NGHIÊN CỨ U TRAO Đổ l 37
VĂN TÊ SỐ NG HAI c ô GÁI
TRƯ Ờ NG Lư ll MỘ T M ố ì
LƯ Ơ NG DUYÊN GIỮ A VĂN
HỌ C VIẾ T THỜ I TRUNG ĐẠ I
VÀ VĂN HỌ C DÂN GIAN
PHẠ M TUẤ N v ũ r)
ây là m ộ t b à i v ă n t ế v iế t đê đ ù a,
N g u y ễ n D u kh ô n g đ ư a và o v ự ng tậ p
củ a m ìn h , bở i v ậ y ngư ờ i đờ i sa u gọ i b ằ n g
n h iề u tê n , mỗ i tê n gọ i đ ể u gợ i n h ữ n g sự
nghi ng ạ i. Gọ i là V ă n t ế T rư ờ ng L ư u n hị
n ữ (1) c h ư a nói lê n đư ợ c đặ c điể m q u a n trọ n g
củ a b ài v ăn n à y là t ế ngư ờ i sôn g. Gọ i là
V ăn tế só ng T rư ờ n g L ư u n h ị n ữ <2) th ì lủ n g
củ ng cả N ôm cả H án . Gọ i là V ăn tê sông
ha i cô gái T rư ờ n g L ư u (3) th ì t h ậ t t â n th ờ i vì
tro n g k h i su ô t b à i v ă n tế N guyễ n D u chỉ
gọ i đôi tư ợ n g đư ợ c tế là 0, là ả . T ê n gọ i n ày
đư ợ c n h iề u n gư ờ i b iế t đ ế n vì nó đ ầ y đủ và
dễ hiể u n h ư n g chắ c k h ô n g ph ả i là ch ữ củ a
N guy ễ n D u d ù n g m à chỉ là d ị c h từ S in h tế
Trư ờ ng L ư u nhị n ữ vă n . T ác p h ẩ m chữ Nôm
m à n h a n đề H án - V iệ t k h ô n g p h ả i hiế m
trong v ăn chư ơ ng nư ớ c ta xư a. B ài vă n t ế
này có giá trị ỏ n h iề u p hư ơ n g diệ n, tro n g bài
viế t n ày c h ú n g tôi n h ìn n h ậ n V ăn tê số ng
h a i có gái T rư ờ ng L ư u ở góc độ là sự tích hợ p
giữ a v ăn họ c v iế t th ờ i tru n g đ ạ i và v ă n họ c
dâ n g ian V iệ t N am . Đ ây là đặ c điể m m à nế u
k h ô n g c h ú ý đ ú n g m ứ c s ẽ k h ô n g t h ấ y đ ư ợ c
giá trị đích th ự c củ a tác p h ẩ m .
V ăn t ế ngà y n a y v ẫ n đư ợ c d ù n g tro n g
sin h h o ạ t th ê tụ c v à s in h h o ạ t tô n giáo,
ơ > TS. Khoa Ngữ văn, T rư ờ ng Đạ i họ c Vinh,
tỉ nh N ghệ An.
k h ô n g còn là th ể loạ i v ă n ch ư ơ ng n h ư qu a n
n iệ m củ a ngư ờ i th ờ i t r u n g đạ i. B ài v ăn tế
n à y đư ợ c N g uy ễ n D u v iế t th e o th ể p h ú
Đ ư ờ ng lu ậ t, th ê th ứ c ph ô b iế n n h ấ t tro n g
v ă n tê V iệ t N am trư ớ c đây.
Xư a k ia n h iề u nơ i trê n đ ấ t nư ổ c ta có
p h o n g tụ c ca h á t d â n gian , n h ữ ng cuộ c h á t
n à y kh ô n g p h ả i x u ấ t p h á t từ m ụ c đích h ạ n
h ẹ p “tr a i k h ô n tìm vợ gái k h ô n tìm ch ồ ng”
n h ư có ngư ờ i n g h ĩ, vì cứ th e o lờ i ngư ờ i
tro n g cuộ c, ch ú n g ta b iế t có cả n h ữ ng ngư ờ i
đã y ên b ề gia t h ấ t c ũ n g th a m gia:
Ai có chồ ng nói chồ ng đừ ng sợ
Ai có vợ nói vỢ đừ ng ghen
Đế n đây ta hát cho quen
Sáng ra ai về nhà nấ y há dễ ngọ n đèn
hai tim.
T h ậ m c hí ở B ắ c N in h , n h ữ ng là n g đã
k ế t n g h ĩa liề n a n h liề n chị h á t q u a n họ th ì
tr a i gái k h ô n g k ế t d u y ên vợ chồ ng. C h a ông
ta x ư a d ù “v ă n n g h ệ ” h ế t m ìn h (h á t th â u
đêm , th ậ m chí h á t vớ i n h a u cả m ù a hộ i)
v ẫ n k h ô n g mơ h ồ vê các c h u ẩ n m ự c đạ o
đứ c, vì vậ y h à n g n g à n n ă m tro n g xã hộ i
p h o n g k iế n kh ô n g có n h à N ho n ào nỡ gọ i
n h ữ n g cuộ c h á t ấ y là trò “tr ê n Bộ c tro n g
d â u ”, tr á i lạ i n h iề u ngư ờ i k h ô n g hể g iấ u
giế m c h u y ệ n m ìn h đ ã th a m gia. C ác sin h
h o ạ t v án hoá d â n g ia n đầ y th i vị đ ã để lạ i
d ấ u ấ n tro n g tác p h ẩ m c ủ a n h iề u v ă n n h â n
th i sĩ. Có n h à n g h iê n cứ u cho rằ n g b ài vă n
t ế đư ợ c N g u y ễ n D u v iế t vào q u ã n g 1796 -
1802, lúc n h à thơ ở độ tu ổ i b a m ư ơ i h a i đế n
ba m ư ơ i tá m . B ài v ă n tê tả c ả n h , k ể việ c và
th ể h iệ n tâ m t r ạ n g c ủ a tá c g iả tro n g h a i
k h o ả n g th ờ i gia n , n h ữ n g n ă m tu ổ i đôi mư ơ i
đ i h á t ỏ T rư ờ ng L ư u , q u en o U y , o S ạ (câu
đ ầ u đ ế n c âu 81) và và i chụ c n ă m sa u , viế ng
c ả n h cũ nh ớ lạ i ch u y ệ n x ư a (19 c âu sau ).
Ở V iệ t N a m v ă n họ c d â n g ian có từ r ấ t
sớ m v à ch ỉ v ài ba th ê k ỉ s a u k h i v ă n họ c sử
d ụ n g c hữ v iế t ra đờ i, môi q u a n hộ g iữ a v ă n
họ c v iế t v à v ă n họ c d â n g ia n đư ợ c xác lậ p ,
38 PHẠ M TUẤ N VŨ
b a n đ ầ u b ằ n g việ c các n h à N h o d ù n g ch ữ
H án để ch ép ch u y ệ n d â n gian, tu c h ỉ n h nó
th eo n h ã n q u a n c ủ a m ìn h . Suô't tiế n trìn h
vă n họ c thờ i t r u n g đ ạ i c ủ a d â n tộ c, mố i
q u a n h ệ nà y n g à y c à n g p h ổ b iế n và sâ u
sắ c. T ro n g tìn h h ìn h đó, V ăn t ế sông h a i cô
gái T rư ờ n g L ư u củ a N g u y ễ n D u vẫ n th ự c
sự là m ộ t h iệ n tư ợ ng độ c đáo, độ c đáo ở chỗ
d ù n g ng ôn n g ữ n gh ệ t h u ậ t đ ể trự c tiế p
p h ả n á n h m ộ t s in h h o ạ t v ă n ho á d â n g ian -
h á t ví củ a cư d â n v ù n g H ồ ng L ĩnh :
Đêm đêm thư ờ ng ví hát xôn xao,
Ai ai củ ng trầ u cau đãi đoạ .
A nọ 0 này đông đúc, gái m ộ t th ì gặ p
tuổ i sang xuân;
Anh kia chú nọ rình mò, trai ba p hủ
quyế t chơ i m ãn hạ .
Q ua sự m iêu tả c ủ a tác giả ch ú n g ta
th ấ y tro n g sin h h o ạ t v ă n ho á d â n g ia n này
con ngư ờ i q u ê n h ế t lố i h à n h x ử m à N ho họ c
v ẫ n dạ y, p h ả i “k h ắ c kỉ p h ụ c lễ ” (k h u ô n
m ình th e o lễ ), t r á i lạ i họ đư ợ c sô ng vớ i cả m
xúc th ậ t củ a m ìn h :
Ngán đâu lờ i nói m à lo,
Đư ợ c th ế hãy chơ i cho thoả .
Buông bè chuố i giữ a dòng nư ớ c chả y,
mặ c dù ai chố ng ngư ợ c chố ng xuôi;
Thả lá ngô trư ớ c trậ n gió nồ m, đã lắ m
kẻ bô nghiêng bổ ngả .
N ho gia c ũn g b iế t r ằ n g tìn h cả m n am
nữ là th ứ dễ là m ng ư ờ i ta m ê s ay nhâ't, dễ
sao n h ã n g các ch u y ệ n k h á c n h ấ t n ê n họ tậ p
tru n g uố n n ắ n . Nào là g iữ a h a i giớ i khô n g
đờ i nào có sự b ìn h đ ẳ n g (n am tô n n ữ ti),
đ à n b à là g iô ng kh ó là m cho tố t lên đư ợ c
(nữ n h i n a n hoá), đ à n ông đ à n bà k hô n g
đư ợ c g ầ n gũi n h a u (n a m n ữ th ụ th ụ b ấ t
th â n )... K hu y ên con n gư ờ i lả n g t r á n h tìn h
ái bao n h iê u , Nho gia lạ i h ư ố ng con ngư ờ i
đế n hô n n h â n do sự s ắ p đ ặ t b â y n h iê u . Còn
ng h ệ sĩ - n h à n h â n đạ o N g u y ễ n D u th ì
kh ác h ẳ n . O ng q u a n s á t tìn h cả m củ a tra i
gá i tro n g s in h h o ạ t th ô n dã và th ấ y đư ợ c
th ế giớ i tin h th ầ n c ủ a họ k h ô n g th ô giả n
n h ư N h o gia v ẫ n h ìn h d u ng . T ác giả đ ứ ng ở
ngôi th ứ n h ấ t để tự sự v à tr ữ tìn h k h iê n
cho tìn h , c ả n h , sự th ê m p h ầ n c h ân thự c.
D u n g lư ợ ng b à i v ă n t ế k h ô n g lớ n n h ư n g đã
biể u h iệ n đư ợ c m ọ i tâ m tr ạ n g c ủ a m ộ t
ch à n g tr a i trư ớ c ng ư ờ i con gái: òuô’i mớ i lạ
lùng, h i vọ ng ngỡ m ộ t ngày nên nghĩa trăm
năm, hẹ n hò (lặ p h a i lầ n), thề nguyề n, bàn g
h o à n g th ả n g th ố t ờ m à quên ta đư ợ c cho
đành, trách, giậ n m ìn h p hậ n ả m duyên ôi,
m á t m ẻ h ờ n dỗ i ả sang đó... ta về đây...
Sử d ụ n g tiế n g đ ị a p h ư ơ n g n h iề u là m ộ t
đặ c điể m , m ộ t đặ c sắ c c ủ a b à i v ă n t ế và
biể u h iệ n q u a n n iệ m củ a tá c giả về ng ôn
ngữ đ ạ i ch ú n g . Có n h à n g h iê n cứ u cho rằ n g
tro n g Truyệ n Kiề u chỉ có d ă m tiế n g đ ị a
phư ơ ng , n ế u q u ả vậ y th ì số tiế n g đị a
phư ơ ng tro n g m ộ t tá c p h ẩ m có du n g lư ợ ng
lớ n c ũ n g chỉ kh o ả n g g ấ p đô i tro n g m ộ t vê
củ a m ộ t c âu v ă n tế :
Thư ơ ng chắ c nỏ lấ y đư ợ c chắ c, làng
nư ớ c hụ c hặ c, nỏ lấ y đư ợ c chắ c, chúng bạ n
ta như nghé sổ ràn...
N h ữ n g trắ c trở li tá n m à đôi b ạ n trẻ
p h ả i tr ả i q u a đã đư ợ c th ể h iệ n k h ô n g chỉ
b ằ n g ý n g h ĩa củ a ng ô n từ m à còn b ằ n g cả
âm hư ở n g đ ặ c b iệ t củ a nó. Đọ c Truyệ n Kiề u
ch a n g h ạ n , c h ú n g ta vô c ù n g k ín h p h ụ c sự
tin h tư ờ n g đ ế n m ứ c t h ầ n tì n h củ a N gu y ễ n
Du tro n g sử d ụ n g ngô n từ . T h i h à o h iể u rõ
sự đố i lậ p H á n và Nôm ; th ô n q u ê và kin h
kì, bở i vậ y k h ô n g còn n g h i ngờ gì nữ a, sử
d ụ n g n h iề u tiế n g đ ị a p h ư ơ ng n h ư ông đã
là m n h ấ t đ ị n h x u ấ t p h á t từ ý th ứ c s âu xa.
T ừ xa xư a ngư ờ i N gh ệ T ĩn h th ư ờ ng nói
“chư ở i ch a k hô n g b ằ n g p h a tiế n g ” (n hạ i
tiê n g còn độ c ác hơ n ch ử i hô' ngư ờ i ta), tứ c
là họ ý th ứ c r ằ n g th ổ âm th ổ ng ữ góp p h ầ n
k h u b iệ t các cộ ng đ ổ n g ngư ờ i, r ấ t đ á n g p h ả i
tô n trọ n g . N h iề u v ù n g ở N ghệ T ĩn h p h á t
âm kh ô n g p h â n b iệ t đư ợ c các d ấ u sắ c, hỏ i,
NGHIÊN CỨ U TRAO Đổ l 39
n ặ n g và ngư ờ i ta k h ô n g h ề xem đó là đ iề u
th u a th iệ t, tr á i lạ i d ự a vào đặ c điể m n à y để
sá n g tạ o nh ữ n g g iai th o ạ i kì th ú . N gư ờ i ta
cũ ng k ể giai th o ạ i n ày: “Có m ộ t c h àn g tra i
quê m iề n T ru n g ra họ c ở T h ủ đô. K hi đón
cha ở qu ê r a chơ i, a n h ta d ặ n đi dặ n lạ i
rằ n g k h ô n g đư ợ c nói “mô tê ră n g r ứ a ” để
khỏ i bị chê cư ờ i, “m ô” p h ả i th a y b ằ n g
“đ â u ”, “tê ” p h ả i th a y b ằ n g “k ia ”. Có hô m
ngư ờ i con bả o ngư ờ i c h a đ ứ n g đợ i, a n h ta đi
có c h ú t việ c. K hi con q u a y lạ i, ngư ờ i cha
m ắ ng: “M ày đê tao đ ứ n g m ãi t r ê n đ â u đ ấ t
nà y k ia cả c h â n ”. C â u c h u y ệ n chê cư ờ i
n h ữ n g ngư ờ i tự ti vô lổ ì và họ c th e o sông
sư ợ ng, k h iế n th ớ lợ q uê k h ô n g r a quê tỉ n h
k h ô n g r a tỉ nh ! N g u y ễ n D u, vớ i cố t cách củ a
m ộ t n h à vă n hoá lớ n, đ ã h à n h xử r ấ t giả n
dị , lão thự c. T ro n g m ộ t b ài th ơ c h ữ H á n , th i
hào k h ẳ n g đ ị n h sự q u a n tâ m c ủ a m ìn h đ ế n
lờ i ă n tiế n g nói c ủ a ng ư ờ i lao độ n g {Thôn ca
sơ họ c tang ma ngữ - T h a n h m in h n g ẫ u
hứ ng).
V ăn họ c dâ n g ia n có m ộ t bộ p h ậ n r ấ t
đặ c sắ c là th à n h ngữ , ở đ â y n h ữ n g c h â n lí
đờ i sôn g đư ợ c h ìn h tư ợ n g h o á cao độ và
đư ợ c n é n gọ n tro n g n g ô n từ r ấ t g iàu n h ạ c
tín h . T ro n g b ài v ă n tê n à y t h à n h n g ữ và
n h ữ n g k ế t c ấ u n g ô n từ g ầ n gũ i vớ i th à n h
ngữ r ấ t n h iề u , h oà n h ậ p n h u ầ n n h u y ễ n vớ i
bộ p h ậ n ng ôn từ m an g rõ d ấ u ấ n riê n g củ à
Nguyễ n Du(4). V iế t b à i v ă n tê th e o lôi p h ú
Đ ư ờ ng lu ậ t, N gu y ễ n D u đ ã ch ọ n đư ợ c h ìn h
th ứ c tố i ư u để sử d ụ n g th à n h ng ữ vì p h ú
Đư ờ ng lu ậ t có n h iề u k iể u câ u , có th ể co
duỗ i lin h h o ạ t. T h à n h n g ữ là bộ p h ậ n c h ấ t
liệ u tô'i ư u để đư a vào th ể p h ú vì cấ u trú c
cân đôi v à g ià u n h ạ c tín h . C ũn g n h ư mọ i
ng h ệ sĩ th iê n tà i k h ác , N g u y ễ n D u có môi
q u a n hệ sâ u xa vớ i d â n tộ c và th ờ i đ ạ i
m ình . Vớ i v ă n họ c d â n g ia n ông v ừ a n h ậ n
vừ a cho. Đ iề u b ấ t ngờ là tá c giả còn đ ư a
vào b à i v ă n tê cả n h ữ n g c â u chử i:
Phụ t ngọ n đèn trư ớ c mắ t, đế ch sự đờ i,
chang ph ả i đứ a tiêu tăm?
Đùng tiế ng lói sau nhà, đéo mẹ kiế p,
bỗ ng có thẳ ng đạ i phá.
G ái T rư ờ n g L ư u đ ẹ p nổ i tiế n g , bở i vậ y
tr a i là n g tìm m ọ i cách để giữ , kể cả n h ữ ng
cách k h ô n g lị ch sự (chữ N g u y ễ n D u d ù n g ở
câ u th ứ mư ờ i lă m ). Họ t ắ t đèn , d o t p h áo
sa u n h à, x u a chó đuổ i t r a i lạ , n h ữ n g việ c
ấ y h ẳ n k h iế n cho tr a i T iê n Đ iề n bự c bộ i. Có
th ê p h â n v â n rằ n g d ù b iế t b ài v ă n tê v iế t
để đ ù a n h ư n g lẽ nà o m ộ t ngư ờ i tà i ho a lị ch
lã m n h ư N g u y ễ n D u lạ i v iế t n h ư vậ y?
K hô n g khéo từ c â u n à y có ngư ờ i sẽ đ ặ t ra
v ấ n đê p h a tạ p v ăn b ả n, th ậ m ch í n g u y tạ o
tê n tác giả ! T h ự c r a đâ y c ũ n g là m ộ t dấ u
h iệ u cho th ấ y ả n h h ư ở n g củ a v ă n hoá d â n
g ia n vớ i bà i v ă n tế . N ó c ũ n g k h ô n g p h ả i là
h iệ n tư ợ n g cá b iệ t, lạ c lõng, kh ó h iể u . Theo
n h à bác họ c M .M .B a k h tin , tro n g sá n g tác
củ a F .R a b e la is cũ n g có m ộ t số từ ng ữ “th ô
tụ c, k h iế m n h ã ”. Đ ây là m ộ t lo ạ i p h á t ngôn
đặ c biệ t, tiế p th u từ v ă n ho á trà o tiế u dâ n
gian , đố i trọ n g vớ i n ề n v ă n ho á ch ín h thông
kh ô kh a n , đơ n điệ u , nó k h á c xa lố i n gu y ề n
rủ a , n hụ c m ạ n g à y n a y (5)'
N gư ờ i t a nói r ằ n g k h i s á n g tạ o v ă n
chư ơ ng, tá c giả cô kim đ ôn g tâ y đ ề u lu ô n
n g h ĩ tớ i độ c giả và tá c g iả ch ín h là độ c giả
th ứ n h ấ t. V iế t Văn tế số ng hai cô gái
Trư ờ ng L ư u, N g u y ễ n D u k h ô n g n g h ĩ tác
p h ẩ m củ a m ìn h sẽ đư ợ c tiế p n h ậ n ch ủ yế u
bở i các v ă n n h â n vì rằ n g th e o q u a n n iệ m
c h ín h th ô n g , m ọ i c h u y ệ n ở đâ y đ ề u sái. T ế
ngư ờ i sông, ngư ờ i đó lạ i k h ô n g p h ả i a n h
h ù n g liệ t n ữ m à chỉ là h a i th ô n n ữ k h ô n g
giữ đư ợ c lờ i ư ớ c ch u n g tìn h , tá c p h ẩ m lạ i
đ ầ y “lờ i q u ê ”. N gu y ễ n D u h ìn h d u n g tá c
p h ẩ m m ìn h sẽ số n g tro n g sin h h o ạ t v ă n
ho á d â n g ia n n h ư th ê này:
Quây ngoài sân thì trong làng chín
mư ờ i ả , ả ví, ả hát, ả kéo sợ i, ả đư a thoi, lạ i
có ả bư ng trầ u tậ n miệ ng, m ĩ n ữ như hoa;
Léo trên giư ờ ng thỉ quan họ năm bả y
ông, ông nói, ông cư ờ i, ông ngâm thơ , ông
40 PHẠ M TUẤ N VŨ
đọ c truyệ n, lạ i có ông đắ p áo trùm đầ u, cao
bằ ng mãn toạ .
Thi hào đã lự a ch ọ n th ể th ứ c g ià u vầ n
điệ u đê đ u a vào đó lờ i ă n tiế n g nói củ a
ngư ờ i lao độ ng và n h iề u th ổ â m th ổ n gữ
quê m ình . Lí do n ữ a là c ũ n g n h ư th ơ tr ữ
tìn h , vă n tế cho p h é p b iể u h iệ n tố i đa ch ủ
th ể . H à n h vi s á n g tạ o n à y trư ớ c h ế t là đáp
tìn h đ á p ng h ĩa vói b ạ n tìn h , b ạ n h á t v à dả i
đ ấ t L am H ồ ng ng h èo n h ư n g k h ô n g kém
p h ầ n pho n g lư u. Có ý k iế n cho rằ n g :
“Như ợ c đ iể m c ủ a tá c g iả là việ c v ậ n d ụ ng
n h ữ ng yế u tô có tín h c h ấ t d â n g ia n ở đ ây
còn ôm đồ m, ch ư a n h u ầ n n h u y ễ n . T ác giả
họ c tậ p ca dao, tụ c n gữ , th à n h ng ữ nh ư n g
còn lệ th u ộ c vào ca dao, tụ c ngữ , t h à n h
ngữ ; tá c giả đ ư a vào tá c p h ẩ m lờ i ăn tiế ng
nói c ủ a n h â n d â n n h ư n g đ ồ n g th ờ i lạ i giả m
tín h s á n g tạ o c ủ a m ìn h ”(6). Do văn p h o n g từ
điể n m à c h ú n g ta chỉ th ấ y ngư ờ i v iế t nêu
n h ậ n đ ị nh , k h ô n g c h ứ n g m in h . C h ú n g tôi
đồ rằ n g n h à n g h iê n cứ u đ ã d ù n g Truyệ n
Kiề u làm m ự c th ư ớ c cho n h ữ n g tác p h ẩ m
kh ác củ a th i h ào. N ế u q u ả vậ y th ì t h ậ t
khô n g th o ả đ áng. N g u y ễ n D u v iế t b à i v ă n
t ế để đ ù a đó là điêu k h ô n g p h ả i b à n cãi,
tu y n h iê n đó chỉ là sự “k h ô n g c h ín h tắ c ”
th eo n h ã n q u a n củ a p h o ng k iế n d ù n g văn
chư ơ ng để b ày tỏ đ ạ o đứ c th eo lô'i ch ín h
th ông , còn x ét từ góc độ sá n g tạ o vă n
chư ơ ng để g iãi b ày tìn h c ả m t h ậ t c ủ a con
ngư ờ i, th i h à o r ấ t tà i h o a v à n g h iê m túc.
Bài v ă n tê gồ m bôn đ o ạ n đ ú n g nh ư c h u ẩ n
mự c. R ấ t m ay m ắ n là nhờ tâ m th ê đ ù a củ a
N gu yễ n Du m à c h ú n g ta có cơ hộ i để ch iêm
ngư ỡ ng th êm n h iề u p h ư ơ ng d iệ n tro n g tà i
n ă n g n g h ệ t h u ậ t c ủ a ông. K h ô ng n ê n cô lậ p
tá c p h ẩ m nà y k hỏ i n h ữ n g môì q u a n h ệ s in h
tử củ a nó, k h iế n có n h ữ n g ư u điể m trở
th à n h như ợ c điể m . Dễ d à n g th ấ y có n h ữ n g
đặ c sắ c m à th o á t li m ụ c đ ích , th o á t khỏ i
môi trư ờ n g c ủ a b à i v ă n t ế th ì kh ó đ á n h giá
đ ú n g đư ợ c. Ví d ụ đ ây là lờ i th a n :
Ôi, nư ớ c sông Giang Đ ình!
Nư ơ ng khoai Phan Xá!
N gư ờ i tậ p v iế t v ă n tê c ũ n g b iế t đê
b à y tỏ tiế c th ư ơ n g trư ớ c sự m ấ t m á t
ng ư ờ i ta p h ả i d ù n g đ ế n n h ậ t n g u y ệ t, T h á i
sơ n, Đ ông hả i... tứ c là nh ữ n g sự v ậ t kì vĩ
trư ờ n g tồ n a i lạ i d ù n g n h ữ n g sự v ậ t g ầ n
gũi n g a y trư ớ c c ử a n h à hoặ c bị ngư ờ i đờ i
cho là tầ m th ư ờ n g rẻ rú n g . N h ư n g p h ả i có
“độ v ê n h ” n h ư t h ế n à y câ u v ăn tê mớ i
k h ô n g lo n g trọ n g . Có lẽ nó g ầ n gũi vớ i lố i
th ề tro n g ca dao:
Nế u tôi mà nói dố i ai
Thì trờ i đánh chế t... cây khoai giữ a đồ ng!
Có chỗ đích th ị N gu y ễ n D u đã hóm
h ỉ n h th eo k iể u d â n g ian . T ro n g Truyệ n
Kiề u có c â u Ngoài ra ai lạ i tiế c gì vớ i ai, có
ngư ờ i đọ c chệ ch m ộ t c h ữ th à n h Ngoài da ai
lạ i tiế c gì vớ i ai và g iả i th íc h h à i hư ở c là
n à n g K iề u k h u y ế n k h íc h K im T rọ n g rằ n g
trư ợ t t r ạ t b ê n n g o ài th ì k h ô n g ai c ấ m ’ Cứ
tư ở n g đó là s án g tạ o củ a d â n gian , ngờ đâ u
Văn tê sông hai cô gái Trư ờ ng Lư u dư ờ ng
n h ư nói đ ế n rồ i:
Vẻ chi mộ t chút ngoài da, công đâu lạ i
then cài cử a khoá.
Sự p h a trộ n giữ a v ă n chư ơ ng bác họ c và
vă n chư ơ ng d â n gian còn làm nên m ộ t đặ c
điể m, cũ ng là m ộ t đặ c sắ c củ a b ài v ăn tế này,
đó là sự kh ôn g đơ n n h ấ t về b ú t p h á p . Có
n h ữ n g c â u v ă n đọ c đ ế n là n h ậ n n g ay ra
d ụ n g ý củ a tá c giả :
Giậ n nỗ i xư a mồ hôi muố i dầ m dề ,
Tư ở ng nghĩa củ nư ớ c m ắ t gừ ng lã chã.
Đ iề u nà y do th à n h ng ữ nư ố c m ắ t gừ ng
có ý n g h ĩa h ế t sứ c rõ r à n g nổ i b ậ t, từ đó
th ó i qu en th ư ở n g th ứ c c â u v ăn b iê n n g ẫ u
cũ n g là m cho sắ c th á i ý n g h ĩa củ a cụ m từ
mồ hôi m uố i đư ợ c rõ hơ n . B ú t p h á p đ ù a
bỡ n đ óng v a i trò c h ủ đ ạ o tro n g to à n bài,
đ ú n g n h ư đ ã đư ợ c b á o hiệ u tro n g n h a n đề .
NGHIÊN CỨ U TRAO Đ ổ l 41
T u y vậ y cũ n g có n h ữ n g c â u v ă n m a n g sắ c
th á i cả m xúc khá c:
Đư ờ ng cử a Trẹ m, mỗ i ngày m ộ t ngái,
bóng cây tiế ng suôi, núi giăng
giăng, con m ắ t đã mòn;
Điế m trên làng, càng ngắ m càng buồ n,
ngọ n khói hạ t mư a, trờ i thâm thâm ,
m ặ t ngư ờ i đã nhoá(7>.
C âu v ă n đư ợ c v iế t th e o k iể u c âu gố ì
hạ c, từ n g ữ đư ợ c t ã i ra , th ậ t hợ p đ ể d iễ n tả
tâ m tr ạ n g b u ồ n b ã k h i hồ i tư ở n g q u á kh ứ .
N g ẫ m n g h ĩ m ộ t c h ú t ta th ấ y đ â y là lờ i th a n
k h ô n g p h ả i vì â m d ư ơ n g c ác h trở , m à vì
ngư ờ i c ù n g cõi d ư ơ ng lâ u n g à y kh ô n g đư ợ c
gặ p (m ò n con m ắ t, n h o á m ặ t ngư ờ i). H o á r a
dù t r ả i q u a b a o c ả m xúc, trá c h m óc, g iậ n
hờ n, m á t m ẻ , th ậ m c h í r ủ a xả ... n h ư n g
h ìn h b ó n g ngư ờ i x ư a k h ô n g dễ đ à o sâ u
chô n ch ặ t. Bở i vậ y m à d ù n h a n đ ể v à có
n h ữ n g c âu v ă n có vẻ độ c đ ị a , b à i v ă n tê v ẫ n
đư ợ c n h iề u th ê h ệ ư a th íc h tr u y ề n tụ n g .
N g h iê n c ứ u m ố i q u a n h ệ g iữ a các tá c
p h ẩ m do các cá n h â n s á n g tá c vớ i vố n v ă n
ho á d â n g ia n , c h ú n g ta h iể u th ê m về n h ữ n g
đ iể u tư ở n g đ ã h iể n n h iê n : V ăn h o á d â n
g ia n là tà i s ả n c h u n g n h ư n g k h ô n g h ê c h ia
đêu , kh ô n g p h ả i ai m u ố n sở h ữ u b ao n h iê u
c ũ n g đư ợ c, ơ đ â y p h é p b iệ n ch ứ n g là p h ầ n
cá n h â n đư ợ c n h ậ n tư ơ n g ứ n g vớ i tà i n ă n g ,
tâ m h u y ế t c ủ a ngư ờ i đó, cũ n g tứ c là tư ơ ng
ứ ng vở i p h ầ n đó n g góp củ a cá n h â n đó cho
gia tà i tin h th ầ n c h u n g c ủ a d â n tộ c. T ro n g
Văn tế số ng hai cô gái Trư ờ ng Lư u v ă n
ch ư ơ ng bác họ c đ ã h o à n h ậ p t h ậ t tự n h iê n
vớ i v ă n c h ư ơ n g d â n g ia n v à có n h ữ n g chỗ
th ậ t k h ó p h â n đ ị n h là d â n g ia n h a y bác
họ c, c h ấ t liệ u v ă n ch ư ơ n g h a y c h ín h là h iệ n
tư ợ ng c ủ a đờ i sông:
N hớ đế n khi thắ p đuố c chơ i đêm, ở nhà
ngoài vào nhà trong, giọ t bên chái n h ư tầ m
như tã.
Đọ c đế n thắ p đuố c chơ i đêm ng ư ờ i có
H án họ c cho là dị ch từ cổ n g ữ binh chúc dạ
du, còn n h ữ n g n gư ờ i k h ô n g đư ợ c họ c h à n h
tiế p n h ậ n c ầ u v ă n tê c ũ n g h ê t sứ c tự n h iê n
th u ậ n lợ i.
Văn tế số ng ha i cô g ái Trư ờ ng Lư u là
tá c p h ẩ m v ă n c h ư ơ ng có sự g ặ p gỡ , h à i h o à
g iữ a n h ữ n g g iá tr ị v ố n x a lạ vớ i n h a u . T h ể
lo ạ i đ iể n h ìn h n h ấ t cho b iể u h iệ n c ả m h ứ n g
cả m th ư ơ n g lạ i đư ợ c d ù n g đ ể b iể u h iệ n sự
sông h ồ n n h iê n . T ả c p h ẩ m m an g đ ậ m d ấ u
ấ n s á n g tạ o n h â n lo ạ i g iao th o a h ế t sứ c
rộ ng r ã i vớ i s á n g tạ o c ủ a cộ n g đồ ng . C hâ't
liệ u v ă n ch ư ơ ng b ác họ c v à c h ấ t liệ u v ă n
ch ư ơ ng d â n g ia n có sự h o à n h ậ p tự n h iê n
và tíc h cự c n h ấ t. Đ â y lạ i là tá c p h ẩ m v ă n
ch ư ơ ng c ủ a ng ư ờ i v iế t Truyệ n Kiề u - k iệ t
tá c s ố m ộ t c ủ a v ă n họ c cổ đ iể n V iệ t N am .CI
P . T . V
(1) H o à n g H ữ u Y ên, N g u y ễ n Lộ c, Văn họ c
Việ t N a m thê k ỉ X V III ■ nử a đầ u thê k ỉ XIX,
Nxb . G iáo dụ c, H à Nộ i, 1 9 62, tr.2 4 7
(2) T ạ p ch í V ăn họ c sô’ 4/1 9 7 8, tr.7 6
(3) N g u y ễ n T h ạ c h G ia n g , T rư ơ n g C hín h
b iê n k h ả o và c h ú g iả i, Nguyễ n Du niên phô và
tác ph ẩ m , Nxb. V ă n hó a th ô n g tin , 20 0 1, tr.4 8 7 .
C h ú n g tôi sử d ụ n g v ă n b ả n b à i v ă n t ế đư ợ c in
tro n g sá c h n ày.
(4) C h ú n g tô i đị n h liệ t k ê n h ữ n g th à n h ngữ
và n h ữ n g k ế t c ấ u g ầ n gũ i vớ i th à n h n g ữ đ ã đư ợ c
N g u y ễ n D u sử dụ n g , tu y n h iê n việ c n à y m ớ i cho
th ấ y sô’ lư ợ ng. M uô n th ấ y đ ư ợ c sự t à i t ìn h c ủ a
n h à th ơ c ầ n đ ặ t c h ấ t liệ u n à y tro n g v ă n cả n h ,
n h ư v ậ y p h ả i ch ép lạ i q u ã n g n ử a b à i v ă n tế .
(5) B a k h tin , “S á n g tá c củ a F ra n c o is
R a b e la is v à n ề n v ă n h o á d â n g ia n tr u n g cố ’ và
p h ụ c h ư n g ”, P h ạ m V ĩn h C ư lư ợ c d ị ch , T ạ p chí
V ăn họ c sô 3 /2005, tr.6 1 .
(6) T ừ điề n vă n họ c (bộ m ớ i), N x b . T h ế giớ i,
2 0 0 4 , tr .1 1 2 1 .
(7) T h e o th iể n ý, mỗ i vê’ ch ỉ có h a i d ấ u p h ẩ y
(..., b ó n g c â y tiế n g su ô i, ...; ..., ng ọ n k hó i h ạ t
m ư a , ...) v ừ a th ô n g n g h ĩa vừ a đ ú n g câ u gổ ì hạ c.
C â u gổ ì h ạ c là lo ạ i câ u có b a đ o ạ n , đ o ạ n giữ a
n g ắ n hơ n, xe n vào h a i đ o ạ n, g iô ng n h ư đ ầ u gố i
g iữ a h a i đ o ạ n ố n g c h â n con h ạ c.