BỆNH LỴ TRỰC KHUẨN
(Kỳ 3)
ĐIỀU TRỊ: Bệnh nhân lỵ trực khuẩn phải được cách ly tại nhà, tại bệnh xá
hoặc bệnh viện suốt thời gian bệnh cấp; dụng cụ, bát đĩa, ấm chén … đều phải
dùng riêng. Khử khuẩn phân bằng Clorua vôi: 1 phần phân + nửa phần Clorua vôi
trộn để 2 giờ, tẩy uế bô phân: ngâm trong dung dịch Cloramin 2%, luộc sôi bát
đĩa, chai sữa, vú sữa; tẩy uế lần cuối buồng ở bằng Lysol 5%. Người phục vụ, tiếp
xúc với bệnh nhân phải ngâm tay trong dung dịch Cloramin 1-2%.
Chế độ ăn: Chỉ hạn chế trong một vài ngày đầu, không được để bệnh nhân
nhịn ăn dù chỉ 1 ngày, trở lại chế độ ăn bình thường từ ngày thứ ba, thứ tư trở đi.
Đối với trẻ còn bú, vẫn cho bú như thường lệ, không giảm số lần, số lượng sữa mẹ
ngay từ ngày đầu. Với trẻ đang bú sữa bằng chai, phải làm vệ sinh tốt các dụng cụ
như bình đựng, vú sữa; đảm bảo chất lượng sữa pha chế, ngay từ ngày đầu, không
hạn chế số lần uống, số lượng sữa. Với trẻ lớn, người lớn, trong vài ngày đầu dùng
cháo ninh nhừ, đặc hoặc loãng, nấu với bột thịt, cá. Từ ngày thứ ba, thứ tư ăn cháo
đặc với thịt, trứng, khoai tây nghiền, sữa chua, chuối quả, sau đó ăn cơm nát, thịt
nạc luộc, nước hoa quả. Tránh thức ăn nhiều bã, thảo mộc khô.
Sulfamide và kháng sinh:
Ngày nay, trực khuẩn lỵ đã kháng nhiều với Sulfamide, với kháng sinh,
trước kia được coi như thuốc đặc trị hàng đầu (Sulfadiazine, Chloromycétine),
hiện tượng kháng ít hoặc nhiều với kháng sinh ngày càng tăng và cũng biến đổi
tùy từng vùng. Theo chương trình giám sát về tính kháng thuốc của vi khuẩn gây
bệnh kết thúc giai đoạn 2: 1/1992 - 12/1993 của Bộ y tế Việt Nam, thì độ nhạy với
kháng sinh của S.Flexneri chỉ còn:
Kháng sinh Số
lượng Kháng
Trung
gian Nhạy
1. Sulfamide
%
124 111
89,5
13
10,5
2.
Tetracycline %
113 103
91,2
6
5,3
4
3,5
3.
Chloramphenicol %
163 136
93,4
8
4
27
16,6
4. Ampicillin
%
143 132
92,3
5
3,5
6
4,2
5. Bactrim % 153 124
81,0
1
0,7
28
18,3
Như vậy, nếu gộp cả Sulfamide (theo nhiều tác giả, hầu như không còn
hiệu nghiệm nữa) thì Chloramphenicol, Tetracycline, Streptomycine tác động trên
trực khuẩn lỵ đã giảm nhiều, hơn nữa lại gây nhiều tác dụng phụ (loạn khuẩn ruột,
độc với tủy xương, với bào thai …). Thuốc tốt nhất trong điều trị lỵ ngày nay là:
Céphalosporin thế hệ 3 (Ceftriaxon), Quinolone thế hệ 1 (Acid nalidixic) hoặc
Fluoroquinolone (Ciprofloxacine, Ofloxacine, Péfloxacine) rất hiệu quả, rút ngắn
ngày dùng thuốc, cụ thể:
Tetracycline 1 viên 0,25g, người lớn 4 viên/ngày chia 4 lần, thời gian 5 - 7
ngày.
Chloramphenicol (Chloromycétin, Chlorocid, Leukomycine, Lifomycine):
1 viên 0,15g; người lớn 4 - 6 viên/ngày, chia 3 - 4 lần.
Ampicilline (Totapen, Binotal, Nuvapen, Amblosin, Polycilline) 1 viên
0,25g hoặc 0,5g. Liều dùng: trẻ em 50 mg/kg/ngày, chia 4 lần; người lớn 1,5 - 2g
(ngày chia 4 lần, thời gian 5 - 7 ngày).
Cotrimoxazol (Bactrim, Sepbrin, Eusaprim): 1 viên 0,480g gồm 400mg
Sulfaméthoxazol và 80mg Triméthoprim. Liều dùng: trẻ em từ 2 - 3 tuổi: 1
viên/ngày chia 2 lần; từ 4 - 6 tuổi: 2 viên/ngày chia 2 lần; từ 7 - 11 tuổi: 3
viên/ngày chia 2 lần, từ 12 tuổi và người lớn: 4 viên/ngày chia 2 lần. Thời gian 5
ngày (không dùng khi có chống chỉ định dùng Sulfamide).
Negram 1g 1 viên, uống; Acid nalidixic: 30 mg/kg/ngày, thời gian 5 ngày.
Fluoro-quinolein (Aprofloxacine: Ciflox): 0,500g 1 viên, 2 - 3 viên/ngày,
chia 2 lần, thời gian 5 ngày.
Cotriaxone (Rocéphin) tiêm tĩnh mạch 50 mg/kg/ngày, thời gian 5 ngày.
Chú ý: Không dùng kháng sinh trong các thể nhẹ. Không dùng kháng sinh
liều tối đa, thời gian kéo dài trong điều trị lỵ. Tránh dùng một lúc 2 kháng sinh vì
vừa không cần thiết, vừa tăng tác dụng phụ của thuốc. Khuyên không dùng kháng
sinh điều trị cho người mang trùng lành vì tự thải sau một số tuần.
Trực khuẩn thể: Phân lập từ bệnh nhân lỵ tại ổ dịch cũng có tác dụng diệt
khuẩn lỵ, được một số tác giả Việt Nam nghiên cứu. Kết quả hạn chế vì không bao
trùm mọi type lysotyp, genotyp … của từng nhóm Shigella.
Ngoài ra, ở Việt Nam, để điều trị lỵ còn dùng nhiều cây, lá thuốc nam tùy
địa phương, theo sự chỉ dẫn của Lương y.
Berbérin (chiết xuất từ cây Hoàng đằng), viên 50g. Liều dùng 8 - 10
viên/ngày, chia 2 lần trong 7 - 10 ngày.
Dây Hoàng đằng 5 - 10 g/ngày, sắc nước uống 5 - 7 ngày liên tục. Lá mơ
tam thể 30g + 1 quả trứng gà + vài gam muối bếp; rửa sạch lá, thái nhỏ, trộn với
trứng và muối, xào chín hoặc hấp cơm, ăn trong ngày, dùng 4 - 7 ngày.
Các đơn thuốc thảo mộc khác được dùng:
Bài 1: Rau sam 400g, hạt cau 100g, củ phượng vĩ 100g, cỏ sữa nhỏ lá 400g,
lá mơ lông 100g (tán bột, dùng 20 g/ngày).
Bài 2: Phèn đen 20g, vỏ rụt 10g, củ phượng vĩ 20g (sao đen, sắc uống trong
ngày).
Hai bài thuốc trên là của Trường đại học y khoa Hà Nội.
Bài 3: Cỏ nhọ nồi tươi 100g, lá mơ lông (mơ dại) 100g, lá phượng vĩ 100g.
(Nếu chỉ có 1 vị, dùng 200 g tươi, sắc với 3 bát nước cho đến khi còn 1 bát; uống
nước sắc, chia 2 - 3 lần, ngày uống 1 thang, trong 3 - 6 ngày).
Bài 4: Cỏ sữa lá to 100g, rau sam 100g, ngân hoa 20g, búp ổi 20g, búp sim
100g (sắc như bài 2, ngày uống 1 thang, trong 3 - 6 ngày).