BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH
TRAÀN VIEÁT THIEÄN
SÖÏ TÖÔNG TAÙC THEÅ LOAÏI
TRONG VAÊN XUOÂI VIEÄT NAM
TÖØ 1986 ÑEÁN NAY
Chuyeân ngaønh: VAÊN HOÏC VIEÄT NAM
Maõ soá: 62 22 34 01
LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ NGÖÕ VAÊN
Ngöôøi höôùng daãn khoa hoïc:
PGS.TS. NGUYEÃN THAØNH THI
PGS.TS. TRAÀN HÖÕU TAÙ
Thaønh phoá Hoà Chí Minh - Naêm 2012
i
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết
quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công
trình nào khác.
TP. Hồ Chí Minh, ngày 07 tháng 12 năm 2011
Trần Viết Thiện
ii
MỤC LỤC
1. MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI............................................................................ 1
2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU ................................................................ 2
3. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ.......................................................................................................... 3
4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................................................................................. 12
5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN............................................................................... 14
6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN........................................................................................ 15
NỘI DUNG.........................................................................................................................16
CHƯƠNG 1. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG VĂN HỌC VÀ SỰ TƯƠNG TÁC
THỂ LOẠI TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY – NHÌN TỪ TIỂU
THUYẾT ............................................................................................................................ 16
1.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI
TRONG VĂN HỌC ............................................................................................................16
1.1.1. SỰ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI BẮT NGUỒN TỪ CHÍNH ĐẶC
TRƯNG CỦA THỂ LOẠI VĂN HỌC................................................................16
1.1.2. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG "THỜI CỦA TIỂU THUYẾT"........19
1.1.3. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG VĂN HỌC LÀ HIỆN TƯỢNG
HẾT SỨC ĐA DẠNG, ĐA CHIỀU ....................................................................23
1.2. SỰ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN
NAY - NHÌN TỪ TIỂU THUYẾT......................................................................................26
1.2.1. SỰ TRỞ LẠI CỦA CÁC THỂ KÍ TRONG TIỂU THUYẾT...................26
1.2.2. SỰ "TIẾP SỨC" CỦA LOẠI HÌNH KỊCH TRONG TIỂU THUYẾT.....43
1.2.3. TRUYỆN NGẮN TRONG TIỂU THUYẾT.............................................54
1.2.4. HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT ..............................................63
CHƯƠNG 2. SỰ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM TỪ
1986 ĐẾN NAY - NHÌN TỪ TRUYỆN NGẮN................................................................ 72
2.1. DÒNG TRỮ TÌNH TRONG TRUYỆN NGẮN ..........................................................72
2.2. HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN ..............................................................87
2.3. TIỂU THUYẾT TRONG TRUYỆN NGẮN..............................................................116
iii
CHƯƠNG 3. NHỮNG TÍN HIỆU MỚI CỦA VĂN XUÔI VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN
NAY - NHÌN TỪ SỰ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI............................................................ 136
3.1. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI VÀ SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN MẠNH MẼ CỦA
THỂ LOẠI.........................................................................................................................136
3.1.1. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI VÀ SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN CỦA
TIỂU THUYẾT..................................................................................................137
3.1.2. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI VÀ SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN CỦA
TRUYỆN NGẮN...............................................................................................141
3.2. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI VÀ SỰ MỞ RỘNG TRƯỜNG PHẢN ÁNH VỀ HIỆN
THỰC VÀ CON NGƯỜI..................................................................................................147
3.2.1. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI VÀ SỰ MỞ RỘNG TRƯỜNG PHẢN ÁNH
VỀ HIỆN THỰC................................................................................................149
3.2.2. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI VÀ SỰ MỞ RỘNG TRƯỜNG PHẢN ÁNH
VỀ CON NGƯỜI...............................................................................................153
3.3. TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI VÀ SỰ ĐỔI MỚI MẠNH MẼ CÁC PHƯƠNG DIỆN
THI PHÁP THỂ LOẠI ......................................................................................................167
3.3.1. PHƯƠNG THỨC TRẦN THUẬT ..........................................................167
3.3.2. NGÔN NGỮ, GIỌNG ĐIỆU...................................................................176
KẾT LUẬN.......................................................................................................................189
DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN.................................195
ĐẾN LUẬN ÁN................................................................................................................195
TÀI LIỆU THAM KHẢO...............................................................................................196
1
MỞ ĐẦU
1. MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
Thể loại và sự vận động của thể loại là một phương diện hết sức quan trọng
trong việc nghiên cứu văn học hiện đại. M. Bakhtin đặc biệt đề cao việc nghiên cứu
sự vận động thể loại trong những thời đại tiểu thuyết tham gia "chính sự", tiểu
thuyết trở thành một thể loại chủ đạo. Trong những thời đại ấy, thể loại là “nhân vật
chính” của tiến trình văn học còn “trào lưu, trường phái chỉ là nhân vật hạng nhì,
hạng ba” [27]. Ở những thời đại như thế, cuộc đấu tranh giữa các trào lưu, trường
phái văn học trở thành "một hiện tượng ở ngoài rìa và nhỏ nhặt về lịch sử"; đằng
sau đó, có một cuộc đấu tranh sâu sắc hơn và mang tính lịch sử hơn: đó là cuộc đấu
tranh giữa các thể loại, "sự biến thái và phát triển của cái nòng cốt thể loại văn
học" [27, tr25].
Đời sống thực tiễn của văn xuôi Việt Nam từ 1986 đến nay có những trăn trở
đổi mới và ý thức “tự vượt mình” mạnh mẽ về mặt thể loại. Văn xuôi lên ngôi, tiểu
thuyết trở thành thể loại thống ngự. Sự có mặt của tiểu thuyết với tư cách là cột
xương sống - một loại hình “công nghiệp nặng”, đã thực sự là chất xúc tác, quyết
định căn cốt diện mạo của một nền văn học hiện đại. Nhưng quan trọng hơn, sự hiện
diện của tiểu thuyết đã tạo nên quan hệ tương tác sâu sắc giữa các thể loại, làm cho
“tất cả các thể loại bắt đầu âm vang một cách khác”. Một hệ quả đáng quý mà nhà
nghiên cứu Trần Đình Sử đã phát hiện ra là: “Nghệ sĩ lớn thường tiếp thu các truyền
thống thể loại khác nhau, tạo ra các hình thức thể loại mới” [209]. Sự biến đổi đó
làm cho: “Về mặt lí thuyết, cho tới hôm nay, giới nghiên cứu văn học và ngay cả
nhà văn cũng không còn thỏa mãn với những công cụ đã có “tính cổ điển” (Nguyễn
Hòa). Sự bứt phá của những tài năng tạo nên “tính không nhất quán” của thể loại.
Nhiều tác phẩm văn xuôi đã “bung ra” khỏi những khuôn khổ thể loại chật hẹp để
đem đến hiệu quả phản ánh mới cho văn học. Thể loại và sự vận động biến đổi đầy
sáng tạo của nó chính là "nguồn cơn" chủ yếu tạo nên những tín hiệu mới của văn
xuôi giai đoạn này. Do vậy, tác giả luận án rất đồng tình với mệnh đề của Vũ Tuấn
Anh: một phương diện quan trọng - nếu không muốn nói là quan trọng hơn cả - để