1
1
c¸c vitamin
TS.TrÇn Thanh Tïng
Bé m«n Dưîc lý
§¹i häc Y Hµ Néi
Mục tiêu học tập
Sau khi học xong bài này học viên phải:
1. Trình bày được tầm quan trọng của thuốc vitamin và
nguyên nhân thiếu - thừa một số vitamin chính (A, D,
B1, PP, B6, C).
2. Với mỗi vitamin trên, nêu được: nguồn gốc, tính chất
chính, cơ chế tác dụng chủ yếu, áp dụng điều trị, theo dõi
sử dụng.
2
Th¶o luËn
Vitamin ?
Cã ë ®©u ?
Khi nµo th× cÇn dïng ?
C¬ thÓ cã thÓ tù tæng hîp ?
Dïng thõa cã ®éc kh«ng ?
3
1. Kh¸i niÖm vitamin:
+ Hîp chÊt h÷u c¬ cÇn cho mét sè ph¶n øng chuyÓn ho¸
+ C¬ thÓ kh«ng tù tæng hîp ®ưîc (trõ vitamin D)
+ §ưa tõ ngoµi vµo b»ng ¨n, uèng
2. Nhu cÇu: tuú vµo giíi vµ giai ®o¹n ph¸t triÓn
3. C¸c ®Æc ®iÓm cña vitamin:
+ Cã mÆt trong thøc ¨n víi lượng nhá
+ RÊt cÇn cho sù ph¸t triÓn vµ sù sèng b×nh thưêng
+ Khi thiÕu hôt sÏ g©y bÖnh lý ®Æc hiÖu
+ C¬ thÓ kh«ng tù tæng hîp ®ưîc (trõ vitamin D)
+ ëngưêi: mét sè vi khuÈn cã thÓ tæng hîp vitamin K
I. ĐẠI CƯƠNG
4
2
4. Nguyªn nh©n thiÕu vitamin
-Cung cÊp kh«ng ®Çy ®ñ qua thøc ¨n
- BÖnh lý rèi lo¹n hÊp thu: viªm ruét, t¾c mËt, …
- Do dïng thuèc hoÆc mét sè chÊt kh¸ng vitamin
5. Lưu ý
+ Thưêng thiÕu nhiÒu vitamin cïng lóc nªn cÇn phèi hîp
+ Vitamin A, D, E, K thõa sÏ dÔ g©y tai biÕn, c¸c vitamin tan
trong nưíc th¶i nhanh ra khái c¬ thÓ nªn Ýt g©y tai biÕn
Dïng vitamin cã thÓ g©y tai biÕn
+ Vitamin kh«ng ph¶i thuèc bæ nªn chØ dïng khi cÇn thiÕt.
I. ĐẠI CƯƠNG
5
Ph©n lo¹i: dùa vµo tÝnh tan
- Vitamin tan trong dÇu: A, D, E, K
- Vitamin tan trong nưíc: B1, B2, PP, B6, C, B12, folic
II. C¸c vitamin
6
* Nguån gèc
+ Vitamin A có 3 dạng retinol, retinal, acid retinoic. Có 3 tiền
vtamin A: α, β, ɤ caroten
+ §éng vËt: gan c¸, b¬, s÷a, lßng ®á trøng
+ Thùc vËt: cµ rèt, bÇu, bÝ, gÊc, cµ chua
* ThiÕu hôt
+G©y bÖnh qu¸ng gµ, kh« m¾t loÐt gi¸c m¹c
+ Tăng sừng hóa biểu mô, da khô, thoái hóa tuyến mồ hôi, nhiễm
trùng da.
+ Cơ thể dễ bị nhiễm trùng hô hấp, tiết niệu, sinh dục và chậm lớn,
chán ăn.
1. Vitamin A (Retinol)
7
1. Vitamin A (Retinol)
* Tác dụng và c¬ chÕ t¸c dông
-Trªn thÞ gi¸c: trong m¸u vitamin A chuyÓn thµnh Rhodopsin –lµ
s¾c tè nh¹y c¶m víi ¸nh s¸ng (ë tÕ bµo h×nh nãn cña vâng m¹c)
gióp cho vâng m¹c nhËn ®ưîc c¸c h×nh ¶nh khi chiÕu s¸ng
8
3
1. Vitamin A (Retinol)
* Tác dụng và c¬ chÕ t¸c dông
-Trªn da: kÝch thÝch biÖt ho¸ biÓu m«, t¨ng tiÕt nhÇy, øc chÕ sõng ho¸
tÕ bµo biÓu m«
Thiếu vitamin A dễ bị mẫn cảm với các chất gây ung thư. Có thể
vitamin A điều hòa sự sinh tổng hợp protein cần thiết cho sự biệt hóa
tế bào của tổ chức biểu mô và ức chế sự nhân lên của tế bào ung thư.
-Trªn miÔn dÞch: t¨ng søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ víi nhiÔm vi khuÈn, ký
sinh trïng, virus.
- Chống oxy hóa: β-caroten phối hợp cùng selen, vitamin C, vitamin E
9
1. Vitamin A
* ChØ ®Þnh
- Bệnh khô mắt, quáng gà
- Trẻ chậm lớn dễ mắc các bệnh nhiễm trùng, suy dinh dưỡng,
suy dinh dưỡng thể Kwashiorkor.
- Bệnh trứng cá, da, tóc, móng khô, bệnh á sừng, bệnh vẩy nến,
các vết thương, vết bỏng
- Hỗ trợ trong điều trị ung thư da, cổ tử cung, đại tràng, phổi và
phòng -
chống lão hoá.
10
1. Vitamin A
* LiÒu lưîng:
- Uống 5000 đv mỗi ngày hoặc cách 10- 15 ngày uống 50.000 đv.
- Phụ nữ có thai uống dưới 2500 đv/ ngày.
§èi víi PN cã thai, ®Æc biÖt 3 th¸ng ®Çu kh«ng ®ưîc dïng vitamin A
liÒu cao v× cã thÓ g©y qu¸i thai.
* Chư¬ng tr×nh Quèc Gia uèng vitamin A cho trÎ 6-36 th¸ng tuæi: uèng
mçi lÇn 1 viªn 100.000UI, c¸ch nhau 6 th¸ng
11
* Theo dâi sö dông
- Uèng liÒu cao, kÐo dµi sÏ g©y ngé ®éc vitamin A:
kh« m¾t, trãc vÈy, t¨ng ¸p lùc néi sä, ®au ®Çu, xuÊt
huyÕt, ...
-Kh«ng dïng cïng dÇu parafin
1. Vitamin A
12
4
2. Vitamin D (Calciferol)
* Nguån gèc
Gåm vitamin D1 –D6, hay dïng D2 & D3
-Vitamin D2 (Ergocalciferol)
Cã nguån gèc tæng hîp tõ thùc vËt thưêng
®ưîc dïng trong ®iÒu trÞ.
- Vitamin D3 (Cholecalciferol) cã nguån
gèc tù nhiªn: dÇu gan c¸, t¾m n¾ng nhê
tia cùc tÝm
- Vitamin D ®ưîc coi nhưhormon v× ®ưîc tæng hîp dưíi da råi ®i vµo
m¸u ®Õn c¬ quan ®Ých vµ t¸c dông trªn receptor ®Æc hiÖu 13
2. Vitamin D
* ThiÕu hôt
- Cã thÓ gÆp c¬n h¹ calci m¸u
- ThiÕu kÐo dµi g©y ra: cßi
xư¬ng ë trÎ em vµ nhuyÔn
xư¬ng ë ngưêi lín
- §Ò phßng:
+ T¾m n¾ng
+ Bæ sung b»ng ®ưêng uèng
* Thừa:
Khi ngộ độc có biểu hiện
+ Tăng calci máu
+ chán ăn, mệt mỏi, đái nhiều, khát
nước, nôn, ỉa chảy
+ Rối loạn tâm thần.
+ Tăng calci máu kéo dài gây calci
hóa các tạng
+ Có thể gặp suy thận.
14
2. Vitamin D
* Vai trò sinh lý
- T¨ng hÊp thu calci ë ruét & t¸i hÊp thu ë thËn
- T¨ng tÝch tô calci ë xư¬ng (ch¾c xư¬ng)
- Phối hợp với hormon cận giáp (PTH) điều hòa nồng độ calci trong
máu.
- Giảm bài tiết phosphat và giúp chuyển phosphat hữu cơ thành
phosphat vô cơ.
- Oxy hóa citrat giúp cho sự hòa tan phức hợp calci và điều hòa nồng
độ calci.
Kh«ng cã vitamin D
Cã vitamin D
* C¬ chÕ t¸c dông
KÝch thÝch t¨ng carrier vËn chuyÓn calci ë niªm m¹c ruét.
15
2. Vitamin D
* Dược động học:
Vitamin D được hấp thu ở ruột non; D3hấp thu tốt hơn D2.
Để có tác dụng, vitamin D được hydroxyl hóa qua 2 giai đoạn. Ở
gan được chuyển thành calcifediol sau đó đi vào máu đến thận bị
hydroxyl hóa lần thứ 2 tạo thành calcitrol có hoạt tính.
Enzym tham gia phản ứng hydroxyl hóa vitamin D ở gan và thận
có thể gây cảm ứng hoặc tăng hoạt tính khi thiếu vitamin D, calci,
phosphat, hormon cận giáp, prolactin và estrogen.
.
16
5
2. Vitamin D
Chuyển hóa vitamin D 17
2. Vitamin D
* ChØ ®Þnh
- Phßng vµ chèng cßi xư¬ng cho trÎ em
- Phßng vµ chèng lo·ng xư¬ng ë ngưêi lín
- Ngưêi g·y xư¬ng l©u lµnh
-Phòng và chèng co giËt trong bÖnh suy tuyÕn
cËn gi¸p
-Hội chứng Fanconi
18
(bệnh lý ống thận, gây đào thải quá nhiều phospho qua thận, làm giảm
phospho máu)
2. Vitamin D
* Theo dâi sö dông
-uèng liÒu cao, kÐo dµi sÏ g©y ngé ®éc vitamin D: mÖt mái, n«n, Øa
ch¶y, rèi lo¹n t©m thÇn, calci ho¸ c¸c t¹ng & m« mÒm, suy thËn, ...
- T¸c dông phô th«ng thưêng: ch¸n ¨n, buån n«n, nhøc ®Çu, tiªu ch¶y.
-D2 vµ D3 dÔ bÞ oxy ho¸: lä nót mê, chøa khÝ tr¬
* LiÒu phßng bÖnh cho TE
uèng 200 - 400 UI/ngµy
hoÆc 6 th¸ng uèng liÒu duy nhÊt 200.000 UI
19
* Nguån gèc
-C¬ thÓ kh«ng tÝch luü mµ thu nhËn tõ thøc ¨n hµng ngµy
-Thực vật: Cã nhiÒu ë men bia, c¸m g¹o, ®Ëu tư¬ng.
- Động vật: Lưîng nhá trong s÷a, trøng, thÞt n¹c, gan, thËn
- Dạng hoạt động là thiamin pyrophosphat
3. Vitamin B1 (Thiamin)
20