Ờ Ớ Ệ L I GI I THI U

ự ệ ố ọ Cu n “Th c hành Thí nghi m sinh h c 9” làm tài li u dùng cho giáo viên, h c sinh ệ ọ ọ ạ ọ ươ ng trình sinh h c 9. ự ố ụ ươ ệ ị t các bài th c hành trong ch ố ng trình qui đ nh,  ế ụ ự ệ ự ứ ự ứ ố ế ọ ậ ế ạ ứ ọ ậ ứ ự ụ ề ỹ ứ ộ  làm các bài th c hành, các bài t p  ng d ng, cung c p thêm nhi u thông ổ khi d y và h c các bài th c hành trong ch ủ M c đích c a cu n sách: ọ ­Giúp giáo viên, h c sinh th c hi n  t ở ộ ủ c ng c , m  r ng   ki n th c lý thuy t, hoàn thi n  k  năng th c hành,  ng d ng  ki n  ự ễ ứ th c vào th c ti n, t o h ng thú h c t p, nghiên c u b  môn sinh h c. ấ ự ọ ­Giúp h c sinh t tin b  ích và lí thú. ộ ự ươ ọ ỗ ộ N i dung: ồ ệ Tài li u g m 11 bài th c hành trong ch ng trình sinh h c 9, m i bài có 3 n i dung

ự ẩ ự ứ ồ ướ ế ị ầ t b  c n thi ọ ổ ợ ế ỗ ậ ỏ ậ ụ ự ậ ở ộ ệ ỏ ế t,  ự c ti n hành, câu h i­bài t p: sau m i bài có các câu h i và bài t p cho h c sinh t ệ ế  lu n, câu h i nâng cao, m  r ng, v n d ng và liên h  ki n ứ ự ế ỏ ả ờ ế ọ ề ơ ả c  b n: ụ 1­M c đích bài th c hành ị ộ 2­N i dung bài: chu n b  bài th c hành, b  tr  ki n th c, các đ  dùng thi ế ậ ỏ các b ỏ ắ làm (câu h i tr c nghi m, t th c th c t ). 3­H i­tr  l ầ ế ọ L n đ u ra m t b n đ c không tránh kh i sai sót, khi m khuy t, r t mong đ c ồ i theo chuyên đ : giúp h c sinh m  r ng,  bi ầ ệ ọ ỉ t thêm thông tin chuyên sâu.  ế ấ ượ i: ườ ế ử ớ ế . M i ý ki n xin g i t ng THCS Qu  Nham­Tân Yên,  ĐT: 0912.716.203.

Ụ Ấ C NXB GIÁO D C IN  N, PHÁT HÀNH THÁNG 02/2012 ở ộ ỏ ắ ạ ả các đ ng nghi p đóng góp và ch  giáo cho tác gi Bùi Văn Thêm­Tr Buivanthembg@yahoo.com.vn ƯỢ SÁCH ĐÃ Đ ả : Bùi Văn Thêm Tác gi

ọ ự Các bài th c hành   ươ ơ ả c  b n trong ch ng trình­sgk sinh h c 9

ộ TT N i dung TN, TH SGK  trang t ế Ti trong  CT Bài,  ph n ầ trong bài ấ ệ ặ ủ

Th­1

1 6 6 20 ấ ạ ắ ể ễ

ộ ế ắ ộ ườ

TH­2 Th­3 Th­4 Th­5 TH­6

ấ 2 3 4 5 6 14 20 26 27 38 14 20 27 28 41 44 60 74 76 112 ự ạ t m t vài d ng đ t bi n. ế ng bi n t thao tác giao ph n. ố ậ ọ

TH­7

7 39 42 114

ủ ng c a

Th­8

ưở ờ ố 8 47 ườ ả ng và  nh h  sinh thái lên đ i s ng 45­46 135

Th­9

ệ 9 54­55 51­52 154 ở ị ườ đ a ng

Th­10

10 59­60 56­57 170

Th­11

11 64 62 186 ệ Tính xác su t xu t hi n các m t c a  ồ đ ng kim lo i. Quan sát hình  thái Nhi m s c th Quan sát và l p  mô hình ADN. ế ậ Nh n bi Quan sát th ậ ượ T p d ể Tìm hi u thành t u ch n gi ng v t nuôi  và cây tr ng.ồ ể Tìm hi u môi tr ố ộ ố m t s  nhân t sinh v t.ậ H  sinh thái. ể Tìm hi u tình hình môi tr ngươ ph ậ ả ậ ụ V n d ng lu t b o v  môi tr ở ị ệ ả vi c b o v  môi tr ng vào  ươ ng. ườ  đ a ph ệ ườ ng

Ể

ƯỜ

Ả   NG VÀ  NH

TH 8 – TÌM HI U MÔI TR Ủ

Ộ Ố

ƯỞ

Ố

H

NG C A M T S  NHÂN T  SINH

Ờ Ố

Ậ

THÁI LÊN Đ I S NG SINH V T

ế (Ti t 47 ­ Bài 45­46 ­ SGK.Tr 135)

ẫ ượ ề ự ả ưở ủ ố ệ ộ ng c a các nhân t sinh thái (ánh sáng, nhi t đ , ậ ủ ứ ề ủ ậ  sinh thái lên sinh v t. ộ ố ự ả ưở sinh thái, s  tác đ ng  nh h ng ố ộ ố ế ậ ớ ụ I­M c đích: ứ c các d n ch ng v  s   nh h ­Tìm đ ậ ờ ố ộ ẩ đ   m, sinh v t) lên đ i s ng sinh v t. ố ộ ­Kĩ năng quan sát, phân tích các tác đ ng c a nhan t ­C ng c  m t s  ki n th c v  sinh thái và các nhân t ủ c a chúng t i sinh v t.

ộ II­N i dung: ẩ ị ự

ớ ớ ụ ể ề ờ ế ủ ộ ườ ng, v i t ng l p c  th  v  th i gian,  ệ ề ề ấ ể ự ườ ự ỗ ợ ủ ớ ừ ư ơ ở ậ ng v   các đi u ki n nh  c  s  v t ch t, kinh phí, cán

ệ ị ướ ể ể ị ự c: Khu v c sinh thái ừ ả ả ề đa d ng v  sinh ế ố ề ỷ ự ậ ố ự ế ụ ộ ố ng, cán b  GV ph  trách nhóm. ủ ng s ng c a sinh v t. ả ọ 1­Chu n b   cho bài th c hành: Giáo viên ạ ­GV ch  đ ng  lên k  ho ch th c hành v i nhà tr ị đ a đi m,  s  h  tr  c a nhà tr ộ b , GV  đi cùng. ự ế ị ẩ  ­Chu n b  đ a đi m: giáo viên tr c ti p tìm, liên h   đ a đi m tr ạ ạ ườ ầ g n tr ng, công viên hay khu trang tr i, khu r ng… đ m b o các y u t ộ ề ọ h c (có cây to, có khu thu  v c, có nhi u đ ng v t sinh s ng, có nhi u cây c i). ưở ­D  ki n phân công  cho các nhóm, nhóm tr ậ ố ườ ề ­Băng hình v  môi tr ụ ụ ­Tranh  nh ph c v  bài h c.

2 trong ô l n có các ô nh

ấ ớ ỏ ẻ ộ ậ

ạ

ố ầ ậ ạ ế ố ạ ng s ng là ph n không gian bao quanh sinh v t, mà t i đó các y u t t o nên ườ ngườ ậ

ườ ấ ướ ườ ưở ng đ t, môi tr ng n ể ủ ng và phát tri n c a sinh v t. ườ c, môi tr ng không khí và môi ậ

ườ ờ ố ậ ộ ượ ọ ố ế ng khi tác đ ng và chi ph i đ n đ i s ng sinh v t thì đ c g i là ữ

ượ ố ố ữ c chia thành các nhân t vô sinh và nhân t h u sinh.

ố ủ ng s ng c a sinh v t: ề ổ ứ c ti n hành: ườ ể ấ ố ụ ỷ ậ ệ ệ ổ Các nhóm ắ ẹ ­ K p ép cây, gi y báo, kéo c t cây. ấ ướ ớ c ô l n 1cm ­ Gi y k  li có kích th ọ ợ ắ ỏ ự ặ ­ V t b t côn trùng, l  ho c túi nilon đ ng đ ng v t nh . ỏ ấ ụ ụ ­ D ng c  đào đ t nh . ư ư ­T  trang cá nhân nh  đi dã ngo i.  Khái ni m ệ liên quan : (cid:0)  Môi tr môi tr ộ ế ự ế tr c ti p hay gián ti p tác đ ng lên sinh tr (cid:0)  Môi tr ồ ườ ng bao g m môi tr ườ tr ng sinh v t. ố  sinh thái. Các nhân t (cid:0)  Nh ng y u t ế ố ữ  môi tr ố  sinh thái nh ng nhân t (cid:0)  Các nhân t ố  sinh thái cũng đ ế ướ 2­Các b B1­ Tìm hi u môi tr ­Th ng nh t chung trong các nhóm v  t ậ  ch c, nhi m v , k  lu t, v  sinh trong bu i đi.

ị ẩ ề ể ề ệ ướ ụ ụ ổ ế ữ ệ c khi đi: chu n b , các đi u ki n ph c v , ph  bi n nh ng ự ế ế ầ ủ ể ự ậ ẫ ậ

ả

ườ ố ng s ng d ướ ướ i n c ­Ki m tra các đi u ki n tr yêu c u c a bài th c hành. ­Đ n đi m tham quan và ti n hành quan sát, thu th p thông tin, m u v t trong khu v c  tham quan. ­B ng ghi chép:    ậ Tên sinh v t ­ Môi tr Bèo cái Sen

ụ Bèo l c bình Sú

Lúa n cướ Rau d a n ừ ướ c

Nh n n ệ ướ c Cá, san hô

ườ ạ ố ng s ng trên c n ắ ậ Tên sinh v t ­ Môi tr B mướ S n (khoai mì)

Mèo Cây l cạ

Tre, trúc Ong

ồ Chu n chu n ồ ớ t ỏ ặ ẹ ự ư C  1 lá(Cây chi hoa đ p m n mà, ơ Nh ng không có trái l a là cô đ n.)

ườ ố ậ Tên sinh v t ­ Môi tr ấ ng s ng trong đ t

R tế Giun đ tấ

ộ Chu t chũi

M iố

ắ ọ

Ong đ t ấ Còn g i là "ong b p cày", "th  phong", Loài ong này hay làm t ổ ổ ướ ấ i đ t d

ộ vùng Argentina ậ ả ắ ổ ả ỗ ở Ta tu (đ ng v t có vú)  ộ Chúng có kh  năng “đ n th ” trong tích t c  ợ m i khi ho ng s .

ườ ơ ể ố ậ Tên sinh v t ­ Môi tr ậ ng s ng trên, trong c  th  sinh v t

ầ ử T m g i ầ ử T m g i

Sán lá gan

ơ ồ T  h ng

ố ộ ườ i, ố ậ ộ Giun đũa s ng kí sinh trong ru t ng ậ ộ đ ng v t Ve bò s ng hút máu bò, trâu, các đ ng v t  có lông dày

ề ườ ấ ố ề ầ ủ c, trên m t n ạ ng s ng (trong đ t, trên  ậ ầ ủ ả ự ậ ặ ướ c), v  sinh v t đ y đ  c  th c v t, ấ ậ ề ế ạ ả ậ ậ ậ ườ ố ư ườ ng  đ y đ  các  lo i môi tr +L u ý khi quan sát: V  môi tr ướ ặ m t  đ t, trong không khí, trong n ộ đ ng v t, các nhóm, loài khác nhau. ­Th o lu n theo nhóm và nh n xét, k t lu n  v  các lo i môi tr ậ ủ ng s ng c a sinh v t

ự ủ ố ng s ng: ậ ớ ổ ậ ớ ườ ườ +S  thích nghi c a sinh v t v i môi tr ệ ự Sinh v t luôn có s  thay đ i, hoàn thi n và ngày càng  thích nghi v i môi tr ố ng s ng.

ậ ng khác nhau. ố ủ ố ứ ộ ậ ơ ề ườ ấ ườ ng khác nhau: trên m t đ t sinh v t t p  ấ ặ ấ ậ ơ ậ ậ ườ ề ng  m,  m có nhi u sinh v t h n môi tr ng khô

ưở ủ ể ả ủ ng c a ánh sáng lên lá cây: ố ượ ả ủ ặ +M c đ  phân b  c a sinh v t trong các môi tr ườ  Sinh v t phân b  khác nhau trong các môi tr ẩ trung nhi u h n trong lòng đ t, môi tr h n …ạ B2­ Quan sát và tìm hi u hình thái c a lá cây ­  nh h ậ Quan sát và nh n xét các đ i t ơ ố Lá cây (n i s ng) ng ghi vào b ng: ể Đ c đi m c a lá ậ Nh n xét

Ánh sáng đã tác đ ng ộ và giúp lá phát tri nể ­Lá có hình mũi mác ­Lá có màu xanh th mẫ ố ­Lá dày, cu ng lá  tròn,  dài và c ngứ

Lá rau mác  trên m t n ặ ướ c

ướ

ố ắ ế ả ­Lá hình d iả ­Lá có màu xanh nh tạ ỏ ­Lá m ng, cu ng lá  ẹ ng n và d t ậ c cây nh n  Trong n ượ c ít ánh sáng , có  đ ướ ỡ n c nâng đ , cây  ề m m, y u và m nh

ướ Lá rau mác   d i m t n ặ ướ c Lá l t ố

ạ ư ầ ể ố ­Lá xanh và bóng, dày ­Cây phát tri n t t ộ Cây thu c lo i  a  bóng (Không c n ánh  ự ế sáng tr c ti p cũng  ể ố phát tri n t t)

trong bóng râm

c ế ề ế

­Lá vàng và m ngỏ ị ­Nhi u lá b  khô cháy,  iạ mép lá vàng và đen l ­Cây kém phát tri nể ị ượ Cây không ch u đ ự ánh sáng chi u tr c  ắ ti p. Khi n ng to cây  cháy lá, khô lá và r ng ụ lá,

ố Lá l t ngoài  sáng

ể ố t,

ể ố ạ Lá m  phát tri n t màu xanh ỏ Cây kh e, phát tri n t t

Ánh sáng giúp cây  ợ quang h p và phát  tri nể

ạ Lá m  ngoài sáng

ế

ậ c,cây ch m Thi u ánh sáng lá  không hình thành di p ệ ụ ượ l c đ phát tri nể ­Lá kém phát tri nể ­Lá có màu vàng, m nh ả và y uế

ạ ế Lá m  thi u ánh  sáng

ẹ ỡ ố c, cu ng ướ N c đã nâng đ  cho  lá sen ặ ướ ề ỏ ả    Lá hình tròn, d t và tr i trên m t n nh , m m

ằ Lá sen n m trên n ướ c

ướ c nâng ố Lá to, có hình ph u, ễ ỏ cu n to, kh e Không có n đ  láỡ

Lá sen lên trên m t n ặ ướ c

ầ ạ Lá dài, dày, xanh th mẫ ộ Mùi t u thu c lo i cây ư a bóng

ầ Lá mùi t u trong bóng mát

ỏ ự ế Lá m ng, mép lá cháy  khô vàng, lá vàng nh tạ Ánh sáng tr c ti p đã  làm cho lá khô cháy

ầ Lá mùi t u ngoài sáng

ế ự ậ ữ ể ặ ổ ưở ng t ủ ủ ư ư ế ệ ề ạ ớ

ủ ề ả ậ ng c a ánh sáng lên lá cây: ­K t lu n v   nh h ủ ớ ờ ố ưở ả i đ i s ng c a th c v t, làm thay đ i nh ng đ c đi m hình thái,  Ánh sáng  nh h sinh lí, c a lá cây, c a cây xanh.  ỗ M i lo i cây thích nghi v i đi u ki n chi u sáng khác nhau, có cây  a sáng, có cây  a  bóng.

ườ ể ậ ủ ộ ng s ng c a đ ng v t: ậ ậ ố B3­Tìm hi u môi tr ộ ­Quan sát và nh n xét các đ ng v t và ghi vào b ng: ườ ặ ủ ể ớ ả ng ậ ộ Tên đ ng v t Môi tr s ngố C   Đ c đi m thích nghi c a ĐV v i  MT

Gi

ế ọ Trong lòng đ tấ ầ ơ ể C  th  thon dài, đ u nh n, có tuy n  ờ nh n, ....

un đ tấ ụ Trong n cướ ơ ể ả ứ ả ơ ­C  th  thon (hình thoi) tác d ng  gi m s c c n khi b i.

ấ ể ơ ữ thăng ằ ­Hô h p b ng mang ­Có các vây đ  b i và gi b ngằ

Cá ẩ ả ấ ỏ ể ướ ố ừ  S ng v a  ướ ừ ạ c v a c n  n ư ưỡ ng c ) (l c (các ngón

ắ ổ ườ ố ổ ả ­Da  m, hô h p  c  qua da và ph i. ­Chân sau kh e, có th  nh y trên  ặ ơ ạ c n ho c b i trong n chân có màng b i)ơ ­Màu s c da thay đ i theo màu môi  tr ng sinh s ng.

Ế ch nhái ể c trong ớ ượ Bay đ không khí

ể ậ ị ộ ­Cánh to, r ng đ  bay ầ ắ ặ ỡ ễ ầ ­M u s c s c s  d  l n v i màu hoa   khi đ uậ ­Có vòi dài đ  hút m t hoa, d ch hoa On

g ­B mướ

ể ượ ầ c trên tr n nhà. ng

ổ ắ ườ Trên t nhà, tr n ầ nhà, ... ­Chân có giác bám, có th  bám  ng ị ả ­Đuôi dài, có kh  năng tái sinh khi b   ể ầ   ự ỏ ạ đu i b t chúng t  b  l i đuôi đ  t u thoát

ạ Th ch sùng

ẩ ể

ả ỏ

ộ ố S ng ngoài  ồ đ ng ru ng ọ ắ ệ ặ ụ ự ứ

ả ­Có kh  năng đào hang đ  trú  n và  ẻ đ  con. ạ ­Ch y nhanh, ăn kh e và sinh s n  nhanh ­Răng s c nh n và dài ra liên t c phù ấ ợ h p vi c g m nh m th c ăn th c  v t.ậ

ộ ồ Chu t đ ng ơ ể t.ố ỏ ầ ứ Trên c  th  bò, trâu, các đ ng ộ ề ậ v t nhi u lông ộ ả ­Chân dài, chui rúc, bám t ả ệ ­Đ u nh , mi ng có kh  năng hút  ậ máu đ ng v t làm th c ăn. ề ­Sinh s n nhi u, nhanh.

Vè bò

ả ế ậ ủ ộ ớ ậ ả ườ ỗ ố ng s ng : ng s ng khác nhau, m i  ậ ườ ườ ặ ố ng s ng có các đ c đi m thích nghi khác nhau ( sinh v t nào –môi tr ng

ườ ớ ể ậ ườ ậ ớ ề ự ­Th o lu n nhóm  và k t lu n v  s  thích nghi c a đ ng v t v i môi tr ố ộ Đ ng v t cũng có kh  năng thích nghi cao v i các môi tr   ể ạ lo i môi tr y).ấ Sinh v t bi n đ i và ngày càng thích nghi cao v i môi tr ố ng s ng.

ữ ậ ạ ố ạ ủ ng s ng c a sinh v t? Là nh ng lo i nào? ả ờ ữ ọ ươ ượ c chia thành nh ng nhóm nào sau đây (ch n ph ng án đúng):

ườ i. ố ữ sinh thái đ ố  vô sinh. ố ữ  h u sinh. ố  vô sinh và con ng ố  vô sinh và nhóm nhân t h u sinh.

ườ ố ườ ườ ố ớ ữ i s ng trong môi tr ng nào? Con ng ộ i có nh ng tác đ ng gì đ i v i môi

ng? i: ậ ừ ượ ừ ơ ượ c trong không khí, v a b i đ c trong n ướ ạ c  l ạ   i ch y ạ c trên c n? i: ự ậ ừ ố ừ ố ạ ổ ậ ậ ỏ 3­Câu h i­bài t p ấ ườ 1.Có m y lo i môi tr Tr  l i: ố 2.Các nhân t a­Nhóm nhân t b­Nhóm nhân t c­Nhóm nhân t d­Nhóm nhân t ả ờ Tr  l i: 3. Con ng ườ tr ả ờ Tr  l 4.Tìm tên 3 loài sinh v t v a bay đ ượ đ ả ờ Tr  l 5.Tìm  tên 3 loài th c v t v a s ng đ ượ ở c trên c n, v a s ng đ ượ ở ướ ướ  d i n c c?

ả ờ Tr  l i:

ng đáy đ i d ng ề H i đáp v  môi tr ạ ươ ố ủ ế ấ ộ ơ ườ ư ị i tăm sâu thăm th m, n i chúng ch u m t áp su t kh ng khi p nh ố ượ ạ ươ ẳ c không?

ố ư i tăm sâu thăm th m. Nh ng chính trong ngõ ữ g t ậ  đó có Sinh v t nào s ng đ i:  ạ ươ ố i tăm ủ iạ  là n i c  ng  c a “m t c ng ồ ộ ộ  đ ng dân c ư ụ ẳ ế ớ ộ i là m t vùng t ư đông đúc”…Theo nh ng k t ơ ư ụ ủ ế   ấ ấ ơ  đó c  ng  hàng tri u tri u sinh v t s ng…R t nhi u trong ậ ố ứ ớ ế  đ n r t t ở đ ố ư ư  đ ẳ ơ ư ế ỏ ỏ  H i:  Đáy đ i d ậ ở v y,  ả ờ Tr  l ng c a th  gi 85% đ i d ẻ  đó l h m t ứ ả qu  nghiên c u m i nh t n i ượ ố c bi s  chúng ơ n i tăm t i, không có ệ ặ ầ ế ấ  ít ho c h u nh  ch a ặ ờ  ánh sáng m t tr i, n i sâu th m c a ệ ề ộ ố   ậ ượ c nghiên c u…V y cu c s ng ấ ạ ươ   y nh  th  nào? ủ  đ i d ng

ứ ẹ ớ ng kính thân hình lên t ả ộ ớ ắ Loài s a hình chuông đ p m t, v i  ườ đ i 20 cm  và đ  dài xúc tu vào kho ng 61 cm.

ng, ánh

ấ ố ủ ữ ỷ ng qu c c a nh ng con qu   ạ ươ ướ ố ạ ươ i lòng đ i d Càng xu ng sâu d ướ ộ ầ ế ặ ờ m t tr i càng y u d n – d i đ  sâu 50  ể ướ ặ ướ c màu xanh n mét m t n c bi n, 60 m   ở đ  sâu 180 m ch   ỉ ộ ầ ạ  d n và ậ xanh đ m, nh t ố t.ớ  Xu ng sâu  ợ ế   ộ còn m t màu xanh nh t y u ấ ỉ ộ ơ ữ  ở đ  sâu 580m ch  còn th y  h n n a nh ngữ  d u v t cu i cùng c a ủ  ánh sáng… ố ế N iơ  đây là v ươ bi n d ể ướ  đáy đ i d i ng…

ạ ế ị ệ ướ ủ ấ t b  hi n đ i nh t đã khám phá ra  c c a  ư ng đ n đ  sâu 1500m. Sâu h n n a ch a c. ơ ữ ế ệ ượ t b  hi n đ i nào phát hi n đ ậ ố ữ ộ ế ị ệ ẫ ữ ớ V i nh ng thi ể ằ r ng ánh sáng có th  đi xuyên qua làn n ạ ươ đ i d ạ ộ có m t thi ư ơ ư Nh ng n i đây v n có nh ng sinh v t s ng c   trú…

ườ ố ủ ữ ữ ậ ơ ỉ ộ i trong m t môi tr ng t i, n i ch  có nh ng ánh sáng nh p nhòe c a nh ng ồ ạ Chúng t n t ơ ể ố c  th  s ng phát ra…

ậ ấ ẫ ị ộ

ề ủ ạ ơ ề ạ ề ư ộ ặ ủ ướ c t đ  cũng nh  đ  m n c a n ể ả ấ ở ộ  đ  sâu sâu nh t – kho ng 11km v n có th   Th m chí  ơ ậ ố ữ tìm th y nh ng sinh v t s ng…N i chúng ch u m t áp  ế ủ ấ su t kh ng khi p… ố ộ ươ ạ ươ ng là m t v Đ i d ng qu c đa d ng v  ch ng lo i.  ề ố Càng xu ng sâu đi u đó càng đúng, n i mà không h  có  ệ ộ ộ ự s  dao đ ng v  nhi bi n…ể

ơ ỗ ọ ể , b t bi n, giun bi n, các loài  ố ậ t ng ọ Loài sao sao s c xanh ơ ộ ể N i đó có các loài trùng l ở ầ ộ giáp xác và đ ng v t da gai. Các loài cá s ng  ướ c cao h n m t chút. n