VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
ĐỖ THỊ CẨM NHUNG
THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
NHÌN TỪ LÝ THUYẾT DIỄN NGÔN
Ngành: Văn học việt nam
Mã số: 9 22 01 21
LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. PHẠM PHƯƠNG CHI
Hà Nội - 2024
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi.
Các thông tin, số liệu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng, cụ
thể. Kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố
trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.
Nghiên cứu sinh
Đỗ Thị Cẩm Nhung
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ........................ 8
1.1. Nghiên cứu thể chân dung văn học ............................................................. 8
1.2. Nghiên cứu thể chân dung văn học Việt Nam đương đại ......................... 12
1.3. Thể chân dung văn học Việt Nam đương đại .......................................... 16
1.4. Lý thuyết diễn ngôn trong nghiên cứu văn học ....................................... 20
1.4.1.Các quan niệm về diễn ngôn .................................................................. 20
1.4.2. Bakhtin và lý thuyết diễn ngôn ............................................................ 22
CHƯƠNG 2. DIỄN NGÔN HỘI THOẠI TRONG THỂ CHÂN DUNG
VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI ........................................................ 28
2.1. Diễn ngôn hội thoại ................................................................................... 28
2.2. Đối thoại trong thể chân dung văn học Việt Nam đương đại ................... 30
2.2.1. Đối thoại nhằm nắm bắt thần thái đối tượng ..................................... 30
2.2.2. Đối thoại tạo ra những chân dung ấn tượng ...................................... 33
2.3 . Độc thoại nội tâm trong thể chân dung văn học Việt Nam đương đại ... 38
2.3.1. Độc thoại nội tâm tạo ra những đồng chân dung, chân dung tự họa ... 38
2.3.2. Độc thoại nội tâm tạo ra những phát biểu về nghề nghiệp, về con
người ............................................................................................................. 45
2.4. Mạch lạc trong thể chân dung văn học Việt Nam đương đại ................... 61
2.4.1. Mạch lạc từ tác phẩm đến đời tư để tạo dựng một chân dung văn học
trọn vẹn ............................................................................................................ 61
2.4.2. Mạch lạc từ nhiều tác giả dựng chân dung để tạo một chân dung văn
học hoàn thiện ................................................................................................. 69
CHƯƠNG 3. DIỄN NGÔN THẾ TỤC HÓA THỂ CHÂN DUNG VĂN
HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI .................................................................. 80
3.1. Xu hướng thế tục hóa của thể chân dung văn học Việt Nam đương đại ........ 80
3.1.1. Khái niệm diễn ngôn thế tục hóa ........................................................ 80
3.1.2. Nhân vật đáng kính được đời thường hóa ............................................ 81
3.2. Đặc điểm của diễn ngôn thế tục hóa trong thể chân dung văn học Việt
Nam đương đại .............................................................................................. 106
3.2.1. Từ diễn ngôn thống nhất sang diễn ngôn đa tạp ................................ 106
3.2.2. Từ diễn ngôn sùng bái sang diễn ngôn suồng sã ................................ 113
3.2.3. Từ diễn ngôn nghiêm trang sang diễn ngôn hài hước ........................ 119
CHƯƠNG 4. DIỄN NGÔN CHẤN THƯƠNG TRONG THỂ CHÂN
DUNG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI ......................................... 126
4.1. Sự hình thành và phát triển của diễn ngôn chấn thương ........................ 126
4.1.1. Khái niệm diễn ngôn chấn thương .................................................... 126
4.1.2. Chấn thương do chiến tranh, nghèo đói ........................................... 128
4.1.3. Chấn thương do giới hạn của cộng đồng, của lịch sử ...................... 137
4.2. Đặc điểm của diễn ngôn chấn thương trong thể chân dung văn học Việt
Nam đương đại .............................................................................................. 138
4.2.1. Từ diễn ngôn thời đại sang diễn ngôn thân phận ............................. 138
4.2.2. Từ diễn ngôn ca ngợi sang hoài nghi ............................................... 143
4.2.3. Từ diễn ngôn tin tưởng sang diễn ngôn lật tẩy ................................. 148
KẾT LUẬN ................................................................................................... 153
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 157
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Từ Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986 đến nay, thể chân dung văn học
phát triển rất mạnh. Rất nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình tham gia viết từ
nhiều góc nhìn khác nhau, đồng thời cũng được dư luận xã hội cùng giới văn
chương, báo chí đón nhận nồng nhiệt, thậm chí như một hiện tượng độc đáo,
nhận nhiều ý kiến khen chê sôi nổi. Mở đầu có thể kể đến Trần Đăng Khoa với
tập Chân dung và đối thoại (1998) gần như trở thành hiện tượng best-seller
trong văn học. Gần đây là Nguyễn Quang Lập với một loạt tản văn viết về chân
dung lạ lẫm gây nhiều bàn cãi: Kí ức vụn (2009), Bạn văn (2011) và Chuyện
đời vớ vẩn (2011). Độc đáo hơn, nhà văn nữ trẻ Di Li đã làm rung động văn
đàn với tập sách phác họa chân dung giới văn nghệ sĩ mới mẻ, hiện đại từ góc
nhìn đến cách thể hiện qua tập Chuyện làng văn (2012). Rồi tác phẩm chân
dung Dị-nghị-luận, Đồng-chân-dung (2013) của Đặng Thân cũng cho thấy một
cách nghĩ, cách viết rất mới lạ và táo bạo.
Như vậy, với sự ra đời ngày càng đa dạng, thể chân dung văn học đã có
đóng góp lớn trong việc giúp người đọc khám phá, hiểu sâu hơn về đời sống
của nhà văn và những sáng tác của họ, từ đó nắm bắt đầy đủ hơn diện mạo nền
văn học Việt Nam đương đại.
Với những đóng góp đó cùng sự vận động rõ rệt theo chiều hướng tích cực
so với chặng trước 1986, thể chân dung văn học rất cần có những công trình
nghiên cứu nghiêm túc, từ nhiều góc nhìn khác nhau để nhận diện, tổng kết một
cách cụ thể, toàn diện nhất về thể này cũng như định vị vị trí của nó trên bản
đồ văn học dân tộc.
Cũng từ năm 1986, bên cạnh những thành tựu của Dụng học (Pragmatics),
phân ngành Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) đã có những tác động
mạnh mẽ đến văn học, nhất là trong việc phân tích ngôn ngữ văn chương. Đây
cũng là lí do chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu Thể chân dung văn học trong