DƯỢC HỌC
LONG ĐỞM THẢO
Xuất xứ:
Thần Nông Bản Thảo.
Tên khác:
Lăng Du (Bản Kinh), Thảo Long Đởm, Sơn Lương Đởm (Tục Danh),
Đởm Thảo, Khổ Đởm, Quan Âm Thảo, Tà Chi ĐạiPhu, Tà Chi Đại Sĩ (Hòa
Hán Dược Khảo), Trì Long Đởm (Nhật Bản).
Tên khoa học:
Gentiana scabra Bunge.
Họ khoa học:
Họ Long Đởm (Gentianaceae).
Mô Tả:
Loại cỏ sống lâu năm, cao 35-60cm. Thân rễ ngắn, rễ nhiều, có thể dài
đến 25cm, đường kính 1-3mm, vỏ ngoài màu vàng nhạt. Thân mọc đứng,
đơn độc hoặc 2-3 cành, đốt thường ngắn so với chiều dài của lá. Lá mọc
đối, không cuống, lá phía dưới thân nhỏ, phía trên to, rộng hơn, dài 3-8cm,
rộng 0,4-4cm. Hoa mọc thành chùm, không cuống, ở đầu cành hoặc ở kẽ
những lá phía trên. Hoa hình chuông màu lam nhạt hoặc sẫm.
Địa lý:
Đa số phải nhập.
Thu hái, Sơ chế:
Thu hoạch mỗi năm vào tháng 8-12. Thứ đào vào cuối tháng 8 thì tốt
hơn.
Bộ phận dùng:
Rễ. Rễ chùm, có nhiều tua nhỏ bằng chiếc tăm, mềm, sắc vàng đậm,
thật đắng là tốt.
Mô tả dược liệu:
Long đởm đầu rễ nhỏ, bên dưới có chùm, chừng vài chục rễ nhỏ, mọc
thành cụm nhỏ dài thẳng hoặc hơi cong, dài 10-20cm, đường kính 0,1-
0,3cm, mặt ngoài mầu vàng hoặc nâu vàng, phần trên có vân vòng tròn nổi
lên rất dầy, tòn bộ có đường nhăn dọc. Chất dòn, dễ bẻ gẫy. Mặt cắt ngang
chỗ gẫy hình tròn hoặc giống hình tam giác, mép cong, mầu trắng vàng hoặc
nâu vàng, giữa ruột có mấy đường gan lốm đốm hoa. Không mùi, vị rất
đắng.
Bào chế:
+ Đào rễ đem về phơi râm. Khi dùng lấy dao bằng đồng cắt bỏ hết
lông, thái nhỏ, tẩm nước Cam thảo 1 đêm, phơi khô (Lôi Công Bào Chế
Dược Tính Giải).
+ Dùng dao bằng đồng cắt bỏ cuống, rửa rượu, phơi khô hoặc ngâm
nước Cam thảo 1 đêm, phơi khô, để dành dùng dần (Dược Phẩm Vậng Yếu).
+ Bỏ cuống, dùng rễ, thái nhỏ, sao với rượu hoặc ngâm nước Cam
thảo 1 đêm, gạn nước đi, phơi khô, để dùng (Đông Dược Học Thiết Yếu).
+ Rửa sạch, phơi khô. Thái từng khúc ngắn 2-3cm (dùng sống). Tẩm
rượu dùng có thể sao qua hoặc không sao] (Phương Pháp Bào Chế Đông
Dược).
Bảo quản:
Để nơi khô ráo.
Thành phần hóa học:
+Có Gentianine, Gentiopicrin, Gentianose (Trung Dược Học).
+Có Glycozid đắng gọi là Gentiopicrin và chất đường gọi là
Gentianoza (Dược Liệu Việt Nam).
+ Trong Long đởm có một Glucozit đắng chừng 25 gọi là
Gentiapicrin C16H20O9 và một chất đường gọi là Gentianoza C18H32O16
chừng 4%. Thủy phân Gentiapicrin ta sẽ được gentiagenin C10H10O4 và
Glucoza. Gentianoza gồm hai phân tử Glucoza và một phân tử Fructoza
(Những Cây Thuốc Và Vị Thuốc Việt Nam).
Tác dụng dược lý:
+Tác dụng đối với Vị Trường: Liều thấp, Long đởm thảo uống trước
bữa ăn 1/2 giờ làm tăng dịch vị, nhưng nếu dùng sau bữa ăn, ngược lại, làm
giảm dịch vị. Chất Gentiopicrin có tác dụng làm tăng dịch vị khi bơm trực
tiếp vào dạ dày chó nhưng uống hoặc tiêm tĩnh mạch thì không có tác dụng,
điều này cho thấy nó có tác dụng trực tiếp. Long đởm thảo làm giảm thời
gian chuyển vận đường ruột của thỏ. Cho chuột dùng Long đởm thảo thấy
không có sự thay đổi khẩu vị hoặc trọng lượng gì cả (Trung Dược Học).
+Tác dụng kháng khuẩn: Trong thí nghiệm, dịch tiêm Long đởm thảo
có tác dụng ức chế nhiều loại vi khuẩn gây bệnh thông thường. Gentiopicrin
có tác dụng mạnh đối với ký sinh trùng sốt rét (Trung Dược Học).
+ Dùng nước sắc Long đởm thảo hợp với thuốc Tây thông thường
Điều trị 23 cas viêm não B (11 cas nặng, 6 trung bình, 6 nhẹ) bằng nước sắc
Long đởm thảo, thay cho thuốc Tây thông thường. Trong số này, có 15 cas
nhiệt độ bình thường vào ngày thứ 3, và chỉ có 1 cas có di chứng (Trung
Dược Học).
+ Theo Ebeling, Long đởm thảo có tác dụng phòng sự lên men, uống
ít (nửa giờ trước bữa ăn) có tác dụng kích thích sự bài tiết dịch tiêu hóa, làm
khỏa dạ dày, ngược lại, uống sau khi ăn cơm hay uống quá nhiều, lại làm
cho tiêu hóa kém sút, nhức đầu, hoa mắt, mặt đỏ (Những Cây Thuốc Và Vị
Thuốc Việt Nam).
+ Theo Nội Điên Trang Thái Lang (Nhật Bản -1938), nghiên cứu tác
dụng chất đắng của Long đởm thảo trên dạ dày nhỏ của chó thì thấy cho chó