. V th u th ng c a h th ng tr n thu t đa tr

22

ị ầ ậ ệ ặ ủ ự ắ

ệ ướ ế ạ c ki n t o tr t Nam sau năm 1986 đ

ủ ườ ầ ố ỏ ị ế c h t b i s ế ể ậ ch i b v th toàn tri c a ng

ủ ự ệ ệ ể ỏ

ế ở ườ ượ ầ ắ ặ thuy t ng ng

mô hình s p đ t là hình t ậ ườ ầ ừ ố ậ

ề ầ ậ ặ

ể Tr n thu t đa tr trong mô hình hi n th c s p đ t c a ti u ế ở ự ượ ế thuy t Vi i tr n thu t trong ti u thuy t theo ể mô hình hi n th c mô ph ng. Th nghi m c a các cây bút ti u ậ i tr n thu t không ế ể ả i tr n thu t kh tín, ti u thuy t đáng tin c y. T ch i mô hình ng ủ ể ộ ậ ắ s p đ t trao vai trò tr n thu t cho nhi u ch th đ c l p, ngang ị ề ằ b ng v giá tr .

ủ ệ ố ị ế ư ạ ắ ừ 4.4.2. Nh i và v th u th ng c a h th ng ngôn t lai ghép t ự

ặ ắ ậ Ở ườ ầ ố ỏ ị ế mô hình s p đ t, khi ng

ở ạ ặ ả ễ ệ ứ

ệ ữ ự ồ ạ

ỡ ơ ễ ạ ắ ướ ầ quan ch i gi n, gi u nh i g n v i tinh th n hài h

ề ủ ự ưỡ ự ẩ ng l ” đã đ y các bình di n ngôn ng

ặ ằ ộ ị

gian “hi n minh c a s l ị ệ ề d bi ư ệ ủ ế ắ ể ặ t c a ti u thuy t s p đ t sau năm 1986. tr ng khác bi

ướ ướ ờ ng t gi

đây thay vì h ữ ữ i luôn có xu h ả ớ ự ậ ạ i s v t l ế

ơ ơ ữ ờ ệ ắ i tr n thu t ch i b v th trung ộ t là c m h ng gi u nh i đã m ra không gian r ng tâm, và đ c bi ả ớ l n cho s lai ghép các bình di n ngôn ng ph n t p. Chính c m ớ c trong không ữ ệ ặ t v phong cách lên cùng m t m t b ng giá tr chính là đ c Ngôn ngữ ố ế ớ ng n i k t v i ỗ ướ ng r ng ậ i và v t, nh ng ngôn ng khác k t thành dòng ch y mang xu h ạ nghĩa, kh c sâu vào tình tr ng vênh l ch, b v gi a l

ể ữ ạ ượ ạ ể c bi u đ t.

gi a cái bi u đ t và cái đ ươ ế ể ươ

ng 4: ị Trong ch ặ Ti u k t ch ẳ ơ ả ủ

ặ ệ ự ắ ừ ệ ể sau năm 1986. T t Nam t

hi n th c s p đ t trong ti u thuy t Vi ị ế ủ ủ ể ướ ng t

v th c a ch th không mang chân lý, các cây bút đã h ế ớ ấ ể ệ ả ộ ỗ i b t kh tín, h n đ n và đa tr v ứ th nghi m b c tranh th gi

ị ệ ớ ế ớ ữ ề ả i huy n o, d bi

nghĩa. Đó là th gi ờ ạ ườ ậ ắ ộ ậ ng 4, chúng tôi đã t p ư ữ trung phân tích và kh ng đ nh nh ng đ c tr ng c b n c a mô hình ừ ế ớ i ị ề ả t v i vô vàn nh ng m nh i, tràn ng p cô ghép, r i r c, m t cõi nhân gian v ng bóng con ng

23

ạ ậ ữ ư ả ị ệ ệ t, các tác gi

ỏ ơ đ n, h o. Tô đ m nh ng tr ng thái hi n sinh d bi ộ ể ệ ạ ạ

đã t ộ ẻ ư ử ớ ự ứ ệ ổ

ộ ộ ướ ế ể ớ ả ệ ra ngày càng m nh b o trong th nghi m m t quan ni m, ớ ớ m t cách ng x v i hi n th c m i m , đ a hành trình đ i m i trình m i, tuy không ít ti u thuy t sau năm 1986 b c vào m t l

ở ư ầ ọ dang d nh ng tràn đ y hi v ng.

24

Ậ Ế K T LU N

ố ệ ự ệ ữ ộ

ữ ề ố ồ ạ ữ ậ ọ

ấ ể ủ nh ng v n đ c t lõi c a lý lu n văn h c, t n t ị ứ ạ ử ề ạ ố

ứ ề ấ t

ọ 1. M i quan h gi a văn h c và hi n th c là m t trong ấ i nh ng quan ạ đi m r t đa d ng, ph c t p trong su t chi u dài l ch s nhân lo i ừ ổ ạ ế c đ i đ n nay. Chúng tôi đã ch ng minh, v n đ này không ả ượ ệ ế ặ ả ph i đã đ c gi Vi

i quy t xong xuôi, đ c bi ế ớ ự ệ ạ ệ ở t ứ ạ i, s đa d ng, ph c t p các quan ni m v Trên th gi

ề ể ệ ề ư ắ ặ ấ v n đ này có th quy v ba h hình t

ư ữ ặ ứ ướ ệ t Nam hi n nay. ề ẽ ớ duy g n bó ch t ch v i duy lý

ạ ậ ả ệ ể ữ nh ng b ề

ỏ ệ ự ấ ị c ngo t trong nghiên c u ngôn ng . Trong t ế ệ lu n ti n hi n đ i, dù các thuy t bi u hi n, c m xúc hay mô ậ ả ph ng và sau này là ph n ánh lu n có s khác bi

ị ẳ ệ ủ ệ ố

ề ả ế ớ ườ ẳ ị có n n t ng chung kh ng đ nh th gi

i con ng ồ ạ ế ớ ệ ệ ộ ọ ữ i hi n h u, t n t

ườ ớ ụ ữ kí hi u h c, m t th gi ủ ớ v i ý chí ch quan và con ng

ề ả ượ ự ứ ể ệ ệ ấ c hi n th c khách quan y. H th c và bi u hi n, truy n t

i đ ạ ề ố ệ ữ ư ệ ậ ọ hình t

ự ắ ứ ữ ề ạ ớ ộ t nh t đ nh trong ề ủ ể vi c kh ng đ nh vai trò c a ch th trong m i quan h này thì đ u ố i đang s ng là phi ộ ậ i khách quan, đ c l p ậ ể i v i công c ngôn ng có th nh n ệ ệ duy lý lu n hi n đ i v m i quan h gi a văn h c và hi n th c g n li n v i cu c cách m ng trong nghiên c u ngôn ng , xem

ồ ạ ủ ườ ọ ớ ệ i c a con ng

không gian t n t ặ i là không gian ký hi u h c v i vai ữ ừ ủ ọ ệ trò trung gian đ c bi t quan tr ng c a ngôn ng . T đó, các nhà lý

ọ ậ ế ữ ệ ự ủ ươ ạ ỏ ố

ả ự ng g t b m i quan h tr c ti p gi a văn ậ

ộ ạ ủ ư ệ ậ

ấ trong chính c u trúc n i t ớ ướ i c a nó. H hình t ễ ạ ắ ệ ề ẳ ặ ị

hi n đ i g n li n v i b ạ ố ớ ẽ ủ ườ ố ớ

chi ph i m nh m c a di n ngôn đ i v i con ng ả ạ ự ự ặ ứ ệ ậ s , đ c bi

lu n văn h c ch tr ệ ọ h c và hi n th c, cô l p văn b n trong hành trình truy tìm ý nghĩa ậ duy lý lu n h u ạ ứ c ngo t di n ngôn, kh ng đ nh s c m nh ầ ễ i. V i tinh th n t hoài nghi kh năng nh n th c và ứ hoài nghi các đ i t ự ệ ể ề ạ ố bi u đ t hi n th c khách quan trong các hình th c truy n th ng và

25

ớ ệ ứ ư ướ ả ượ ng t gi n l c, h hình t

ắ ẩ ấ ủ i công kích ch ệ ệ ự

ệ ự ữ ự ể ọ ỡ

ế ủ ả ố ở

ạ ắ ể ệ ề ệ ớ

ể ộ ề ế ạ ượ ậ ấ ủ duy th ba này h ọ ố ữ nghĩa c u trúc, ch ý t y tr ng m i quan h tr c di n gi a văn h c ế ủ ấ và hi n th c thông qua l a ch n, phá v nh ng đi m y u c a c u ự trúc, m ra m i liên k t c a vô vàn các văn b n khác nhau. S trôi ự ổ ủ n i c a cái bi u đ t g n v i quan ni m v hình thái hi n th c ớ ự ni m tin duy nh t vào cái đ ồ th m ph n bi u l c ki n t o v i s

ấ ủ ề ệ ự ễ ồ ch ng l p c a vô vàn di n ngôn v hi n th c.

ử ố ả Ở ệ Vi

ộ ớ ắ ấ ề ế ỷ

ọ ố ố ổ ố ấ ệ ệ ữ

ị ớ ậ ủ ệ ố ề ả đ

ấ ấ ề ệ ề ứ ư

ộ ớ ậ ố ả ố ế chúng ta ch a có đi u ki n nghiên c u th u đáo v n đ này. T ổ sau năm 1986, trong b i c nh đ i m i và h i nh p qu c t

ồ ậ ủ ữ

ớ ướ ả ề ấ ệ ậ i lý lu n tr trình nghìn năm c a lý lu n Đông – Tây d n nén trong nh ng n ự ủ l c c a gi

ỏ ế ụ c đòi h i ti p t c bi n gi ừ ả ố ố ả

ệ ố ữ ự ậ ẫ ậ

ừ ẫ ở ỉ c v n còn dang d . Chúng tôi đã ch ra, t đ

ị ặ t Nam, trong b i c nh l ch s , văn hóa đ c thù ộ ậ trong th k XX, g n li n v i công cu c đ u tranh giành đ c l p ự và th ng nh t T qu c. M i quan h gi a văn h c và hi n th c ượ c xác đ nh là n n t ng c a h th ng lý lu n m i trong khi ừ , hành ỗ ề ố i v v n đ c t ặ ớ lõi này. Tuy nhiên, trong b i c nh v a ph i đ i m t v i quán tính ạ ủ c a h th ng lý lu n cũ v n đang v n hành, nh ng thành t u đ t ượ sau năm 1986, lý ự ệ ữ ề ố ệ ậ ọ ổ

ấ ấ ượ ề ả ỏ ả ng, ba d u n căn b n: 1/ Đòi h i quy n đ

ứ ả ưở ư ố h ố s ng nh nó v n có trong s c nh h ng c a t

ự ậ ự ậ

ễ ộ ổ ị

ệ ả ậ ố ả ạ i l

ế ki n gi ị ướ ủ ầ ộ

ơ ở ế ệ ữ ự ệ ố ọ lu n v m i quan h gi a văn h c và hi n th c n i lên ba xu ộ ướ c ph n ánh cu c ẳ ủ ư duy nhìn th ng ự ậ ủ ệ ố vào s th t, đánh giá đúng s th t và nói rõ s th t c a h th ng ỗ ự ữ ớ ờ ỳ ầ di n ngôn chính tr , xã h i th i k đ u đ i m i; 2/ Nh ng n l c ẳ ề ả i m i quan h này trên n n t ng ph n ánh lu n, kh ng ả ủ ể đ nh vai trò năng đ ng c a ch th ph n ánh; 3/ B c đ u nghiên ứ c u m i quan h gi a văn h c và hi n th c trên c s ti p thu lý

ọ ậ ế ớ ướ ệ ệ ậ ạ

ạ lu n văn h c hi n đ i, h u hi n đ i th gi ữ ướ i. Xu h ế ạ ượ ầ ở ộ đã kh i đ ng và b ứ ng th ba tuy ừ ả c nh ng k t qu đáng m ng c đ u đ t đ

26

ọ ờ ầ ư ưở ự ắ ớ ự ả

ọ ậ ủ ư ệ ữ

ể ứ ế ở nh ng s l ng đ ng c n thêm th i gian. V i s nh h ề ố ộ r ng c a t ư ậ ừ ệ nh v y, tình hình nghiên c u ti u thuy t Vi

t Nam t ị ẫ ạ

ự ế ữ ứ ủ ễ ặ

ấ ị ệ

hòa”, “vênh l ch” nh t đ nh trong đánh giá các xu h ệ ể ệ ả ấ c ta hi n nay. Đã xu t hi n c xu h ti u thuy t ế ở ướ n

ng sâu ự ệ duy lý lu n v m i quan h gi a văn h c và hi n th c sau năm ở ư 1986 tuy phong phú, đa d ng nh ng nhìn chung v n b trì níu b i ấ ứ đang di n ra nh ng “b t s c n ng c a khung tri th c cũ. Th c t ạ ướ ng sáng t o ướ ng e dè, ả ữ ể ệ ậ ộ

th m chí bài bác nh ng th nghi m cách tân đ t phá và c xu ướ ữ ệ ồ ỏ ổ ớ ng c súy thái quá, đ ng nghĩa v i vi c b qua nh ng tìm tòi

ướ ề ố ng truy n th ng. Đánh giá

h ủ c a các cây bút kiên trì khuynh h ế ề ệ ể ạ ừ ệ

khách quan v di n m o ti u thuy t Vi ướ ữ ừ ạ t Nam t ộ ố sau năm 1986, ệ ữ

ng đi khác, t ể ả ệ ự giác đ m i quan h gi a văn ế ượ ữ ầ i quy t đ c ph n nào nh ng thiên

ề ả

bên c nh nh ng h ọ h c và hi n th c có th gi ệ l ch v c hai phía. ữ ừ ự ứ ợ ẫ

ọ ệ ệ ữ ứ

ộ ư ấ ủ ự ứ ệ ả

ủ ể ớ ữ ế ạ

ể ư ề ả ứ ạ ủ ệ

ự ứ ậ ắ

ủ ể ế ớ ệ ế ề ố 2. T nh ng g i d n trong thành t u nghiên c u v m i ự quan h gi a văn h c và hi n th c, chúng tôi đã ch ng minh, văn ọ h c nh là m t hình th c mô hình hóa hi n th c. B n ch t c a văn ố ọ h c là quá trình giao ti p liên ch th v i hàng lo t nh ng m i ự ệ duy hi n th c quan h đan xen ph c t p trên n n t ng c a ki u t ế ệ ắ ặ đ c thù. Chính nguyên t c nh n th c, c t nghĩa hi n th c quy t ị ế ủ ị đ nh h hình th gi i quan, v th c a các ch th giao ti p và mô

ạ ệ ứ ế ớ ế ớ ế ượ i là i quan, đ n l

ấ ả ế t mình l ấ i. H hình th gi ể ả

ề ệ ớ ư ự ổ t ọ ng trong văn h c. S đ i m i t

ế ớ ề ệ ớ ệ ổ chính là đ i m i h hình th gi

ế ụ ề ơ ở ế ấ

ơ ế ạ ấ ằ ặ

ươ ữ ự ớ ọ ồ hình b c tranh th gi ị ề n n t ng quy t đ nh các ki u c u trúc văn b n, c u trúc hình ự ư ế ượ duy v hi n th c nh th ừ ề ả ự i quan v hi n th c. T n n t ng ể ậ lý thuy t đó, chúng tôi ti p t c đ xu t các c s lý lu n đ xem ệ xét các c ch t o nghĩa đ c thù nh m phân xu t các mô hình hi n ơ ng đ ng v i quan ơ ế th c trong văn h c. C ch trò ch i và nh ng t

27

ọ ậ ề ầ ủ ể ở ệ h liên ch th

ẳ ự ữ ứ ơ ế

ơ ả ệ ư ơ ở ể ch i là c s đ chúng tôi bi n gi

ố ự ộ ị ả ồ ạ ọ th c căn b n t n t

ỏ ệ ự ự ắ ệ ặ

ế ữ ả ủ ề ấ ế ệ

ự ữ ệ ệ ế nh ng ki n gi ọ ậ ả b n ngh thu t, chúng tôi l a ch n nh ng bình di n chính y u đ

ự ể ế ạ ệ ơ

ậ ổ ể ổ ứ ứ ệ ậ ch c truy n k , t

ch c nhân v t và t ư ế ế ữ ự ể ề ầ

ế ượ ể ắ ư ậ ể ạ ể tr ng th lo i ti u thuy t đ

ự ậ ự ủ ệ ể ộ ề nhi u t ng b c khác nhau trong văn h c là đi u ị chúng tôi kh ng đ nh. Nh ng thành t u trong nghiên c u c ch trò ệ i và đ a ra hai mô hình hi n ử i xuyên su t trong toàn b l ch s văn h c: mô ớ hình hi n th c mô ph ng và mô hình hi n th c s p đ t. Cùng v i ọ i c a lý thuy t ký hi u h c văn hóa v c u trúc văn ể xem xét c ch t o nghĩa trong hai mô hình hi n th c k trên, bao ứ ệ ồ ổ ch c g m ngh thu t t ớ ặ ậ tr n thu t. Nh ng đi m t a v lý thuy t nh th cùng v i đ c ắ ụ c chúng tôi v n d ng đ n m b t, ế xem xét s v n đ ng c a các mô hình hi n th c trong ti u thuy t

ệ ừ Vi t Nam t

sau năm 1986. ứ ế ể ệ ừ t Nam t

ị ọ ẫ ế ế ự 3. Trong b c tranh ti u thuy t Vi ỏ ệ

ớ ướ ế ớ ỉ ng t

ị ề ứ i xây d ng b c tranh th gi ế ớ ộ ệ ả ề ộ v m t th gi

ẹ ườ ọ ả ả ạ toàn v n, t o cho ng i đ c o nh v th gi i có th t, t n t

ủ ể ề ế ệ ọ

ớ ở ọ

đâu đó mà h đã ít nhi u quen bi ủ ể ở ắ ể ụ d ngôn v i ki u ch th s đ c chân lý, chuyên ch bài h c tr ự ế ớ ủ ứ ề ấ ạ thành c u trúc n n móng t o d ng b c tranh th gi

ế ệ thuy t gia thành danh trên văn đàn Vi ờ ỳ ổ t Nam th i k đ i m i nh

ễ ễ ả ả ố sau năm 1986, ấ ả mô hình hi n th c mô ph ng v n chi m v trí tr ng y u. B n ch t ể ự ủ i ch nh th , c a mô hình này h ế ớ ơ i đ n tr v nghĩa. Nhà ngh sĩ cam k t v i đ c gi ậ ồ ạ ề ế ớ i ể t. Quan h liên ch th theo ki u ở ể i c a các ti u ư ớ Nguy n Kh i, Ma Văn Kháng, Hoàng Qu c H i, Nguy n Xuân

ị ả ườ ự ễ ễ ắ

Khánh, Võ Th H o, Lê L u, Nguy n Kh c Tr ạ ễ ấ ấ ụ Huân, Chu Lai, Khu t Quang Th y, Nguy n M nh Tu n, Bùi Vi

ế ớ ậ ủ ệ

ấ ủ ỉ Sĩ, Trung Trung Đ nh,… Trong th gi ể ượ ổ ứ ệ này, truy n k đ c t

ậ ủ ề ố ố ng, Nguy n Trí ệ t i ngh thu t c a các cây bút ệ ơ ở ự ố ch c trên c s s th ng nh t c a h ả ế t theo logic nhân qu th ng motif ch đ , m i liên quan m t thi

28

ộ ệ ố ự ệ ắ ạ ự ạ

ế ớ ể ị ỉ

i ch nh th nh th quy đ nh nguyên t c t ậ ậ ớ ị ế ư ế ớ ủ ắ ủ c a h th ng xung đ t, s ki n. Nguyên t c t o d ng lo i hình ắ ổ ứ ư ế ứ ch c b c tranh th gi i nhân v t v i v th u th ng c a mô hình nhân v t phân

th gi ế ớ ậ ạ ể ứ ướ tuy n, nhân v t lo i hình v i xu h

ệ ọ ớ ậ ế ư ố di n tr ng y u nh s ph n, tâm lý, tính cách. Cùng v i đó, h

ầ ố ở ậ ấ ả th ng tr n thu t phân c p và mô t

ổ ứ ầ ậ ủ ủ ể lõi trong t

ệ ỏ ờ ỳ ổ ề ả ư duy s

ượ ữ ể ạ hình hi n th c mô ph ng th i k đ i m i. Trên n n t ng t ể ậ ư v t, t c bi u đ t, nh ng cây bút ti u thuy t k

ủ duy c a cái đ ự ớ ướ ữ ể ủ ự ạ ng t trên h

ườ ọ ạ ở ớ ữ

ề ả ứ ư i ng ấ chuyên ch t ẩ ủ c a tác ph m. T t nhiên, trên n n t ng hình th c t

ừ ế ể ệ ự ư ậ ng ph c th hóa trên các bình ệ ố phong cách hóa tr thành c t ế ch c tr n thu t c a các cây bút ti u thuy t tuân th mô ự ớ ự ế ể ằ i xây d ng s hài hòa c a ngôn ng bi u đ t nh m ấ ồ ầ i đ c nh ng m ch ngu n ý nghĩa thu n nh t ề ệ duy v hi n sau năm 1986 đã

t Nam t ự th c nh v y, các cây bút ti u thuy t Vi ệ ở ộ ỗ ự ề ẩ

ủ ượ ế ớ ọ tăng tính đa nghĩa c a hình t

ắ ự ậ ườ ủ ệ ộ ộ ộ ờ hi n sinh đ ng, sâu s c s v n đ ng c a cu c đ i th

ớ ể ờ ỳ ướ ể ế ế ế Đây là b

ủ ế ể ả ọ ộ ủ có nhi u n l c m r ng biên đ c a hi n th c trong tác ph m, gia ể ng v i khát v ng chi m lĩnh và hi u ế ng bi n. c ti n đáng k so v i ti u thuy t th i k chi n tranh, là ỗ ự thành qu đang trân tr ng c a các cây bút ti u thuy t trong n l c

ể ư ữ ủ ệ ỏ ề khai thác nh ng ti m năng c a ki u t ự duy hi n th c mô ph ng.

ệ ệ ừ ự ể

ố ồ ặ ế ộ ộ ứ

ớ ể ạ ệ ạ ắ s p đ t ngày càng b c l ươ ệ i và t Vi

ể ự 4. T sau năm 1986, s th nghi m mô hình hi n th c ự s c cu n hút, mang đ n ngu n sinh l c ở t Nam. Quan sát ễ ng lai th lo i này ả ả ạ

m i cho hi n t ế ủ ti u thuy t c a các tác gi ồ ươ Ph

ể ấ ề ạ ặ ậ

ể ư ự ệ ớ ộ

ả ề ộ ụ ộ ế ớ ẹ ế i toàn v n, thuy t ph c đ c gi

ọ ề ộ ớ ả ả B o Ninh, T Duy Anh, Nguy n Bình ệ ạ ng, H Anh Thái, M c Can, Vũ Đình Giang, Phong Đi p, ứ ủ Uông Tri u, Thu n, Đ ng Thân,… có th th y rõ d ng th c c a ế duy hi n th c m i. Các cây bút này thay vì cam k t ả ề v tính ế ớ ư m t ki u t ớ ộ v i đ c gi ủ kh tín c a nó thì l v m t th gi ạ ướ i h i c nh báo h v m t th gi ng t i h

29

ỉ ộ ỗ ẫ ắ ể ấ ượ ấ c u, ng u nhiên, h n đ n, phi ch nh th , kh c sâu n t

ạ ấ ế ả ị ế ủ ế ế ầ th t n m n, b t toàn, phi lý, đ y khi m khuy t. V th c a ch

ể ạ ở ủ

ậ ể ế ớ ế ệ

ế ớ ừ ỏ ự ệ ả

ế ể ấ ố ố ề ng v cõi ủ th hoài nghi, không mang chân lý c a mô hình giai tho i tr thành ắ ấ ề ả i ngh thu t ti u thuy t theo mô hình s p n n t ng c u trúc th gi ậ ệ ặ i ngh thu t đ t. T b hành trình ph n ánh hi n th c trong th gi ệ ể th ng nh t, nguyên kh i, các cây bút ti u thuy t th nghi m mô

ệ ể ệ ứ ứ ặ ổ ự ắ

ớ ả ứ ể ạ hình hi n th c s p đ t t ự ạ m nh và lai ghép c c h n các hình th c th lo i. Cùng v i đó, th

ớ ậ ế ư ạ ấ ế ủ ự i nhân v t không l u l

ả ắ ệ ữ gi ớ ắ i d u v t c a s phân tuy n mà h ệ t

ệ ị ệ ậ ủ ế ớ ể hu ng d bi

ấ t. Quan sát th gi ỗ ự ẩ ậ ữ

ậ ự ế ệ ể ỏ

ễ ể ạ ả ậ ậ ố tính cách, s ph n, th m chí đ n c cái tên, d hi u t

ậ ủ ọ ệ ệ ệ ạ ớ ị gi

ổ ứ ắ ặ i. M t khác, trong t

ế cõi nhân gian thi u v ng bóng ng ệ ườ ầ ị ớ ữ ể ậ ổ

ộ ự ạ ẳ ả ồ ị

ữ ễ ứ ế ậ ầ ấ ậ ắ ạ ẩ ng p th ngôn ng gi u nh i, t y tr ng d u v t tr n thu t. S

ự ỗ ươ ủ ể ễ ậ ầ ạ ạ ch c truy n k theo dòng ý th c, ghép ế ướ ng ạ i n m b t, kh o sát nh ng bình di n hi n sinh trong các tr ng ố i ngh thu t c a các cây bút k trên, ệ ố ế ủ ắ chúng tôi nh n th y n l c t y tr ng nh ng bình di n c t y u c a nhân v t trong ti u thuy t hi n th c mô ph ng. Không còn tâm lý, ế ế i sao th ư ả ủ i ngh thu t c a h hi n lên trong di n m o m t mù, h o c a ầ ườ ch c tr n ậ ể i tr n thu t thu t, n i lên là nh ng th nghi m đa tr v i ki u ng ể ấ b t kh tín, đa b i, c c h n các đi m nhìn đ ng đ ng giá tr và tràn ự ng lên c a cái bi u đ t và s h n lo n di n ngôn tr n thu t là

ệ ắ ế ớ ỗ ề ộ ặ ớ ả t g n li n v i c m quan th gi

ế ệ i h n đ n, phi trung ể ệ tr ấ ấ d u n đ c bi ủ ể tâm c a ti u thuy t Vi t Nam sau năm 1986 th nghi m mô hình

ệ ặ ự ắ hi n th c s p đ t.

ả ế ứ ừ ữ ủ ậ

ấ ậ ữ ỗ ự ủ ệ ặ

ệ ọ ỉ nh n th y, nh ng n l c cách tân, đ c bi ờ ợ ấ r t đáng trân tr ng và ch đ i. Vi c ch ra các ki u t

ớ ề ả ế ớ ự ạ ố 5. T nh ng k t qu nghiên c u c a lu n án, chúng tôi ẻ t là c a các cây bút tr là ệ ể ư duy hi n ệ ự i quan v i n n t ng là m i quan h , s cam

ị ế ủ ủ ể ơ ở ế ể ọ th c, lo i hình th gi ế k t và v th c a các ch th giao ti p là c s khoa h c đ xác

30

ỗ ự ạ ữ ể ệ ắ ặ ộ ệ ị đ nh, nh ng th nghi m s p đ t là n l c t o ra m t h ngôn ng

ự ệ ậ ệ ự ệ ủ ữ t c a hai mô hình hi n th c này đòi

ẽ ậ

ủ ế ế ậ ặ ớ ngh thu t m i. S khác bi ọ ế ỏ h i hai tâm th , hai cách đ c khác nhau. Vì v y, s là không công ằ b ng và không đúng n u dùng nhãn quan ti p nh n đ c thù c a mô

ấ ề ể ư

ị ỗ ở ọ ẳ ị ủ ế ị

ầ ệ ụ ả ờ ủ ư ưở t sâu và t m vóc c a t

ộ ữ ư ở ộ ng, nh ng câu tr l ự ệ sinh. Nh ng

ớ ậ ệ ổ ư ế ể ớ ộ m t bình di n khác, s khai sinh m t ngôn ng ngh ề thu t m i là đi u ki n tiên quy t đ n i r ng khung kh t

ẫ ể ệ hình này đ đánh giá v mô hình kia. T t nhiên, nh chúng tôi đã ề ẩ kh ng đ nh, giá tr c a m i tác ph m văn h c quy t đ nh b i chi u ữ i cho c c di n nhân ệ duy và ề ư ưở t th nghi m t

ủ ệ trình cách tân và t

ằ ể ng lai c a ti u thuy t Vi ớ ớ ổ chúng tôi cho r ng, v i dũng khí đ i m i âm th m và quy t li

ậ ả ư ớ ữ ữ ề ấ ở ở i, đã m ra nh ng c s

ướ ượ ữ ắ ọ ở ng. Đâu đó v n còn không ít hoài nghi v hành ư ế ươ t hôm nay, nh ng ế ệ ầ t, ơ ở c. Milan phía tr

ch p nh n c nh ng đi u dang d , ch a t ữ v ng ch c cho nh ng khát v ng v ỏ ể ở ạ ế ệ t thoát ố hoài ni m ti c nu i và không th tr

Kundera đã bày t ượ ậ ứ ả l ặ ủ ơ

u c a Cervantec, n i các nhân v t c th n nhiên g p g ạ quán r ố ở ể ở ạ ự ệ ộ ế i, b i ti u thuy t hi n th c th

ữ ữ ệ và đ i tho i đã m t đi không tr l ỷ k XIX đã chen vào gi a nh ng kinh nghi m duy lý. Không th

ư ề ế ể ế ả ẫ

ị ấ ủ ữ ế ả i cái ỡ ế ể ớ quay v nh ng ti u thuy t châu Âu v n ph i ti n lên cùng v i ề ươ ng

ớ ụ ể ế ệ nh ng di s n b m t giá c a Cervantec. Tình th đó có nhi u t ệ ồ đ ng v i c c di n ti u thuy t Vi t Nam hôm nay.