NÔNG LÂM KẾT HỢP
GIẢI PHÁP CHO NÔNG NGHIỆP THÔNG MINH
VỚI KHÍ HẬU VÙNG MIỀN NÚI PHÍA BẮC
Tài liệu tập huấn
dùng để tập huấn TOT cho cán bộ nông, lâm nghiệp miền núi phía Bắc
Dự án TCP/VIE/3701
Năm 2020
THAM GIA BIÊN SOẠN
Lưu Ngọc Quyến
Đỗ Trọng Hiếu
Lê Việt Dũng
Nguyễn Văn Chung
Phạm Thị Sến
GIỚI THIỆU VỀ TÀI LIỆU
Miền núi phía Bắc (MNPB) vẫn được biết đến là một vùng sinh thái quan trọng của Việt
Nam. Tuy vậy, đây cũng là vùng có các hệ sinh thái dễ bị phá vỡ và địa hình phức tạp nhất cả
nước, với đất dốc là chủ đạo. Điều này khiến cho MNPB dễ bị tổn thương bởi thiên tai và
những biến đổi bất thường của thời tiết. Đặc biệt, sản xuất nông nghiệp trong khu vực luôn
chịu nhiều rủi ro và thách thức, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu (BĐKH).
Nhằm giảm thiểu những tổn thương cho nông nghiệp MNPB nhiều nghiên cứu đã được thực
hiện để phát triển các thực hành canh tác bền vững, hạn chế xói mòn và suy thoái đất dốc, cải
thiện hiệu quả kinh tế cũng như tính bền vững của các hệ thống sản xuất, đáng kể nhất là
những thực hành sản xuất nông lâm kết hợp kết hợp (NLKH), nông nghiệp bảo tồn (NNBT),
nông nghiệp sinh thái (NNST) và nông nghiệp thông minh với khí hậu (CSA). Tuy vậy, do
nhiều nguyên nhân, việc mở rộng ứng dụng những thực hành này còn rất hạn chế, và vì vậy
các hệ thống sản xuất ở MNPB hiện chưa thật sự bền vững. .
Trong bối cảnh đó, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên hợp quốc (FAO) đã phối
hợp với Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc đề xuất dự án
TCP/VIE/3701 “Sinh kế bền vững và khả năng ứng phó biển đổi khí hậu thông qua các thực
hành nông lâm kết hợp thông minh với khí hậu (CSA/NLKH) tại khu vực miền núi Tây Bắc
Việt Nam”. Một trong những hoạt động chính của Dự án là tăng cường năng lực của cán bộ
và nông dân trong khu vực hướng tới mở rộng ứng dụng các thực hành nông lâm kết hợp như
một giải pháp của nông nghiệp thông minh với khí hậu trong khu vực.
Tài liệu này được hoàn thiện như một phần của hoạt động tăng cường năng lực của Dự án nói
trên. Mục đích sử dụng của tài liệu là dùng để tập huấn cán bộ nông, lâm nghiệp ở các địa
phương MNPB để họ có thể trở thành những tập huấn viên về CSA/NLKH cho nông dân như
một phần của chiến lược tăng cường năng lực hướng tới mở rộng ứng dụng CSA/NLKH
trong khu vực.
Tài liệu gồm 6 phần:
Phần I “Những vấn đề đối diện sản xuất nông nghiệp vùng miền núi phía Bắc” thảo luận về
những vấn đề chính mà sản xuất nông nghiệp miền núi phía Bắc (MNPB) đang phải đối diện;
nhu cầu cần thiết phải chuyển đổi để ngành nông nghiệp có thể thực hiện sứ mệnh đảm bảo
an ninh lương thực một cách bền vững và đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội trong bối
cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu ngày càng ảnh hưởng nhiều tới khu vực.
Phần II “Nông nghiệp thông minh với khí hậu (CSA)” thảo luận về khái niệm và một số thực
hành CSA tiềm năng cho vùng miền núi phía Bắc, những khó khăn, rào cản trong việc nhân
rộng ứng dụng các thực hành này trong khu vực.
Phần III “Nông lâm kết hợp - một giải pháp CSA miền núi phía Bắc” thảo luận về khái niệm
nông lâm kết hợp (NLKH) và làm thế nào để NLKH là một giải pháp để nông nghiệp MNPB
ứng phó BĐKH, đồng thời giới thiệu một số hệ thống CSA/NLKH tiềm năng phù hợp cho
khu vực.
Phần IV “Thiết kế một hệ thống CSA/NLKH theo phương pháp có sự tham gia” thảo luận về
các bước và phương pháp thực hiện từng bước để thiết kế một hệ thống CSA/NLKH theo
phương pháp có sự tham gia hướng tới phát triển những hệ thống CSA/NLKH phù hợp với
từng điều kiện cụ thể tại từng địa phương và phù hợp để nông dân mở rộng ứng dụng trong
sản xuất.
Phần V “Phát triển liên kết chuỗi giá trị” thảo luận về liên kết chuỗi giá trị và phương pháp
phát triển những mối liên kết này như một phần không thể thiếu trong việc phát triển các hệ
thống CSA/NLKH.
Phần VI “Xây dựng chương trình và khung bài tập huấn cho nông dân” hướng dẫn cách xây
dựng chương trình và khung tài liệu tập huấn cho nông dân về CSA/NLKH.
Cũng cần nói thêm rằng, đây chỉ là tài liệu hướng dẫn. . Để tập huấn được hiệu quả, giảng
viên cần phải chuẩn bị trước và thật tốt phương pháp thảo luận cũng như các tài liệu phát tay
và bài giảng cho từng phần, nhằm giúp học viên dễ dàng hiểu và ghi nhớ kiến thức.. Để cung
cấp thêm thông tin, hỗ trợ giảng viên và học viên hoàn thành tốt khóa học, một số tư liệu đọc
thêm cũng được giới thiệu ở cuối mỗi phần của tài liệu này.
Nhóm tác giả
CÁC TỪ VIẾT TẮT
AE
nông nghiệp sinh thái (agroecology)
AF
nông lâm kết hợp (agroforestry)
ANLT
an ninh lương thực
BĐKH
biến đổi khí hậu
CSA
nông nghiệp thông minh với khí hậu; nông nghiệp ứng phó BĐKH
(climate-smart agriculture)
FAO
Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên Hiệp Quốc
GlobalGAP
Quy định tiêu chuẩn về thực hành sản xuất nông nghiệp tốt ở của
thế giới
HTX
hợp tác xã
ICM
quản lý cây trồng tổng hợp
ICRAF
Trung Tâm Quốc Tế Nghiên Cứu về Nông Lâm kết hợp
IDRC
Trung tâm Nghiên cứu phát triển Quốc tế của Canada
IPM
quản lý sâu bệnh hại tổng hợp
KNK
khí nhà kính
LTTP
lương thực thực phẩm
MNPB
miền núi phía Bắc
NLKH
nông lâm kết hợp
NN&PTNT
nông nghiệp và phát triển nông thôn
NNHC
nông nghiệp hữu cơ
PCARRD
Hội đồng Nghiên cứu và Phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và tài
nguyên thiên nhiên của Philipine
RVAC
rừng-vườn-ao-chuồng
SXDK
sản xuất, kinh doanh
THT
tổ hợp tác
VAC
vườn-ao-chuồng
VietGAP
Quy định tiêu chuẩn về thực hành sản xuất nông nghiệp tốt ở Việt
Nam, do Bộ NN&PTNT ban hành đối với từng sản phẩm, nhóm
sản phẩm thủy sản, trồng trọt, chăn nuôi
WB
Ngân hàng Thế giới