VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGHIÊM THỊ HỒ THU
VĂN XUÔI NGỌC GIAO TRONG TIẾN TRÌNH
VĂN HỌC HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
Ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 9 22 01 21
LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1.GS Phong Lê
2. PGS.TS Lưu Khánh Thơ
HÀ NỘI, 2018
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết
quả nghiên cứu của luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kì
công trình nào khác.
Tác giả luận án
Nghiêm Thị Hồ Thu
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................... 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ............................................ 6
1.1. Tổng quan về văn học hiện đại Việt Nam và sự xuất hiện của nhà văn Ngọc Giao . .. 6
1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về tác giả Ngọc Giao .......................................... 20
CHƯƠNG 2. VĂN XUÔI NGỌC GIAO TRONG BỐI CẢNH XÃ HỘI THẾ
KỈ XX ........................................................................................................................... 32
2.1. Cơ sở hình thành văn xuôi Ngọc Giao . ................................................................. 32
2.2. Quá trình sáng tác của nhà văn Ngọc Giao ........................................................... 40
2.3. Quan niệm nghệ thuật Ngọc Giao .......................................................................... 55
CHƯƠNG 3. ĐỀ TÀI VÀ NHÂN VẬT VĂN XUÔI NGỌC GIAO TRONG
TIẾN TRÌNH VĂN HỌC HIỆN ĐẠI VIỆT NAM ................................................. 61
3.1 Những đề tài chính trong văn xuôi Ngọc Giao ....................................................... 61
3.2. Thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong văn xuôi Ngọc Giao ....... 77
CHƯƠNG 4. NGƯỜI KỂ CHUYỆN, NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU VĂN XUÔI
NGỌC GIAO TRONG TIẾN TRÌNH VĂN HỌC HIỆN ĐẠI VIỆT NAM ........... 107
4.1 Người kể chuyện trong văn xuôi Ngọc Giao .................................................. 107
4.2. Đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật trong văn xuôi Ngọc Giao ................................ 121
4.3. Giọng điệu trong văn xuôi Ngọc Giao ................................................................. 131
KẾT LUẬN ................................................................................................................ 148
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ .. ................................. 151
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................ 152
PHỤ LỤC .. ................................................................................................................ 163
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1.1. Văn h ọc Việt Nam thế kỷ XX đã trải qua một thời kỳ vận động và phát
triển gắn liền với những thăng trầm của lịch sử dân tộc và đạt được nhiều thành tựu
rực rỡ. Đó là giai đoạ n văn học dân tộc đứng trước hai yêu cầu là cách mạng hóa và
hiện đại hóa. Thực hiện được những yêu cầu đó, văn học thế kỷ XX đã tiếp tục đưa
nền văn học nước nhà vươn đến những tầm cao mới với một quy mô ngày càng
phong phú, đa dạng trong những năm cuối thế kỷ XX và nhữ ng năm đầ u thế kỷ XXI.
Sự phát triển của các trào lưu, xu hướng văn học, nhất là trong giai đoạn 1930-1945
đã đem đến nhữ ng “m ùa gặt” và tạc vào lịch sử văn chương Việt Nam “một thế hệ
vàng”. Làm nên diện mạo và khẳng định vị thế của văn học, yếu tố quan trọng và
tiên quyết đó chính là đội ngũ tác giả - lực lư ợng sáng tác. Vì vậy, nghiên cứu, tìm
hiểu, phát hiện những giá trị văn chương trong từng tác giả với hệ thống các tác
phẩm của họ luôn là việc làm cần thiết và hữu ích trong quá trình tiếp cận một nền
văn học.Việc đánh giá lại một số tác giả tiêu biểu của văn học hiện đại có đóng góp
cho tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam là điề u cần thiết
1.2. Là một tác giả có vị trí quan trọng trong tòa soạn Tiểu thuyết thứ Bảy - tờ
báo phổ thông ra hàng tuần trong đời sống văn học trước 1945, Ngọc Giao là một
cây bút sung sức và quen thuộc với độc giả đương th ời. Với một khối lượng tác
phẩm tương đối lớn và phong cách văn chương giàu mỹ cảm, hướng tới lý tưởng
nhân văn đậm chất trữ tình mà cũng giàu chất hiện thực, Ngọc Giao xứ ng đáng là
nhà văn hiện đại góp phần tạo dựng diện mạo văn học nước nhà thế kỷ XX, nhất là
giai đoạn 1930-1945 cũng như bộ phận văn học khu vực đô thị Hà Nội tạm chiếm
1947-1954. Do đó, s ự nghiệp văn chương của nhà văn Ngọc Giao cần được tìm hiểu
và nghiên cứu nhằm làm sáng rõ hơn về một phong cách tác giả đã góp phần làm cho
văn học hiện đại Việt Nam thêm phong phú. Đó cũng là cơ sở để rút ra những nhận
định mang tính chất lý luận về một thời kỳ văn học, một giai đoạn văn học.
1.3. Mặc dù Ngọc Giao là một cây bút đã đem đến cho độc giả những giá trị
văn học không thể phủ nhận nhưng do cách nhìn nhận, sự đánh giá đôi khi còn chủ
quan, phiến diện, số phận văn chương Ngọc Giao đã phải trải qua nhiều thăng trầm,
sóng gió. Có một quá trình sáng tác xuyên suốt thế kỷ nhưng giai đoạn 1945 -1985
những đóng g óp của ông hoàn toàn bị khuất lấp bởi những quy kết và phê phán khắc
2
nghiệt. Đó cũng là lý do Ngọc Giao gác bút trong một khoảng thời gian khá dài và
người đọc dần quên lãng, xa lạ với nhà văn. Đặc biệt là nhà văn có đời văn trải dài
dọc thế kỷ XX, Ngọc Giao là một trong số ít các tác giả nổi danh từ trước 1945 và
vẫn tiếp tục cống hiến chút sinh lực cuối đời cho nghiệp viết như một sự hồi sinh
mãnh liệt. Đứng trong hàng ngũ những nhà văn cùng thời như Thạch Lam, Thanh
Tịnh, Hồ Dzếnh, Nguyên Hồng, Nam Cao, V ũ Trọng Phụng...có thể nói Ngọc Giao
là nhà văn có sứ c sống và sức viết tiềm tàng đáng ngưỡng mộ. Nếu như trước 1945,
bạn đọc từ ng xúc động, ám ảnh với những trang truyện ngắn đầy tính nhân văn của
Ngọc Giao thì vì những lý do riêng của hoàn cảnh lịch sử mà những đóng góp đáng
quý của Ngọc Giao trong giai đoạn sáng tác 1947 - 1954 với nhiều tác phẩm có giá
trị của văn học ở Hà Nội bị tạm chiếm đã bị lãng quên, kéo theo đó là sự thờ ơ, phủ
nhận, quy chụp về nội dung, tư tưởng của tác phẩm khiến cho tên tuổi Ngọc Giao bị
khuất lấp và cũng là hệ lụy cho quã ng đời trầm lặng của Ngọc Giao cho đến những
năm 90 của thế kỷ XX. Cũng chính bởi "sự quên" đó, điểm lại lịch sử nghiên cứu về
tác giả Ngọc Giao, chúng tôi thấy số lượng các bài viết chưa nhiều, một số công trình
nghiên cứu chưa được chỉnh thể, hệ thống, đầy đủ về văn xuôi Ngọc Giao. Vì vậy,
việc nghiên cứu và đánh giá để phục dựng một chân dung văn học đã có những đóng
tích cực cho dòng văn xuôi hiện đại Việt Nam trong bối c ảnh hiện trạng nghiên cứu
hiện nay về Ngọc Giao là một việc cần thiết để bù lấp khoảng trống văn học sử giúp
chúng ta có cái nhìn toàn diện hơ n về tác giả và diện mạo nền vă n học nước nhà.
Luận án hoàn thành hy vọng sẽ góp phần phục dựng một chân dung văn học
không thể không nói đến trong nền văn học Việt Nam hiện đại và góp thêm một tài
liệu tham khảo hữu ích cho việc nghiên cứ u, giảng dạy, học tập văn học nói chung và
tìm hiểu tác giả Ngọc Giao nói riêng.
Vì những cơ sở lý luận và thực tế trên, theo chúng tôi, việc thực hiện đề tài
Văn xuôi Ngọc Giao trong tiến trình văn học hiện đại Việt Nam là cần thiết và
mang tính khả thi.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1 Mục đích nghiên cứu
Thực hiện đề tài này chúng tôi hướng đến mục đích:
- Đặt văn xuôi Ngọc Giao trong tiến trình phát triển văn học Việt Nam hiện đại để
thấy được văn nghiệp của tác giả với những thành công và giới hạn cũng như bước