BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI
HÁN THỊ THU HIỀN
THƠ TỐNG BIỆT TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
THẾ KỶ XVIII - XIX
Chuyên ngành : Văn học Việt Nam
Mã số : 9.22.01.21
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. TS. LÃ NHÂM THÌN
HÀ NỘI - 2020
i
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn
khoa học của GS.TS. Lã Nhâm Thìn. Các số liệu, kết quả nghiên cứu sử dụng trong
luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào trƣớc đó. Các
trích dẫn ý kiến của các nhà khoa học và nguồn tài liệu đƣợc thực hiện nghiêm chỉnh
theo đúng quy định chung. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên
cứu này.
Tác giả
Hán Thị Thu Hiền
ii
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS. Lã Nhâm. Trong suốt quá trình
học tập và thực hiện luận án, tôi đã luôn nhận đƣợc sự hƣớng dẫn khoa học, sự khích
lệ, động viên tinh thần kịp thời của thầy để tôi hoàn thành luận án này.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, các cô trong tổ bộ môn Văn học
Việt Nam, Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội.
Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự quan tâm, ủng hộ của tập thể lãnh đạo, cán
bộ giảng viên khoa Khoa học xã hội và Văn hóa du lịch, Trƣờng Đại học Hùng Vƣơng
đã tạo mọi điều kiện cho tôi đƣợc học tập và hoàn thành luận án.
Cuối cùng, xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ngƣời thân và bạn bè đã
luôn động viên, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận án.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, tháng năm 2020
Tác giả luận án
Hán Thị Thu Hiền
iii
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ......................................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài ............................................................................................... 1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .............................................................................. 2
3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu ................................................................................... 2
4. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................................................. 3
6. Cấu trúc luận án ........................................................................................................... 5
CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
CỦA ĐỀ TÀI .................................................................................................................. 6
1.1. Giới thuyết một số khái niệm ................................................................................ 6
1.1.1. Khái niệm “tống biệt” ........................................................................................... 6
1.1.2. Khái niệm “thơ tống biệt” ..................................................................................... 7
1.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ............................................................................. 10
1.2.1. Những nghiên cứu chung về thơ tống biệt ........................................................... 10
1.2.2. Những nghiên cứu về thơ tống biệt trung đại Việt Nam ...................................... 14
1.3. Cơ sở lý thuyết của đề tài ..................................................................................... 26
1.3.1. Lý thuyết loại hình học ........................................................................................ 26
1.3.2. Lý thuyết nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa ............................................. 28
Tiểu kết Chƣơng 1 ......................................................................................................... 31
CHƢƠNG 2 TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI THƠ
TỐNG BIỆT VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII - XIX ..................................................... 32
2.1. Tiền đề hình thành thơ tống biệt Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX .......................... 32
2.1.1. Tiền đề lịch sử...................................................................................................... 32
2.1.2. Tiền đề văn hóa, tƣ tƣởng .................................................................................... 36
2.1.3. Tiền đề văn học .................................................................................................... 41
2.2. Thống kê, phân loại thơ tống biệt Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX .................... 48
2.2.1. Tiêu chí khảo sát và kết quả thống kê.................................................................. 48
2.2.2. Phân loại thơ tống biệt Việt Nam thế kỵ XVIII - XIX .......................................... 49
Tiểu kết Chƣơng 2 ......................................................................................................... 57
iv
CHƢƠNG 3 HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT TRỮ TÌNH VÀ BỨC TRANH HIỆN
THỰC MANG TÍNH THỜI SỰ TRONG THƠ TỐNG BIỆT VIỆT NAM THẾ
KỶ XVIII – XIX .......................................................................................................... 58
3.1. Hình tƣợng nhân vật trữ tình .............................................................................. 58
3.1.1. Hình tƣợng nhân vật trữ tình từ phƣơng diện con ngƣời chức năng, phận vị ......... 58
3.1.2. Hình tƣợng nhân vật trữ tình từ phƣơng diện con ngƣời cá nhân ...................... 65
3.2. Bức tranh hiện thực mang tính thời sự .............................................................. 84
3.2.1. Hiện thực ly tán và đời sống đói khổ của nhân dân ............................................ 84
3.2.2. Hiện thực công cuộc mở mang, bảo vệ cƣơng vực lãnh thổ ............................... 86
3.2.3. Hiện thực cuộc xâm lăng của thực dân Pháp...................................................... 90
Tiểu kết Chƣơng 3 ......................................................................................................... 95
CHƢƠNG 4 NGHỆ THUẬT THƠ TỐNG BIỆT VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII – XIX .. 96
4.1. Tính kỷ sự và yếu tố tự sự trong thơ................................................................... 96
4.1.1. Tính kỵ sự ............................................................................................................. 96
4.1.2. Yếu tố tự sự ........................................................................................................ 107
4.2. Không gian, thời gian nghệ thuật ...................................................................... 108
4.2.1. Không gian nghệ thuật ...................................................................................... 108
4.2.2. Thời gian nghệ thuật.......................................................................................... 116
4.3. Ngôn ngữ nghệ thuật và thể loại ....................................................................... 124
4.3.1. Ngôn ngữ nghệ thuật ......................................................................................... 124
4.3.2. Thể loại .............................................................................................................. 140
Tiểu kết Chƣơng 4 ..................................................................................................... 147
KẾT LUẬN ...................................................................................................... 148
DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ........................................................................................... 151
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................. 152
PHỤ LỤC