1
BÀI GIẢNG CHUYÊN ĐỀ:
BỆNH HỌC:
TUYẾN YÊN
Biên soạn: TS.Hoàng Trung Vinh (Học viện Quân Y)
2
MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ:
Sau khi học xong chuyên đề “Bệnh học: Tuyến yên”, người học
nắm được những kiến thức có liên quan đến bệnh này, như: Định nghĩa
về tuyến yên, Thùy trước tuyến yên (anterior pituitary), Thùy sau tuyến
yên (posterior pituitary).
3
NỘI DUNG
I. ĐỊNH NGHĨA
Tuyến yên là một tuyến nội tiết nằm ở nền sọ, ở trong hố yên. Tuyến
yên gồm 2 thùy: thuỳ trước chiếm 3/4 trọng lượng tuyến; thuỳ sau còn gọi là
thùy thần kinh. Tuyến yên liên quan mật thiết với vùng dưới đồi và 2 cấu trúc
này có ảnh hưởng qua lại, vì vậy có thể xem tuyến yên và vùng dưới đồi như
một cấu trúc thống nhất. Đây là khâu trung gian giữa hệ thần kinh và hệ nội
tiết.
Điều hoà chức năng tiết của tuyến yên là 2 hormon do vùng dưới đồi
tiết ra gồm: hormon giải phóng (RH-releasing) và hormon ức chế (IH-
inhibiting).
II. THÙY TRƯỚC TUYẾN YÊN (anterior pituitary).
Tế bào thuỳ trước tuyến yên gồm 3 loại: tế bào ái toan, ái kiềm và
không bắt màu. Các hormon tuyến yên được tiết ra bởi các loại tế bào khác
nhau, 50% tế bào thùy trước tuyến yên tiết ra growth hormon. Các loại tế bào
trên nằm rải rác với hình thể, kích thước và sự bắt màu khác nhau.
Hormon thuỳ trước tuyến yên là các protein và glycoprotein có trọng
lượng phân tử cao.
Bảng 1. Những hội chứng lâm sàng chính của thùy trước tuyến yên.
Hormon
Tăng tiết
Giảm tiết
GH
< 25 tuổi- Bệnh khổng lồ.
> 25 tuổi- Bệnh to đầu chi.
Lùn tuyến yên.
ACTH
Bệnh Cushing.
Suy chức năng thượng thận.
TSH
Bướu cổ.
Suy chức năng tuyến giáp.
4
FSH và LH
Dậy thì sớm.
Suy chức năng sinh dục.
Prolactin
Chảy sữa.
Không tiết sữa.
MSH
Xạm da.
Nguyên nhân
- U cường sản tế bào tiết.
- Tổn thương vùng dưới đồi.
- Không rõ nguyên nhân.
- Phẫu thuật cắt bỏ tuyến
yên.
- Giảm tiết hormon dưới đồi.
- Không rõ nguyên nhân.
- Giảm chức năng tuyến yên.
- Thâm nhiễm tế bào và hoại
tử tuyến yên sau đẻ.
1. Tăng prolactin (hyperprolactinemia):
1.1. Nguyên nhân tăng prolactin
Prolactin tăng tiết do nhiều nguyên nhân khác nhau, thường hay đi kèm
với giảm năng tuyến sinh dục và/ hoặc tiết nhiều sữa, có thể là dấu hiệu
chứng tỏ adenoma tuyến yên hoặc bệnh lý vùng dưới đồi. ở phụ nữ mạn kinh,
10- 40% có tăng prolactin, khoảng 30% phụ nữ mạn kinh có tăng tiết sữa là
do khối u tuyến yên gây tăng prolactin. Ở 30- 90% phụ nữ tăng tiết prolactin
có tiết sữa không liên quan tới thai sản. ở bệnh nhân đã sinh con một hoặc
nhiều lần, việc tăng tiết sữa có thể xuất hiện không kèm theo tăng tiết
prolactin. Tuy vậy, tăng tiết sữa thường gây ra do tăng prolactin, 75% bệnh
nhân tăng tiết sữa hay đi kèm với
mạn kinh, tăng prolactin.
Tăng prolactin gây vú to và chảy sữa ở nam giới rất hiếm gặp.
5
Bảng 2. Nguyên nhân gây tăng tiết prolactin máu.
Tăng prolactin
sinh lý:
- Có thai
- Giai đoạn đầu nuôi con bằng sữa.
- Stress.
- Khi ngủ.
- Đầu vú bị kích thích.
- Khi ăn.
Do thuốc:
- Hướng thần kinh: phenothiazin, butyrophenon,
sulpirid, thioxanthen.
- Estrogen (thuốc ngừa thai).
- Hạ huyết áp: aldomet, reserpin, verapamil.
- Chống nôn: metoclopramid.
- Chẹn thụ thể H2: cimetidine.
- Thuốc có nha phiến: codein, morphin.
Bệnh lý:
* Tuyến yên:
- U tuyến yên- prolactinom.
- Adenoma tiết GH và prolactin.
- Adenoma tiết ACTH và prolactin.
- Hội chứng Nelson và Cushing.
- Tăng sản tế bào tiết yếu tố giải phóng prolactin
(prolactin releasing factor - PRF).
* Dưới đồi:
- Viêm não, bệnh do porphyrin.
- Bệnh u hạt, bệnh sarcoid.
- Ung thư.