Hội chứng rối loạn thần kinh
thực vật
I. Tổng quan.
a, Nhiệm vụ:
Hệ thần kinh thực vật làm nhiệm vụ thiết lập các tác động giữa cơ thể và môi
trường, đặc biệt là điều hoà các quá trình hoạt động bên trong cơ thể.
b, Trung khu TK:
Hệ thần kinh thực vật có hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm, gồm có các
trung khu thực vật nằm ở:
+ Não và tủy sống.
+ Các hệ thống hạch cạnh sống và hạch ngoại vi.
+ Các đường dẫn truyền của hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm nằm
trong thành phần các dây thần kinh sọ não, tủy sống và các dây thần kinh
thực vật.
+ Sự phân bố khoanh đoạn của thần kinh thực vật không tương ứng với sự
phân bố của thần kinh cảm giác: từ C8 đến D3 phân bố cho mặt, cổ; từ D4-
D7 phân bố cho tay; từ D8-L3 phân bố cho chân.
+ Đối với nội tạng, sự phân bố thần kinh ít mang tính chất khoanh đoạn.
c, Sự dẫn truyền xung động của hệ thần kinh thực vật chậm, vì hầu hết các
sợi không có bao myelin hay bao myelin rất mỏng (sợi tiền hạch có bao
myelin, sợi hậu hạch không có bao myelin).
d, Hoạt động
Hoạt động của hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm cân đối nhau, khi mất
sự cân đối này sẽ gây rối loạn.
Đối với một số cơ quan, tổ chức, nếu xét riêng rẽ sẽ thấy có sự khác nhau về
chức năng của hệ giao cảm và phó giao cảm, nhưng thực tế trong cơ thể đó
là một sự hoạt động thống nhất được thể hiện ở liệt kê dưới đây:
Hệ giao cảm Cơ quan đích-tác động
-Mắt: Giãn đồng tử, lồi mắt, rộng khe mi.
-Tuyến nước bọt: Tiết nước bọt đặc, ít.
-Tim: Tăng nhịp tim, tăng huyết áp.
-Phế quản: Giãn.
-Ruột, dạ dày: Giảm nhu động, giảm tiết dịch
-Mạch máu: Co mạch.
-Da: Co mạch, tái nhợt.
-Chất gây hưng phấn: Adrenalin, ephedrin, canxi...
-Chất gây ức chế: Chlohydrat, bromua.
Hệ phó giao cảm
-Mắt: Co đồng tử, thụt nhãn cầu, hẹp khe mi.
-Tuyến nước bọt: Loãng, nhiều.
-Tim: Giảm nhịp tim, giảm huyết áp.
-Phế quản: Co.
-Ruột, dạ dày: Tăng nhu động, tăng tiết dịch
-Mạch máu: Giãn mạch.
-Da: Giãn mạch, đỏ.
-Chất gây hưng phấn: Achetylcholin, eserin, kali...
-Chất gây ức chế: Atropin, scopolamin.
II. Các HC rối loạn thần kinh thực vật.
1. Triệu chứng chung:
+ Rối loạn tiết mồ hôi, thay đổi màu da, xanh tím đầu chi, màu da đá vân.
+ Rối loạn huyết áp, tim mạch.
+ Khó thở, nhịp thở nhanh, nông hoặc chậm.
+ Rối loạn chức năng ruột, bàng quang, sinh dục.
+ Có các phản xạ thực vật ngoài da: dấu hiệu vẽ da nổi, vẽ da phản xạ, phản
xạ dựng lông ở da.
+ Phản xạ tim mạch: phản xạ mắt-tim (phản xạ Aschner), nghiệm pháp đứng
nằm.
2. HC RLTK thực vật ở vỏ não
Vỏ não có vai trò đặc biệt trong điều hoà hoạt động của thần kinh thực vật,
nếu chức năng của vỏ não bị suy nhược thì hoạt động của thần kinh thực vật
mất cân đối như trong bệnh suy nhược thần kinh, có các triệu chứng sau:
+ Chân tay lạnh, mạch nhanh, đau ngực, khó thở.
+ Giảm tiết nước bọt, di tinh, táo bón…
3. HC gian não (điển hình là cơn động kinh gian não):
Vùng gian não có nhiều trung khu thần kinh thực vật quan trọng như: tim
mạch, hô hấp, tiêu hoá, tiết niệu, sinh dục, nội tiết và giấc ngủ.
Nếu tổn thương gian não, biểu hiện lâm sàng bằng cơn động kinh gian não:
+ Tiền triệu: đau đầu, thay đổi tính tình, dễ kích thích, chán ăn, xuất hiện
một vài giờ đến một vài ngày trước đó.
+ Khởi đầu: sợ hãi, lo âu, cảm giác khó chịu ở vùng thượng vị và ngáp vặt.
+ Toàn phát: thời gian kéo dài từ vài phút đến hàng giờ, rét run, nổi gai ốc,
mặt tái nhợt hay đỏ bừng, khó thở, tăng huyết áp, mạch nhanh, giãn đồng tử,
chóng mặt, ù tai và mệt mỏi.
+ Cuối cơn vã mồ hôi, rối loạn tiểu tiện, đôi khi rối loạn tiêu hoá…
+ Ghi điện não có sóng chậm, nhọn. Điều trị thuốc chống động kinh cắt
được cơn.
4. Tổn thương các nhân dây thần kinh thực vật:
+ Nếu tổn thương dây X gây rối loạn nghiêm trọng về tim mạch, hô hấp.
+ Nếu tổn thương dây III (nhân thực vật) gây giãn đồng tử.
+ Nếu tổn thương dây VII phụ gây giảm tiết nước mắt và nước bọt.
5. Tổn thương sừng bên tủy sống vùng lưng và thắt lưng:
+ Gây rối loạn dinh dưỡng nặng, rối loạn vận mạch và bài tiết theo kiểu
khoanh đoạn.
+ Tổn thương tế bào thần kinh phó giao cảm vùng S2-S4 gây rối loạn cơ
vòng và rối loạn sinh dục, đái dầm kiểu ngoại vi, đại tiện không chủ động,
liệt dương.
6. Tổn thương các hạch giao cảm cạnh sống:
+ Tổn thương hạch giao cảm cổ trên gây hội chứng Claude-Bernard-Horner:
co đồng tử, hẹp khe mi, hẹp nhãn cầu.