1
Tr−êng §¹i häc V¨n ho¸ Hµ Néi
Khoa v¨n ho¸ d©n téc thiÓu sè
-------------------------
VAI TRß CñA THÇY CóNG TRONG TANG MA NG¦êI th¸i
ë b¶n mÖt, x· sÆp v¹t, huyÖn yªn ch©u, tØnh s¬n la
Kho¸ luËn tèt nghiÖp cö nh©n
ngμnh v¨n ho¸ d©n téc thiÓu sè
Sinh viªn thùc hiÖn : nguyÔn thÞ kim ng©n, vhdt 16C
Gi¶ng viªn h−íng dÉn : pgs.ts. trÇn b×nh
Hμ Néi - 2014
2
LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành bài khóa luận này, em đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt
tình của các ban ngành Xã Sặp Vạt, Thầy Mo và các bác, các chú trong bản
Mệt, đã tạo điều kiện thuận lợi cho em thu thập tài liệu và khảo sát thực tế
địa phương.
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Trần Bình, giảng
viên hướng dẫn đã nhiệt tình giúp đỡ chỉ bảo để bài khóa luận này được
hoàn thành.
Qua đây em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới khoa Văn Hóa Dân Tộc
trường Đại Học Văn Hóa Hà Nội đã tạo cơ hội cho em được giới thiệu về bản
sắc văn hóa truyền thống của các tộc người thiểu số trong đó có người Thái
Đenbản Mệt, xã Sặp Vạt huyện Yên Châu về quan niệm thế giới tâm linh và
vai trò của Thầy Mo trong tang ma của người Thái Đen thông qua bài khóa
luận này.
Bài viết tuy có nhiều cố gắng nhưng không thể tránh khỏi những
thiếu sót.Kính mong được các thầy và các cô đóng góp ý kiến và bổ sung thêm
để bài viết của em được đầy đủ và hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!
Sinh viên
Nguyễn Thị Kim Ngân
3
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 5
Chương 1: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, XÃ HỘI VÀ KHÁI QUÁT VỀ
NGƯỜI THÁI ĐEN Ở BẢN MỆT, XÃ SẶP VẠT, HUYỆN YÊN CHÂU,
TỈNH SƠN LA ............................................................................................... 12
1.1. Đặcđiêmđịa bàn cưtrú ................................................................... 12
1.1.1. Đặc điểm tự nhiên ......................................................................... 12
1.1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội ................................................................ 15
1.2. Tên gọi, lịch sử tụ cư .......................................................................... 19
1.2.1. Nguồn gốc ..................................................................................... 19
1.2.2. Lịch sử cư trú của nhóm Thái ở xã Sặp Vạt, huyện Yên Châu .... 19
1.3. Đặc điểm văn hóa ............................................................................... 20
1.3.1. Đặc điểm văn hóa vật chất ............................................................ 20
1.3.2. Đặc điểm văn hóa tinh thần ........................................................... 22
Tiểu kết chương 1 ...................................................................................... 23
Chương 2: TẬP QUÁN TANG MA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI THÁI
Ở BẢN MỆT, XÃ SẶP VẠT, HUYỆN YÊN CHÂU, TỈNH SƠN LA ........... 24
2.1.Tín ngưỡng liên quan đến tang ma của người Thái Bản Mệt ......... 24
2.2. Các nghi thức tang ma truyền thống của người Thái ở Bản Mệt . 26
2.2.1. Các nghi thức trước khi nhập quan ............................................... 26
2.2.2. Khửn Choong, nhập quan, phát tang............................................. 32
2.2.3. Tế lễ, phúng viếng ......................................................................... 34
2.2.4. Chọn nơi đào huyệt chôn cất ......................................................... 37
2.2.5. Đưa ma, hỏa táng, chôn cất (Pông khon phi) ................................ 38
2.2.6. Dựng nhà mồ, chia của cho người quá cố ..................................... 41
2.2.7. Các nghi thức sau khi mai táng ..................................................... 43
2.2.8. Mo đám ma ................................................................................... 45
4
2.3. Vai trò của mo (thầy cúng) trong quá trình làm ma ....................... 52
2.3.1. Bảo vệ ma mới (không cho quỷ dữ bắt) ........................................ 53
2.3.2. Dẫn đường hỗ trợ ma mới đi làm các thủ tục, đầu thai kiếp mới . 54
2.3.3. Bảo vệ vía những người tham gia tang lễ ..................................... 55
2.3.4. Bảo tồn các giá trị của tập quán tang ma truyền thống ................. 56
Chương 3: BIẾN ĐỔI TANG MA VÀ VAI TRÒ THẦY MO TRONG
TANG MA CỦA NGƯỜI THÁI Ở BẢN MỆT, XÃ SẶP VẠT, HUYỆN
YÊN CHÂU, TỈNH SƠN LA ....................................................................... 57
3.1. Biến đổi trong tang ma của người Thái Bản Mệt hiện nay ............ 57
3.2. Biến đổi vai trò thầy mo trong tang ma của người Thái Bản Mệt . 58
3.3. Cơ sở dẫn đến những biến đổi .......................................................... 59
3.4. Một số nhận xét và đề xuất giải pháp ............................................... 62
KẾT LUẬN .................................................................................................... 64
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 67
PHỤ LỤC ....................................................................................................... 69
5
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Dân tộc Thái là một dân tộc thiểu số ở Việt Nam nhưng lại là dân tộc đa
số ở Tây Bắc, văn hóa của người Thái có ảnh hưởng lớn tới văn hóa của các dân
tộc trong vùng và góp phần quan trọng trong việc hình thành, tạo lập nên bản sắc
văn hóa của miền đất biên giới Tây Bắc. Để tạo nên và bảo tồn một chỉnh thể
văn hóa đặc sắc, độc đáo ấy không thể nhắc đến vai trò của các đối tượng văn
hóa. Họ vừa là chủ thể văn hóa, vừa là người trực tiếp chịu ảnh hưởng của văn
hóa. Một trong những đối tượng văn hóa quan trọng trong đời sống văn hóa Thái
Tây Bắc phải nhắc đến đó là ông Mo hay chính là thầy cúng.
Ở Tây Bắc, từ trước đến nay, đối với dân tộc Thái nói chung và người
Thái đen nói riêng vai trò của người thầy cúng luôn được đánh giá rất cao, bất
kể công việc gì trọng đại trong cuộc đời của họ đều nhờ đến thầy cúng để báo
cáo, xin sự phù hộ từ tổ tiên, thần linh, trời “Then”. Ví dụ như: Lễ đặt tên (
Phún ha chư): Sau khi người phụ nữ sinh em bé được 3 ngày, gia đình người
Thái sẽ mời thầy cúng đến làm lễ xướng, bói quẻ đặt tên cho gọi là “ tên
Một”, dân tộc Kinh còn gọi là tên cúng cơm. Sau lễ đặt tên, trẻ mới được coi
là đủ tư cách xưng danh với tổ tiên, bản mường; Lễ cúng ngày cưới: khi nhà
trai đến nhà gái đón dâu, nhà gái sẽ mời thầy cúng đến làm lễ để báo với ma
xó chàng trai này đã trở thành con rể của gia đình. Cũng như vậy, khi cô dâu
được đón về nhà trai, nhà trai cũng làm lễ cúng nhờ thầy cúng thưa với tổ tiên
và nhập ma cho con dâu mới…vv..vv.. Ngoài ra, người Thái còn có rất nhiều
những lễ cúng như cúng cầu mưa, cúng cơm mới…và thầy cúng chính là
người thay mặt cho dân bản để nói chuyện và cầu mong sự phù hộ từ tổ tiên.
Đồng bào Thái tin vào số phận, tin vào Trời ”Then”. Họ quan niệm,
chết là tiếp tục “sống” ở thế giới bên kia, vì vậy đám ma là lễ tiễn người chết