1
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
TRƯƠNG THỊ QUỲNH
BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRANH TỤNG TRONG
HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN
TỪ THỰC TIỄN TỈNH THANH HÓA
Chuyên ngành : Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
Mã số : 8 38 01 02
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. ĐỖ THỊ PHƯỢNG
HÀ NỘI, năm 2021
2
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ......................................................................................................................
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC
TRANH TỤNG TRONG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN ....................... 11
1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò và nội dung của nguyên tắc tranh tụng trong hoạt
động xét xử của Toà án nhân dân .............................................................................. 11
1.2. Khái niệm, đặc điểm, vai trò và các yếu tố bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong
hoạt động xét xử của Toà án nhân dân ...................................................................... 19
1.3. Bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân
theo pháp luật của một số quốc gia và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam ............. 32
Chương 2: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN BẢO
ĐẢM NGUYÊN TẮC TRANH TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA
TÒA ÁN NHÂN DÂN TỪ TỈNH THANH HÓA ................................................. 32
2.1. Thực trạng quy định của pháp luật về bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong hoạt
động xét xử của Toà án nhân dân .............................................................................. 32
2.2. Thực tiễn bảo đảm tranh tụng trong xét xử các loại án của Tòa án nhân dân từ
tỉnh Thanh Hóa .......................................................................................................... 45
Chương 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRANH
TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỪ
TỈNH THANH HÓA ............................................................................................... 63
3.1. Yêu cầu bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong xét xử của Tòa án nhân dân ..... 63
3.2.Các giải pháp bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử của Toà án
nhân dân……………………………………………………………………………70
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 86
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
3
DANH MỤC TỪ VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT
BLHS: Bộ luật hình sự
BLTTHS: Bộ luật tố tụng hình sự
BLDS: Bộ luật dân sự
BLTTDS: Bộ luật tố tụng dân sự
BLTTHC: Bộ luật tố tụng hành chính.
TAND: Tòa án nhân dân
VKSND: Viện kiểm sát nhân dân
HĐXX: Hội đồng xét xử
HTND: Hội thẩm nhân dân
KSV: Kiểm sát viên
CMCN4.0: Cách mạng công nghiệp lần thứ 4
CNTT: Công nghệ thông tin
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Tranh tụng đã được thừa nhận trên phạm vi toàn cầu và được ghi nhận tại
Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền của Liên Hợp quốc. Theo đó, “Mọi người đều
có quyền hoàn toàn ngang nhau được phát biểu bình đẳng và công khai trước Tòa
án độc lập và không thiên vị, nơi quyết định các quyền và nghĩa vụ của mình hoặc
về việc buộc tội mình có cơ sở trước Tòa Tranh tụng tại phiên toà xét xử là nội dung
có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động tố tụng của Tòa án, là yêu cầu cấp bách bảo
đảm tính khách quan, công bằng, dân chủ, là căn cứ để xác định sự thật vụ án và là
cơ sở để Hội đồng xét xử ra bản án khách quan, công bằng, đúng lẽ phải và đúng
pháp luật. Ở Việt Nam, nhằm hướng đến xây dựng một nền tư pháp dân chủ, tiến
bộ, thì bảo đảm tranh tụng trong xét xử là một trong những mục tiêu quan trọng
trong tiến trình cải cách tư pháp mà Bộ chính trị đã đề ra. Xác định tầm quan trọng
của hoạt động tranh tụng tại phiên tòa, tại khoản 5 Điều 103 Hiến pháp năm 2013
quy định: “Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm”, lần đầu tiên trong
lịch sử lập hiến, tranh tụng được ghi nhận là một nguyên tắc và phải được bảo đảm
trong xét xử. Tuy nhiên, do mô hình tố tụng ở nước ta về cơ bản là mô hình tố tụng
xét hỏi nên việc bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử của Tòa án
nhân dân chưa thực sự được coi trọng đúng mức trên cả phương diện lý luận, xây
dựng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật. Về mặt lý luận, hiện còn nhiều quan
điểm khác nhau về tranh tụng, có quan điểm cho rằng đối với mô hình tố tụng ở
Việt Nam hiện nay, tranh tụng là một nguyên tắc, cũng có quan điểm cho rằng tranh
tụng là một mô hình tố tụng hay một thủ tục trong tố tụng. Chính vì về mặt lý luận
còn chưa thống nhất đó đã ảnh hưởng ít nhiều đến việc bảo đảm tranh tụng. Bên
cạnh đó, việc nghiên cứu những biện pháp bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong
hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân được áp dụng có hiệu quả cao nhất cũng góp
phần bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân, đáp ứng yêu cầu của cải
cách tư pháp ở nước ta. Với những lý do trên, thì việc lựa chọn nghiên cứu đề tài
“Bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân từ
thực tiễn tỉnh Thanh Hóa” là yêu cầu có tính khách quan, cấp thiết cả về lý luận và
thực tiễn.
2
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân
là một vấn đề còn khá mới mẻ đối với lĩnh vực tư pháp ở Việt Nam. Trước đây, có
quan điểm cho rằng tranh tụng là nguyên tắc đặc trưng của tố tụng hình sự tư sản
nên vấn đề này không được áp dụng trong tổ chức và hoạt động tư pháp ở nước ta.
Theo đó mà trước năm 2013, các công trình nghiên cứu về bảo đảm nguyên tắc
tranh tụng còn hạn chế, chủ yếu là các công trình nghiên cứu về hoạt động tranh
tụng tại phiên tòa hình sự như:
- Nguyễn Mạnh Kháng “Cải cách tư pháp và vấn đề tranh tụng” - Tạp chí
Nhà nước và pháp luật, số 10/2013: tác giả đã phân tích bản chất của tranh tụng và
những ưu điểm, hạn chế của nó. Đồng thời, phân tích các điều kiện để đảm bảo
tranh tụng và khả năng vận dụng tranh tụng trong tình hình nước ta cũng như hệ quả
của việc vận dụng này.
- Trần Văn Độ (2004), “Bản chất tranh tụng tại phiên toà”, Tạp chí khoa
học pháp lý, số 4: tác giả cho rằng phiên tòa là giai đoạn trung tâm thể hiện đầy đủ
nhất bản chất quá trình tố tụng nói chung và xét xử nói riêng, do đó, việc nghiên
cứu xây dựng một hệ thống tố tụng tranh tụng hay hệ thống tố tụng khác có các yếu
tố tranh tụng phải được xuất phát trước tiên từ vấn đề tranh tụng tại phiên tòa. Từ
đó, tác giả phân tích nội dung tranh tụng tại phiên tòa trong các hệ thống tố tụng
khác nhau và đưa ra một số giải pháp nhằm đảm bảo cho nguyên tắc tranh tụng
được thực hiện đầy đủ trong tố tụng.
- Nguyễn Thái Phúc (2018), “Vấn đề tranh tụng và tăng cường tranh tụng
trong tố tụng hình sự theo yêu cầu của cải cách tư pháp”, Tạp chí Nhà nước và
pháp luật, số 8: bài viết nêu quan điểm về khái niệm “tranh tụng” dưới các góc độ
khác nhau. Từ đó, tác giả đưa ra các giải pháp tăng cường tranh tụng trong hoạt
động tố tụng hình sự ở nước ta theo yêu cầu của cải cách tư pháp.
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường, Đại học Luật Hà Nội “Tranh tụng
trong tố tụng dân sự ở Việt Nam trước yêu cầu cải cách tư pháp” của tác giả
Nguyễn Thị Thu Hà năm 2011. Nội dung đề tài tập trung làm rõ những vấn đề lý
luận về tranh tụng trong TTDS như khái niệm, đặc điểm, bản chất, chủ thể tham gia
tranh tụng, phạm vi tranh tụng trong TTDS và đánh giá các quy định của pháp luật
