Ngh thu t Múa r i n c Việ ậ ố ướ ệt Nam
Ti u luận triết học ể
V n d ng mậ ụ ối quan h bi n ch ng V t Ch t – Ý Th c đ xem xétệ ệ ứ ậ ấ ứ ể
s t n t i và phát tri n c a lo i hình ngh thu tự ồ ạ ể ủ ạ ệ ậ
Múa r i nố ư c Vi t Namớ ệ
L i nói đ u ờ ầ
Cïng víi qu¸ tr×nh dùng níc vµ gi÷ níc , nÒn v¨n ho¸ ViÖt Nam ®·
h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn . B»ng lao ®éng s¸ng t¹o vµ ý chÝ ®Êu tranh
bÒn bØ , kiªn cêng , nh©n d©n ta ®· x©y ®¾p nªn mét nÒn v¨n ho¸ kÕt
tinh søc m¹nh vµ in ®Ëm dÊu Ên b¶n s¾c cña d©n téc , chøng minh søc
sèng m·nh liÖt vµ sù trêng tån cña d©n téc ViÖt Nam .
V¨n hãa ViÖt Nam lµ tæng thÓ nh÷ng gi¸
trÞ vËt chÊt vµ tinh thÇn do céng ®ång c¸c
d©n téc ViÖt Nam s¸ng t¹o ra trong qu¸
tr×nh dùng níc vµ gi÷ níc . Cùng v i s t nớ ự ồ
t i c a nhi u hình th c ngh thu t , v i xuạ ủ ề ứ ệ ậ ớ
h ng h i nh p c a n n kinh t thướ ộ ậ ủ ề ế ị
tr ng .Múa r i n c , m t hình th c nghườ ố ướ ộ ứ ệ
thu t đ c đáo cũng t mình phát tri n và v n lên trong th i kì h i nh pậ ộ ự ể ươ ờ ộ ậ
.B ng mằiố quan h bi n ch ng ệ ệ ứ gi a ữV t ch t và Ý th c , cùng v i th i gianậ ấ ứ ớ ờ
Múa r i n c hình thành trong s sáng t o c a con ng i .Múa r i n c nhố ướ ự ạ ủ ườ ố ướ ư
m t s n ph m tinh th n mà nh nh n th c c a con ng i, nó đã t n t i đ nộ ả ẩ ầ ờ ậ ứ ủ ườ ồ ạ ế
ngày hôm nay.
Th i con nít , mê trò r i n c ờ ố ướ
Reo m lên : Gi i quá !Tài ghê ! ầ ỏ
Các chú r i úp n m , b t cáồ ơ ắ
Các cô r i múa đ u h t chê!ố ề ế
Xem c t ng tr i ban phép lứ ưở ờ ạ,
Bi n đ t thó , g m n thành ng i ế ấ ỗ ụ ườ .
Nghĩ càng th y l m đi u bí nấ ắ ề ấ
L i reo toáng :Tuy t v i , tuy t v iạ ệ ờ ệ ờ .
Múa r i n c m t nét đ p c a văn hóa Vi t Nam . M t ngh thu t g nố ướ ộ ẹ ủ ệ ộ ệ ậ ầ
gũi
1
Ngh thu t Múa r i n c Việ ậ ố ướ ệt Nam
và quen thu c v i ng i dân Vi t Nam qua bao th kộ ớ ườ ệ ế ỉ.
Ch ng I : Múa r i n c m t hình th c ngh thu t đ c đáoươ ố ướ ộ ứ ệ ậ ộ
1.L ch s hình thành ị ử
Kh p n i trên trái đ t, loài ng i luôn luôn g n li n cu c s ng v tắ ơ ấ ườ ắ ề ộ ố ậ
ch t và tinh th n v i thiên nhiên. Nh các dân t c khác, ng i Vi t cũngấ ầ ớ ư ộ ườ ệ
tìm cách khai thác thiên nhiên đ s n xu t và phát tri n nh ng lo i hìnhể ả ấ ể ữ ạ
ngh thu t c a mình. Mi n đ ng b ng sông H ng là cái nôi sinh ra nghệ ậ ủ ề ồ ằ ồ ệ
thu t múa r i n cậ ố ướ .
Nh ng ng i nông dân n i đây chăm làm và bi t vui ch i. Ngoài th i gianữ ườ ơ ế ơ ờ
canh tác, h th ng t ch c nh ng trò gi i trí di n vào các d p l h i, ngàyọ ườ ổ ứ ữ ả ễ ị ễ ộ
vui, ngày T t. Múa r i n c là m t sinh ho t văn hoá truy n th ng lâu đ i,ế ố ướ ộ ạ ề ố ờ
nó đã có t xa x a trong l ch s văn hóa dân t c v i nh ng nét đ c đáo riêng.ừ ư ị ử ộ ớ ữ ộ
Múa r i n c đ c manh nha t công cu c ch ng n c, c i t o n cố ướ ượ ừ ộ ế ự ướ ả ạ ướ
thành y u t s m t cho vi c s n xu t nông nghi p. Ph m vi ho t đ ng c aế ố ố ộ ệ ả ấ ệ ạ ạ ộ ủ
nó bao g m nhi u t nh nh Thái Bình, Phú Th , Thanh Hoá, Nam Hà, Hàồ ề ỉ ư ọ
Tây... Y u t đ c đáo c a r i n c là s d ng m t n c làm sân kh u đế ố ộ ủ ố ướ ử ụ ặ ướ ấ ể
con r i di n trò, đóng k ch. Bu ng trò r i n c đ c nhân dân quen g i làố ễ ị ồ ố ướ ượ ọ
nhà r i hay th y đình, đ c d ng lên gi a ao, h v i ki n trúc cân đ i t ngố ủ ượ ự ữ ồ ớ ế ố ượ
tr ng cho mái đình c a vùng nông thôn Vi tư ủ ệ
Nam. T t c bu ng trò, sân kh u cùng trangấ ả ồ ấ
b c , qu t, voi, l ng, c ng hàng mã... đúngị ờ ạ ọ ổ
là m t khu đình làng thu nh l i thành m tộ ỏ ạ ộ
c nh đ p nh trong m ng v i nh ng máiả ẹ ư ộ ớ ữ
u n cong lung linh ph n chi u trên m tố ả ế ặ
n c. Sân kh u r i n c là kho ng tr ngướ ấ ố ướ ả ố
tr c m t bu ng trò, nó ch th c s hoànướ ặ ồ ỉ ự ự
ch nh khi đã vào ch ng trình bi u di n vàỉ ươ ể ễ
cũng b t đ u m t đi ngay khi ch m d t ti tắ ầ ấ ấ ứ ế
m c cu i cùng.ụ ố
Qua nh ng ti t m c bi u di n c a ngh thu t r i n c c truy n, nh ngữ ế ụ ể ễ ủ ệ ậ ố ướ ổ ề ữ
c nh sinh ho t bình th ng v đ i s ng, t p t c tinh th n và v t ch t truy nả ạ ườ ề ờ ố ậ ụ ầ ậ ấ ề
đ i c a ng i nông dân Vi t Nam đ c th hi n m t cách rõ nét.ờ ủ ườ ệ ượ ể ệ ộ
Ð làm đ c m t con r i hoàn ch nh, ph i tr i qua r t nhi u công đo n tể ượ ộ ố ỉ ả ả ấ ề ạ ừ
đ c c t đ n trang trí hóa trang và r t nhi u công đo n mà ng i ngh nhânụ ố ế ấ ề ạ ườ ệ
không th b qua. Quân r i càng hoàn h o, càng giúp cho k x o đi u khi nể ỏ ố ả ỹ ả ề ể
2
Ngh thu t Múa r i n c Việ ậ ố ướ ệt Nam
nâng cao, kh năng di n đ t phong phú. Quân r i n c làm b ng g t t sả ễ ạ ố ướ ằ ỗ ố ẽ
n ng và chìm, ặ
trên th c t , g sung là ch t li u thông d ng đ t c con r i, vì lo i g nàyự ế ỗ ấ ệ ụ ể ạ ố ạ ỗ
nh l i dai, r t d đi u khi n trong khi bi u di n d i n c.ẹ ạ ấ ễ ề ể ể ễ ướ ướ
Sau khi con r i đ c t c v i nh ng đ ng nét cách đi u riêng, chúng đ cố ượ ạ ớ ữ ườ ệ ượ
đ u óc tinh t c a các ngh nhân th i vào lu ng s c s ng m i b ng cách g tầ ế ủ ệ ổ ồ ứ ố ớ ằ ọ
giũa, đánh bóng và trang trí v i nhi u màu s n khác nhau đ làm tôn thêmớ ề ơ ể
đ ng nét tính cách cho t ng nhân v t, làm cho nhân v t đ c đ c s c h n,ườ ừ ậ ậ ượ ặ ắ ơ
trong sáng h n tr c ng i xem. Quân r i n c chính là s n ph m c a nghơ ướ ườ ố ướ ả ẩ ủ ệ
thu t điêu kh c g dân gian, nó v a giàu tính hi n th c, v a m c m c, đ mậ ắ ỗ ừ ệ ự ừ ộ ạ ằ
th m, tr tình.ắ ữ
Trong kho tàng quân r i n c c truy n ta còn th y nh ng ng i đi cày,ố ướ ổ ề ấ ữ ườ
chú t u, ng i đánh cá, dàn nh c, cô tiên... đây tài năng c a ngh nhân đãễ ườ ạ Ở ủ ệ
đem l i cho ta cái t i mát, đôn h u, hi n d u, ni m l c quan yêu đ i, yêuạ ươ ậ ề ị ề ạ ờ
thiên nhiên, con ng i qua cái bình d đ n s đ c khu ch đ i và ngh thu tườ ị ơ ơ ượ ế ạ ệ ậ
hóa. Quân r i n c dù t c li n m t kh i g hay ch p l i đ u có hai ph nố ướ ạ ề ộ ố ỗ ắ ạ ề ầ
g n li n nhau đó là ph n thân và ph n đ . Ph n thân là ph n n i lên m tắ ề ầ ầ ế ầ ầ ổ ặ
n c th hi n nhân v t, còn ph n đ là ph n chìm d i m t n c gi choướ ể ệ ậ ầ ế ầ ướ ặ ướ ữ
r i n i bên trên và là n i l p máy đi u khi n cho quân r i c đ ng.ố ổ ơ ắ ề ể ố ử ộ
Máy đi u khi n và k x o đi u khi n trong múa r i n c r t đ c coiề ể ỹ ả ề ể ố ướ ấ ượ
tr ng, nó t o nên hành đ ng c a quân r i n c trên sân kh u, đó chính làọ ạ ộ ủ ố ướ ấ
m u ch t c a ngh thu t múa r i. Quân r i đ p m i ch có giá tr v m tấ ố ủ ệ ậ ố ố ẹ ớ ỉ ị ề ặ
điêu kh c. S thành công c a quân r i n c ch y u trông vào s c đ ngắ ự ủ ố ướ ủ ế ự ử ộ
c a thân hình, hành đ ng làm trò đóng k ch c a nó. Các ngh nhân dân gian đãủ ộ ị ủ ệ
d a vào kinh nghi m, l n mò trong th c t , tìm tòi, sáng t o và đ l i cho đ iự ệ ầ ự ế ạ ể ạ ờ
nay nhi u ki u máy r i n c phong phú và đa d ng.ề ể ố ướ ạ
Ta có th g p đây khá nhi u đ dùng th ng ngày c a ngh lúa n cể ặ ở ề ồ ườ ủ ề ướ
mà ng i nông dân t làm ra nh th ng, sào, v t... đ làm máy đi u khi nườ ự ư ừ ọ ể ề ể
quân r i. Máy đi u khi n r i n c có th đ c chia làm hai lo i c b n: máyố ề ể ố ướ ể ượ ạ ơ ả
sào và máy dây đ u có nhi m v làm di chuy n quân r i và t o hành đ ngề ệ ụ ể ố ạ ộ
cho nhân v t. Máy đi u khi n đ c gi u trong lòng n c, l i d ng s cậ ề ể ượ ấ ướ ợ ụ ứ
n c, t o s đi u khi n t xa, c ng hi n cho ng i xem nhi u đi u kỳ l ,ướ ạ ự ề ể ừ ố ế ườ ề ề ạ
b t ng khó lý gi i. Ng i ngh nhân r i n c đ ng trong bu ng trò đ đi uấ ờ ả ườ ệ ố ướ ứ ồ ể ề
khi n con r i. H thao tác t ng cây xào ho c gi t con r i b ng h th ng dâyể ố ọ ừ ặ ậ ố ằ ệ ố
b trí bên ngoài ho c d i n c. Ngâm bùn l i n c đ làm ngh thu tố ở ặ ướ ướ ộ ướ ể ệ ậ
3
Ngh thu t Múa r i n c Việ ậ ố ướ ệt Nam
không ph i là m t công vi c bình th ng thích thú v i m i ng i. N uả ộ ệ ườ ớ ọ ườ ế
không ph i là ng i s ng ân tình v i n c t i m c "S ng ngâm da, ch tả ườ ố ớ ướ ớ ứ ố ế
ngâm s ng" nh c dân tr ng lúa n c, thì khó có đ c s truy n c mươ ư ư ồ ướ ượ ự ề ả
n ng nhi t vào hành đ ng c a nhân v t r i n c. ồ ệ ộ ủ ậ ố ướ
Trong ngh thu t múa r i n c, ngh thu t s d ng m t n c cũng là y uệ ậ ố ướ ệ ậ ử ụ ặ ướ ế
t quan tr ng t o nên s c m nh c a con r i. Là sân kh u ngoài tr i gi a aoố ọ ạ ứ ạ ủ ố ấ ờ ữ
h mà ồ
trò r i l i xu t thân là các trò không l i, n u có thì ch là nh ng câu ca daoố ạ ấ ờ ế ỉ ữ
mang tính ch t gi i thi u, minh ho , làm n n... cho nên, r i n c c n âmấ ớ ệ ạ ề ố ướ ầ
thanh m nh đ gi ti t t u và khu y đ ng không khí bu i di n. Các ph ngạ ể ữ ế ấ ấ ộ ổ ễ ườ
h i dân gian chuyên dùng b nh c gõ dân t c nh tr ng cái, não b t, mõ.ộ ộ ạ ộ ư ố ạ
Ngoài ra còn có pháo, tù và c h tr đ c l c cho trò di n. Âm nh c r i n cố ỗ ợ ắ ự ễ ạ ố ướ
mang tính đ i náo c a h i hè, có tác d ng kích đ ng m nh c ng i múa l nạ ủ ộ ụ ộ ạ ả ườ ẫ
ng i xem.ườ
V n là m t ngh thu t l y đ ng tác làm ngôn ng di n đ t, r i n c g nố ộ ệ ậ ấ ộ ữ ễ ạ ố ướ ắ
bó v i âm nh c nh ngh thu t múa. Âm nh c đi u khi n t c đ , gi nh p,ớ ạ ư ệ ậ ạ ề ể ố ộ ữ ị
d n d t đ ng tác, gây không khí v i ti t t u truy n th ng v n gi vai trò chẫ ắ ộ ớ ế ấ ề ố ẫ ữ ủ
đ o trong sân kh u.ạ ấ
Ngh thu t múa r i n c là m t lo i hình sinh ho t văn hoá truy n th ngệ ậ ố ướ ộ ạ ạ ề ố
lâu đ i c a c dân nông nghi p vùng châu th sông H ng. Thông qua các tròờ ủ ư ệ ổ ồ
c a r i n c, ng i xem đã c m nh n đ c s c thái c a h i làng, l i ph ngủ ố ướ ườ ả ậ ượ ắ ủ ộ ạ ả
ph t nh ng m c bình d cho cu c s ng. H m c có đ c cu c s ngấ ữ ơ ướ ị ộ ố ọ ơ ướ ượ ộ ố
may m n, h nh phúc và bình yên. Ngh thu t múa r i c truy n t th i xaắ ạ ệ ậ ố ổ ề ừ ờ
x a đã mang đ m b n s c dân t c t v d u dàng, man mác đ ng quê, s ch uư ậ ả ắ ộ ừ ẻ ị ồ ự ị
th ng ch u khó t n t o s m hôm lo cho cu c s ng, t i s qu t c ng anhươ ị ầ ả ớ ộ ố ớ ự ậ ườ
dũng b o v n i chôn rau c t r n khi k thù xâm chi m b cõi giang s n. ả ệ ơ ắ ố ẻ ế ờ ơ Ở
đ y v a tr n t c g n gũi l i v a linh thiêng, nó cũng chính là bi u t ng choấ ừ ầ ụ ầ ạ ừ ể ượ
m c c a c ng đ ng ng i Vi t, m t ngh thu t quen thu c và g n gũiơ ướ ủ ộ ồ ườ ệ ộ ệ ậ ộ ầ
v i ng i nông dân t bao th k qua.ớ ườ ừ ế ỷ
2.Phân lo i , các hình th c và phong các bi u di nạ ứ ể ễ
C nh t ng quanh ao làng th t là náo nhi t. Nôngả ượ ậ ệ
dân, th th công, ti u th ng, đàn ông, đàn bà, cácợ ủ ể ươ
c già và tr em nh đã h n hò đ n đây. N i th ngụ ẻ ư ẹ ế ơ ườ
ngày r t yên t nh này b ng r n rã ti ng tr ng, ti ngấ ỉ ỗ ộ ế ố ế
4
Ngh thu t Múa r i n c Việ ậ ố ướ ệt Nam
chiêng và âm đi u nh ng nh c c dân gian khác: đàn nh , sáo trúc... ệ ữ ạ ụ ị Ở b aoờ
n i lên m t công trình b ng ổ ộ ằ g ch l p ngói có hìnhạ ợ
dáng nh m t ngôi đ n. Đây là ngôi Th y đình. Khán gi đ ng vây quanh bư ộ ề ủ ả ứ ờ
ao. Ti ng tr ng n i lên m i lúc m t r n ràng. R t m mành trúc, xu t hi nế ố ổ ỗ ộ ộ ẽ ấ ấ ệ
m t con r i b ng g l n b ng m t chú bé b n tu i, đôi m t đ y v tinhộ ố ằ ỗ ớ ằ ộ ố ổ ắ ầ ẻ
ngh ch, nét m t t i c i, m c chi c áo n p không tay, không khuy cài đ hị ặ ươ ườ ặ ế ẹ ể ở
cái b ng qu d a r i c t ti ng hát...ụ ả ư ồ ấ ế
Hát xong, chú ti n l i bánh pháo treo trên m t cây sào c m gi a ao vàế ạ ộ ắ ữ
châm l a. Pháo n ran m t n c và ban đ ng ca c t ti ng hát báo hi u s pử ổ ặ ướ ồ ấ ế ệ ắ
kéo c .ờ
Nh ng lá c n i lên t m t n c và đi t i c t c "ph n ph t" tr c gió.ữ ờ ổ ừ ặ ướ ớ ộ ờ ầ ậ ướ
Ti ng tr ng càng thêm r n rã. M t con r ng l t trên m t n c. Hai con lânế ố ộ ộ ồ ướ ặ ướ
tranh m t qu c u l a theo nh p tr ng do m t con r i đánh. Con h c xòe haiộ ả ầ ụ ị ố ộ ố ạ
cánh, m lên c m t con rùa đang r n c m t h , v a b i v a l c l đ u.ổ ổ ộ ẽ ướ ặ ồ ừ ơ ừ ắ ư ầ
Sau trò t linh c a R ng, Lân, Rùa, H c, m t ng ông đi đ n. Ông th câu vàứ ủ ồ ạ ộ ư ế ả
m t lúc sau, m t chú cá c n câu gi y gi a.ộ ộ ắ ẫ ụ
Đó là c nh t ng m t bu i bi u di n múa r i n c, đ nh cao và tiêu bi uả ượ ộ ổ ể ễ ố ướ ỉ ể
nh t c a ngh thu t múa r i Vi t Nam.ấ ủ ệ ậ ố ệ
Vì sao bi u di n múa r i trên n c? Vì sao múa r i n c là ngh thu t sânể ễ ố ướ ố ướ ệ ậ
kh u đ c đáo c a Vi t Nam?ấ ộ ủ ệ
a. Phân lo iạ
Theo P.L Mi-nhon (Mignon) trong cu n ốBách khoa - Ph thôngổ, t Ma-ri-ừ
on-nét (Marionnette - múa r i) là m t t gi m nh c a (Mariole) th i Trungố ộ ừ ả ẹ ủ ờ
c dùng đ ch nh ng b c t ng Đ c M đ ng trinh nh . Ng i ta khôngổ ể ỉ ữ ứ ượ ứ ẹ ồ ỏ ườ
th y t này trong các ngôn ng khác, t pup-pê trong ti ng Đ c và puppetấ ừ ử ừ ế ứ
(búp bê) trong ti ng Anh đ c dùng đ g i con r i, vì v ngo i hình con r iế ượ ể ọ ố ề ạ ố
trông gi ng con búp bê.ố
Trên th gi i có nhi u lo i múa r i đ c x p lo i theo ph ng th c ho tế ớ ề ạ ố ượ ế ạ ươ ứ ạ
đ ng.ộ
•R i tay: g m m t cái đ u b ng g g t và m t túi v i r ng làm thânố ồ ộ ầ ằ ỗ ọ ộ ả ộ
mình, con r i ho t đ ng đ c là nh các ngón tay và bàn tay c a ng iố ạ ộ ượ ờ ủ ườ
đi u khi n.ề ể
•R i que: g m m t que đi u khi n đ u và mình và các que ph đi uố ồ ộ ề ể ầ ụ ề
khi n hai tay. Đi n hình là r i que Ja-va và múa r i c n c a Vi t Nam.ể ể ố ố ạ ủ ệ
5