2
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------
HOÀNG TUYẾT NHUNG
TIẾNG CƯỜI TRONG THƠ TÚ MỠ
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 34
Hà Nội – 2012
3
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------
HOÀNG TUYẾT NHUNG
TIẾNG CƯỜI TRONG THƠ TÚ MỠ
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 34
Người hướng dẫn khoa học : GS.TS Lê Văn Lân
Hà Nội – 2012
5
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................... 7
1. Lý do chọn đề tài .................................................................................... 7
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ...................................................................... 8
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ......................................................... 13
4. Đóng góp mới của luận văn .................................................................. 13
5. Phương pháp nghiên cứu ...................................................................... 13
6. Cấu trúc của luận văn ........................................................................... 14
PHẦN NỘI DUNG
Chương 1: GIỚI THUYẾT CHUNG VỀ TIẾNG CƯỜI. TIẾNG CƯỜI
TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HỌC .............................................................. 15
1.1. Tiếng cười ............................................................................................. 15
1.1.1. Khái niệm về tiếng cười .................................................................. 15
1.1.2. Các phương thức biểu hiện và các cấp độ của tiếng cười ................ 19
1.1.3. Tác dụng của tiếng cười .................................................................. 23
1.2. Nghệ thuật gây cười .............................................................................. 25
1.3. Tiếng cười trong văn học Việt Nam ....................................................... 28
1.3.1. Tiếng cười trong văn học dân gian .................................................. 28
1.3.2. Tiếng cười trong văn học thành văn ................................................ 30
Chương 2: HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ ĐỐI TƯỢNG TIẾNG CƯỜI
TRONG THƠ TÚ MỠ ............................................................................... 35
2.1. Hành trình sáng tạo thơ Tú Mỡ .............................................................. 35
2.2. Đối tượng tiếng cười trong thơ Tú Mỡ .................................................. 37
2.2.1. Đối tượng tiếng cười trong thơ Tú Mỡ trước Cách mạng tháng Tám
năm 1945 .................................................................................................. 37
2.2.1.1. Quan lại, nghị viên và trí thức nịnh Tây ................................... 40
2.2.1.2. Những hủ tục, mê tín dị đoan, thói hư tật xấu, những trò lố lăng
trong xã hội .......................................................................................... 50
2.2.1.3. Thực dân Pháp ......................................................................... 58
6
2.2.2. Đối tượng tiếng cười trong thơ Tú Mỡ sau Cách mạng tháng Tám
năm 1945 .................................................................................................. 61
2.2.2.1. Thực dân, đế quốc và bọn tướng tá, binh lính .......................... 65
2.2.2.2. Việt gian và bọn bù nhìn .......................................................... 72
2.2.2.3. Tiếng cười trong nội bộ............................................................ 78
2.2.3. Tự trào ............................................................................................ 81
Chương 3: NGHỆ THUẬT GÂY TIẾNG CƯỜI TRONG THƠ TÚ MỠ .. 86
3.1. Vận dụng các hình thức nghệ thuật dân tộc ........................................... 86
3.1. 1.Vận dụng các hình thức nghệ thuật dân gian ................................... 86
3.1.1.1.Vận dụng tục ngữ, thành ngữ, ca dao, ngụ ngôn, truyện cười, tiếu
lâm ....................................................................................................... 86
3.1.1.2. Vận dụng các điệu chèo, hát xẩm ............................................. 90
3.1.2. Vận dụng sáng tạo các thể thơ truyền thống .................................... 91
3.1.2.1. Vận dụng thể thơ lục bát, song thất lục bát, hát nói ................. 93
3.1.2.2. Vận dụng thể thất ngôn bát cú và thất ngôn tứ tuyệt liên hoàn . 96
3.1.2.3. Sử dụng thể văn tế và phú ........................................................ 97
3.1.2.4. Sử dụng thể thơ yết hậu ............................................................ 98
3.1.2.5. Sử dụng thể thơ tự do ............................................................... 99
3.2. Các biện pháp nghệ thuật gây cười ..................................................... 100
3.2.1. Hình ảnh thơ ................................................................................. 100
3.2.2. Chơi chữ ....................................................................................... 102
3.2.3. Tương phản đối lập ....................................................................... 106
3.2.4. Giễu nhại ...................................................................................... 108
3.2.5. Vật hoá ......................................................................................... 111
3.2.6. Phóng đại ...................................................................................... 112
3.2.7. Sử dụng từ láy: ............................................................................. 114
3.2.8. Lối kết thúc bất ngờ và đề cao để hạ thấp ..................................... 115
PHẦN KẾT LUẬN ................................................................................... 118
TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................ 122
7
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
Chúng tôi chọn tác giả Tú Mỡ vì trước hết ông có một vị trí quan trọng,
đặc biệt trong nền văn học dân tộc, có một di sản văn chương đáng được gọi
là một sự nghiệp. Ông tên thật là Hồ Trọng Hiếu, sinh ngày 14/03/1900, mất
ngày 13/07/1976, là nhà thơ trào phúng có chân trong Tự lực Văn đoàn và
cũng là tác giả tiêu biểu nhất của dòng thơ trào phúng Việt Nam thế kỉ XX.
Ông đã góp cho nền văn học dân tộc một di sản thơ ca phong phú với nghệ
thuật trào phúng đặc sắc, đậm đà bản sắc dân tộc.
Tú Mỡ không phải là nhà thơ trào phúng đầu tiên và duy nhất trong lịch
sử văn học Việt Nam. Chúng ta từng biết đến những tác phẩm trào phúng
hoặc có yếu tố trào phúng như ca dao trào phúng, truyện tiếu lâm, truyện
cười, truyện Trạng Quỳnh, truyện Trạng Lợn, truyện Thủ Thiệm, thơ Hồ
Xuân Hương, thơ Nguyễn Khuyến, thơ Tú Xương,... Tuy nhiên, lần đầu tiên
có một nhà thơ Tú Mỡ sử dụng trào phúng với tư cách là một nghệ thuật sáng
tác chủ đạo xuyên suốt các tác phẩm trong cả sự nghiệp văn chương của
mình, bền bỉ suốt từ thời thanh niên sôi nổi trước Cách mạng tháng Tám năm
1945 cho đến hết thời kì kháng chiến trường kì chống thực dân Pháp (1945-
1954) và đế quốc Mĩ (1954-1975), và khi hoà bình lập lại.
Mặt khác, thơ trào phúng của Tú Mỡ có nhiều giá trị tư tưởng. Chính trị
và văn nghệ hoà quyện với nhau trở thành một thứ thơ đấu tranh cho chính
nghĩa, cái hay, cái phải. Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, Tú Mỡ dùng
tiếng cười xây dựng những bức tranh biếm hoạ, đả kích bộ mặt xấu xa của
quan lại phong kiến, những chuyện lố lăng trong xã hội; đánh thẳng vào bọn
tay sai, chính phủ bù nhìn. Từ năm 1945, với tinh thần sảng khoái, lạc quan
của một dân tộc đang chiến đấu và sẽ chiến thắng, Tú Mỡ sử dụng “binh pháp
trào phúng” với “đội hùng binh tiếng cười” tấn công trực diện những trận vũ
bão vào thực dân Pháp và đế quốc Mĩ xâm lược, bọn tướng tá đầu sỏ, bọn
nịnh Tây, bán nước cầu vinh... Sau năm 1975, tiếng cười trong thơ ông vẫn
