Giáo Trình Chuyên Môn Sản – Y Đa Khoa
100
CHĂM SÓC TRẺ SƠ SINH SAU SINH
Mục tiêu học tập
1. Phân loại được các loại trẻ sơ sinh
2. Khám được trẻ sơ sinh ngay sau sinh
3. Lập kế hoạch chăm sóc trẻ sinh sau sinh
1. ĐẠI CƯƠNG
Giai đoạn sơ sinh: từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 28 sau sinh
- Giai đoạn sơ sinh sớm: ngày thứ 1 đến ngày thứ 7 sau sinh
- Giai đoạn sơ sinh muộn: từ ngày thứ 8 đến ngày 28 sau sinh
Sau khi sinh, trẻ có những biến đổi về chức năng các cơ quan trong cơ thể để
thích nghi với cuộc sống bên ngoài tử cung Để cho giai đoạn chuyển tiếp này được
điều hòa cần phải có:
- Hô hấp hiệu quả
- Hệ tuần hoàn phải thích nghi
- Thận chịu trách nhiệm điều hòa môi trường nội môi tốt
- Cơ thể tự điều hòa thân nhiệt
- Cơ thể tự điều hòa mức đường máu trong giới hạn bình thường
Vì thế, công tác chăm sóc trẻ sơ sinh có vai trò rất quan trọng cho sự phát triển
của trẻ trong tương lai.
2. KHÁM TRẺ SƠ SINH TRONG PHÒNG SINH
Khám trẻ sơ sinh trong phòng sinh ngay sau khi sinh để:
2.1. Đánh giá tình trạng trẻ có cần can thiệp hồi sức không
Cần thực hiện một cách có hệ thống những bước sau:
- Đặt trẻ trên bàn sưởi ấm, lau khô trẻ
-Hút miệng, hầu họng, mũi nhanh nhưng hiệu quả, nếu hút nhớt lâu có thể
gây phản xạ co thắt thanh quản và làm chậm nhịp tim. Nếu có hít nước ối cần phải
hút trực tiếp khí quản bằng đèn soi thanh quản hoặc ngay sau khi đặt nội khí quản,
trước khi bóp bóng.
- Đếm nhịp thở, tần số tim, đánh giá tính chất tiếng khóc, màu da và khả năng
đáp ứng với kích thích.của trẻ
Giáo Trình Chuyên Môn Sản – Y Đa Khoa
101
- Đánh giá chỉ số Apgar: tính điểm ở phút thứ 1, phút thứ 5 và phút thứ 10. Trẻ
sơ sinh đủ tháng có chỉ số Apgar:
+ Nếu ≥ 8 điểm ở phút thứ 1 là bình thường.
+ Từ 3 - 7 điểm ở phút thứ 1 là suy thai ở mức độ trung bình, phải có thái
độ điều trị thích hợp.
+ Nếu < 3 điểm ở phút thứ 1 là chết lâm sàng cần hồi sức cấp cứu.
- Làm rốn,chăm sóc rốn .
- Lấy nhiệt độ cơ thể
2.2. Thăm khám toàn diện và phát hiện các dị tật bẩm sinh nếu có
- Tổng trạng:quan sát đứa bé có hồng hào, cử động tay chân tốt, khóc to, phản
xạ tốt hay không.
- Nhịp thở trung bình 40-60 lần/ phút.
- Nhịp tim trung bình 140 lần/ phút.
- Huyết áp tối đa 60-65mmHg
- Khám xương đầu: quan sát thóp trước hình thoi, thóp sau hình tam giác. Có
thể thấy hiện tượng chồng khớp ở các trẻ suy dinh dưỡng nặng và già tháng. Xác
định độ lớn và vị trí của bướu huyết thanh, bướu máu. Phát hiện não úng thủy, vô
não, thoát vị não.
-Khám mặt: tìm các dấu hiệu bất thường như:
+ Xuất huyết dưới kết mạc, cườm bẩm sinh, lác mắt...
+ Sứt môi, hở hàm ếch, dị tật chẻ đôi vòm hầu
+ Vị trí bất thường của tai.
+ Trong miệng có mầm răng, lưỡi tụt, ngắn. . .
- Khám cổ: tìm dị tật ở cổ như cổ vẹo, cổ ngắn... Khối máu tụ ở cơ ức đòn
chũm làm trẻ ngoẹo đầu sang một bên có thể gặp khi đẻ con to kẹt vai hay ngôi
mông sổ đầu khó.
- Khám ngực:Đếm nhịp thở, quan sát sự cân đối và di động của lồng ngực khi
thở, nghe rì rào phế nang hai bên, có âm bệnh lý không khi nghe phổi. Nghe tim để
xác định vị trí tim và phát hiện các âm bệnh lý.
- Khám bụng:
+ Kiểm tra tình trạng, hình thái (bụng cóc)
Giáo Trình Chuyên Môn Sản – Y Đa Khoa
102
+ Đánh giá tình trạng bất thường như: thoát vị rốn, thoát vị thành bụng,
chiều dài, mạch máu dây rốn
- Khám tứ chi:
+ Chi trên: đánh giá cử động, đếm, đếm các ngón tay để phát hiện tật
thừa hoặc thiếu ngón.
+ Chi dưới: kiểm tra vận động chi dưới, hoặc bàn chân bị vẹo
+ Khám khớp háng: xem khớp háng có bị trật, hoặc lỏng lẻo không
- Khám ngoài da: bình thường đứa trẻ hồng hào, có thể phù nhẹ mí mắt, bàn
chân, bàn tay. Để ý tìm các vết trầy xước ở mặt, các bướu máu ngoài da.
- Khám bộ phận sinh dục:
+ Trẻ trai: kiểm tra tinh hoàn trong túi bìu. Hiện tượng ứ nước màng tinh
hoàn có thể hết tự nhiên trong vòng 6 tháng. Nếu có hẹp bao quy đầu cần theo dõi
tiểu tiện của bé trong những ngày đầu sau sinh.
+ Trẻ gái: âm đạo có dịch nhầy trắng, vài ngày sau sinh có thể có hiện
tượng hành kinh sinh lý. Hai vú có thể hơi cương .
- Khám các phản xạ nguyên thủy: trẻ khỏe mạnh phải có các phản xạ nguyên
thủy, các phản xạ này sẽ mất đi sau sinh 4-5 tháng .
+ Phản xạ 4 điểm: dùng ngón tay trỏ khích thích vào phía trên, phía dưới
và 2 bên mép trẻ, trẻ sẽ quay đầu, đưa lưỡi về phía bị kích thích, nếu đụng phải vú
mẹ trẻ sẽ mút luôn.
+ Phản xạ nắm: kích thích gan bàn tay trẻ, đưa ngón tay út cho trẻ nắm,
trẻ sẽ nắm chặt, ta có thể nâng đầu trẻ lên khỏi bàn khám. Kích thích gan bàn chân
các ngón chân trẻ sẽ co quắp lại.
+ Phản xạ Moro: cầm hai bàn tay trẻ nâng nhẹ nhàng lên khỏi bàn khám
và từ từ bỏ tay ra, trẻ sẽ phản ứng qua 3 giai đoạn:
Giang cánh tay ra và duỗi cẳng tay.
Mở rộng, xòe bàn tay
Òa khóc, gập và co cẳng tay, hai cánh tay như ôm vật gì vào
lòng.
Thử phản xạ Moro có thể đánh giá tình trạng liệt đám rối thần kinh cánh tay
gặp trong đẻ khó do vai.
Giáo Trình Chuyên Môn Sản – Y Đa Khoa
103
+ Phản xạ duỗi chéo: để trẻ nằm ngửa thoải mái, người khám nắm một bên
chân đứa bé dùng lực duỗi ra, giữ đầu gối và kích thích gan bàn chân phía đó quan
sát bàn chân bên đối diện thấy có biểu hiện 3 thì:
Trẻ co chân lại.
Trẻ duỗi chân ra.
Dạng chân tự do và đưa sát tới gần chân bị kích thích.
+ Phản xạ bước tự động: trẻ được giữ thẳng đứng, bế xốc hai bên nách trẻ
để bàn chân chạm vào mặt bàn. Quan sát thấy trẻ dướn người lên, bàn chân dậm
xuống và co lên như muốn bước về phía trước.
3. PHÂN LOẠI TRẺ SƠ SINH
Tùy mức độ trưởng thành và tình trạng dinh dưỡng, tuổi thai, cân nặng, chiều
cao và vòng đầu tương ứng tuổi thai, sơ sinh được phân làm 3 loại
3.1. Sơ sinh đủ tháng
- Sơ sinh đủ tháng bình dưỡng: cân nặng ≥ 2500g, chiều cao ≥ 47cm, và vòng
đầu ≥ 32 cm, tương ứng tuổi thai đủ tháng 38-42 tuần.
- Sơ sinh đủ tháng thiểu dưỡng:
+ Sơ sinh đẻ yếu:
Tuổi thai 38-42 tuần
Cân nặng và/hoặc vòng đầu( và/hoặc chiều cao) nhỏ hơn so với
thai đủ tháng.
+ Suy dinh dưỡng bào thai:
Tuổi thai 38 -42 tuần
Cân nặng, chiều cao và vòng đầu đều nhỏ hơn tuổi thai đủ
tháng.
3.2. Trẻ sơ sinh đẻ non
Tuổi thai < 37 tuần, cân nặng < 2500g, chiều cao < 47cm, vòng đầu < 32cm.
- Đẻ non bình dưỡng: cân nặng, chiều cao, vòng đầu và tuổi thai tương ứng
nhau.
- Đẻ non thiểu dưỡng: cân nặng, chiều cao và vòng đầu nhỏ hơn so với tuổi
thai, còn gọi là sơ sinh đẻ non yếu.
3.3. Sơ sinh già tháng
Giáo Trình Chuyên Môn Sản – Y Đa Khoa
104
- Tuổi thai > 42 tuần. Biểu hiện bằng chín dấu hiệu sau:
1. Da khô, nhăn nheo và bong da.
2. Chân tay dài, khẳng khiu. Cơ nhão. Đầu to.
3. Trẻ tăng kích thích, luôn hoạt động.
4. Toàn thân mảnh khảnh, xương sọ cứng hay có dấu hiệu chồng sọ.
5. Cuống rốn vàng úa hoặc xanh do nhuộm màu phân su.
6. Móng tay, móng chân dài nhuốm vàng hoặc xanh.
7. Trường hợp già tháng nặng, toàn thân gầy gò, ngực nhô, bụng lép.
8. Da bong từng mảng lớn, khô.
9. Toàn thân nhuốm vàng, rốn khô, cứng khớp.
- Clifford chia làm 3 mức độ:
+ Độ 1: gồm các dấu hiệu 1, 2, 3.
+ Độ 2: gồm các dấu hiệu 1, 2, 3, 4, 5, 6.
+ Độ 3: đủ cả 9 dấu hiệu.
4. THEO DÕI VÀ CHĂM SÓC TRẺ SƠ SINH
4.1 Chăm sóc ngay sau khi sổ thai
Đội ngũ nhân viên tham gia chăm sóc- hồi sức trẻ sơ sinh phải có mặt ở phòng
sinh trước khi thai sổ, kiểm tra lại các trang thiết bị, dụng cụ để tiếp nhận trẻ sơ sinh
và có thể hồi sức ngay khi cần.
Khi sổ thai, thực hiện các bước sau:
- Lau khô, ủ ấm
- Đánh giá chỉ số Apgar.
- Quyết định hồi sức hay không
- Chăm sóc sơ sinh.
Qui trình chăm sóc:
- Đảm bảo sự lưu thông đường thở
- Đảm bảo thân nhiệt. Đặt trẻ ra bàn có đèn sưởi, giữ môi trường ấm từ 28-
300C.
4.2 Chăm sóc rốn
- Cắt rốn: Kẹp rốn thứ nhất cách chân rốn trẻ khoảng 20cm. Kẹp rốn thứ hai
cách kẹp thứ nhất khoảng 2cm và cặp về phía mẹ. Cắt dây rốn giữa 2 kẹp. Đặt trẻ
