XÀ (Rắn)
Có nhiều thứ rắn, rắn thường dùng là những
con sau đây:
Rắn Hổ mang (Naja naja L), rắn Ráo
(Zamenis Korros), rắn Cạp nong (Bungarus
fascitus), họ Elapidaek; rắn Lục
(Trimeresurus), Bạch hoa xà (Agkistsodon
acutus Guenther), họ Crotalinare.
Rắn có hai cái hạch chứa nọc độc ở hàm trên
sau hai con mắt. Khi rắn cắn thì nọc độc tiết
ra chảy xuống cái ống nhỏ trong răng nanh
(khi bắt được rắn thì phải bẻ răng nanh).
Tây y dùng nọc đã chế biến để làm giảm các
cơn đau.
Đông y dùng mật, da, mỡ, xương, thịt hoặc
rượu rắn với những công dụng khác nhau.
1. Mật rắn: ở Trung Quốc dùng mật rắn Ráo,
rắn Hổ mang, rắn Cạp nong chế thành ‘Tam
xà đởm’ trị chứng nóng sốt, đơn, suyễn.
Ở Việt Nam:
- Lấy mật rắn cô cách thuỷ cho hơi đặc, lấy
vỏ quít lâu năm rửa sạch, cạo bỏ xơ trắng ở
trong, sấy nhẹ hoặc phơi khô. Dùng mật rắn
tẩm, sấy nhẹ cho khô rồi lại tẩm; làm như
vậy nhiều lần. Cuối cùng tán bột để dùng.
- Lấy mật rắn (hổ mang) buộc cổ túi mật lại,
tẩm rượu, phơi âm Can một ngày đêm lại
tẩm, làm 3 lần trong 3 ngày rồi treo lên cho
đến khi khô.
Khi dùng cứ 3 phân (khoảng O,12g) cho vào
30 ml rượu 40o để dùng trị các chứng phong
sưng đỏ, chạy chỗ này chỗ khác.
2. Da (xác) rắn: treo rắn lên, cứa xung quanh
cổ, lột lấy da. Nhúng da vào nước rửa sạch.
Phơi (sấy) khô rồi tán bột, hoặc đốt tồn tính
để trị những bệnh ngoài da, thối tai, trị hủi.
3. Mở rắn: lấy mỡ rắn bỏ vào chai, dùng để
trị phỏng lửa, chốc đầu. Nấu với các vị
thuốc khác bôi để chóng lên da non.
4. Xương rắn: đập chết rắn, chôn 3 tháng,
lấy xương sống rửa sạch, sấy hoặc sao vàng
cho kỹ (để dễ tiêu) rồi cho vào túi vải, ngâm
rượu hoặc ngâm chung với các vị thuốc khác
(tỷ lệ 1/4) trong vòng 1 tháng để trị phong
thấp, ngày uống 2 lần, mỗi lần một chén con
độ 30ml. Hoặc có thể lấy xương đã chế biến
như trên đem nấu cao, cao này cũng dùng để
trị phong thấp.
5. Thịt rắn: chặt bỏ đầu, bỏ đuôi độ 10cm,
lột da, bỏ phủ tạng cho kỹ, róc lấy thịt. Băm
thịt nhỏ, làm viên bọc lá lốt (Piper lolo L.)
cho trẻ em ăn trị sài chốc hoặc nấu cao với
thịt con Bìm bịp (Centropus sinensis
intermedius họ Phenicophaidac) để có thể
thay cao hổ cốt trị thấp khớp.
6. Rượu rắn: nếu được đủ cả 3 con khác
nhau thì càng hay, nếu không 1 đến 2 con
cũng được, không cần đồng lượng. Có hai
cách ngâm rượu rắn:- Ngâm tươi: cho rắn
vào bình đổ cồn 90o cho ngập, đậy kín ngâm
trong 3 ngày đêm cho rắn tiết chất độc và
chết. Bỏ rượu này đi, lấy rắn ra chặt bỏ đầu
đuôi như làm thịt rắn, mổ bụng, bỏ hết phủ
tạng (trừ mật), để cả da (có người nói lột bỏ
da), đổ ngập rượu 40o ngâm kín hơn 100
ngày (càng lâu càng tốt). Có người chôn cả
bình rượu rắn xuống đất. Chỉ ngâm một lần
dùng hết thì thôi (nhưng cũng có người
ngâm đi ngâm lại nhiều lần). Lúc đầu ngâm
thấy thối, sau trở lại thấy thơm. Rượu rắn
vàng, hơi xanh.
- Ngâm khô: ngâm khô thì chóng được hơn,
nhưngtác dụng có thể kém hơn ngâm tươi.
Chặt bỏ đầu và khúc đuôi, mổ bụng, lột da
bỏ hết phủ tạng, rửa qua rượu: chặt ra từng
khúc. Nướng cho vàng, ngâm rượu trong
vòng một tháng có thể dùng được. Hoặc sau
khi nướng vàng rồi sấy khô tán bột, cho vào
túi vải, ngâm rượu trong vòng 20 - 30 ngày
là dùng được.
Rượu rắn dùng để trị phong thấp.
Liều dùng: Ngày dùng 30 - 60ml rượu chia
uống 2 lần trưa và tối.
Bệnh huyết hư sinh phong thì không nên
dùng.