ViÖnkhoa häc l©m nghiÖp viÖt nam
Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng
------------------------------
B¸o c¸o kÕt qu¶ thùc hiÖn ®Ò tµi nh¸nh
Tªn ®Ò tµi:
Hoµn thiÖn quy tr×nh nh©n nhanh gièng
c©y trång rõng n¨ng suÊt cao b»ng c«ng
nghÖ nu«i cÊy m« tÕ bµo thùc vËt
cho mét sè dßng Keo lai, b¹ch ®µn lai
vµ keo l¸ trµm.
(Thuéc ®Ò tµi KC.04.08)
Chñ nhiÖm ®Ò tµi nh¸nh: th.s. ®oµn thÞ mai
hµ néi, n¨m 2004
I. ®Æt vÊn ®Ò.
Nu«i cÊy m« lµ ph−¬ng ph¸p kh¸ phæ biÕn ®Ó nh©n nhanh c¸c loµi c©y trång chÊt
l−îng cao. Trong l©m nghiÖp ph−¬ng ph¸p nµy ®· ®−îc ¸p dông t−¬ng ®èi sím ë mét
sè n−íc tiªn tiÕn nh− Ph¸p, §øc, Braxin, Trung Quèc... ®Ó nh©n nhanh mét sè gièng
c©y trång rõng cã n¨ng suÊt cao.
ë ViÖt Nam c«ng nghÖ nµy ®· ®−îc du nhËp vµo cïng víi mét sè dßng B¹ch ®µn
tõ Trung Quèc vµo n¨m 1992 cho mét sè ®¬n vÞ nh»m nh©n nhanh c¸c gièng −u tréi
phôc vô s¶n xuÊt.
Ngoµi c¸c dßng Keo lai tù nhiªn ®· ®−îc c«ng nhËn lµ gièng quèc gia, gÇn ®©y
Trung t©m nghiªn cøu Gièng c©y rõng thuéc ViÖn khoa häc l©m nghiÖp ViÖt Nam ®·
chän t¹o ®−îc mét sè gièng c©y trång rõng cã n¨ng suÊt vµ chÊt l−îng cao h¬n h¼n c¸c
gièng ®ang sö dông trong s¶n xuÊt. Trong ®ã cã mét sè tæ hîp b¹ch ®µn lai, mét sè
dßng Keo l¸ trµm. Nh÷ng gièng nµy ®¸p øng ®−îc yªu cÇu cÊp b¸ch vÒ trång rõng vµ
s¶n xuÊt nguyªn liÖu cho c«ng nghiÖp giÊy, v¸n nh©n t¹o.
Tuy nhiªn, nh÷ng gièng nãi trªn ®Òu lµ nh÷ng dßng v« tÝnh kh«ng thÓ nh©n
gièng tõ h¹t. Nh©n gièng b»ng gi©m hom mÆc dï cã hÖ sè nh©n lín, kü thuËt ®¬n gi¶n
h¬n nh−ng nh©n gièng b»ng nu«i cÊy m« lµ ph−¬ng ph¸p nh©n gièng kh«ng nh÷ng cã
kh¶ n¨ng nh©n nhanh víi sè l−îng lín, cã t¸c dông trÎ ho¸ cao mµ cßn ®¶m b¶o gi÷
®−îc c¸c ®Æc ®iÓm cña gièng gèc.
Song kÕt qu¶ nghiªn cøu nh©n gièng b»ng nu«i cÊy m« míi lÇn ®Çu ®−îc nghiªn
cøu vµ ¸p dông thµnh c«ng cho c¸c ®èi t−îng trªn vµo n¨m 2001 thuéc ®Ò tµi KC 04.08
nh»m hoµn thiÖn quy tr×nh nh©n gièng c©y trång cã n¨ng suÊt cao.
Nh©n gièng b»ng nu«i cÊy m« còng lµ ph−¬ng ph¸p tèt nhÊt ®Ó gi¶i quyÕt nhu
cÇu c©y con phôc vô trång rõng s¶n xuÊt trªn quy m« lín víi ®é ®ång ®Òu cao, ®¸p øng
yªu cÇu s¶n xuÊt c«ng nghiÖp. Gi¶i quyÕt ®−îc vÊn ®Ò nµy ®· gãp phÇn thiÕt thùc cho
viÖc thùc hiÖn cã hiÖu qu¶ ch−¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng cña nhµ n−íc.
II. Môc tiªu cña ®Ò tµi
- Nh©n ®−îc mét sè gièng míi chän t¹o ë quy m« b¸n s¶n xuÊt: mét sè dßng
Keo l¸ trµm, mét sè tæ hîp B¹ch ®µn lai nh©n t¹o.
- TiÕn hµnh c¸c thÝ nghiÖm bæ sung, hoµn thiÖn c¸c kh©u trong quy tr×nh nh©n
giãng cho c¸c mét sè dßng Keo lai.
- X©y dùng ®−îc b¶n h−íng dÉn kü thuËt nh©n gièng b»ng nu«i cÊy m« vµ
chuyÓn giao kü thuËt cho mét sè ®¬n vÞ.
III. néi dung nghiªn cøu.
- X¸c ®Þnh tuæi chåi vµ thêi kú lÊy mÉu thÝch hîp.
- X¸c ®Þnh m«i tr−êng t¹o chåi vµ ra rÔ tèi −u.
- X¸c ®Þnh ph−¬ng ph¸p d−ìng c©y cã hiÖu qu¶ nhÊt ®Ó ®−a vµo s¶n xuÊt.
- X©y dùng b¶n h−íng dÉn kü thuËt.
IV. §èi t−îng nghiªn cøu.
1. Keo l¸ trµm.
Keo l¸ trµm (Acacia auriculiformis) lµ loµi c©y mäc nhanh −a s¸ng, cã t¸c dông
c¶i t¹o ®Êt, chÞu ®−îc ®Êt nghÌo dinh d−ìng, sèng trªn ®Êt thiÕu «xi, ®Êt thÞt nÆng vµ c¶
®Êt c¸t pha. Gç cã vai trß quan träng trong c«ng nghiÖp s¶n xuÊt nguyªn liÖu giÊy, lµm
cñi, ®èt than. Mäc tù nhiªn ë miÒn B¾c n−íc óc, T©n Ghinª, Indonesia, ®· ®−îc g©y
trång cã hiÖu qu¶ ë §«ng Phi, Ên §é.
ë ViÖt Nam ®©y lµ lo¹i Keo ®−îc trång thµnh rõng ë c¸c vïng sinh th¸i kh¸c
nhau nh− Qu¶ng Nam - §µ N½ng, Thõa Thiªn HuÕ, VÜnh Phóc. Cho ®Õn nay Trung t©m
nghiªn cøu Gièng c©y rõng ®· chän ®−îc c¸c dßng c©y tréi cã gi¸ trÞ cho trång rõng:
81, 82, 83, 84, 85 vµ ®ang ®−îc g©y trång t¹i Tr¹m thùc nghiÖm gièng Ba V×. Ngoµi
biÖn ph¸p nh©n gièng b»ng hom, ®Ó ®¶m b¶o tÝnh di truyÒn cña nã vµ t¹o nguån c©y
gièng phong phó ®−a vµo s¶n xuÊt phôc vô cho nhu cÇu trång rõng, viÖc nh©n gièng
Keo l¸ trµm b»ng ph−¬ng ph¸p nu«i cÊy m« ph©n sinh lÇn ®Çu tiªn ®−îc nghiªn cøu vµ
¸p dông thµnh c«ng t¹i Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng.
2. Keo lai.
Keo lai lµ gièng keo lai tù nhiªn gi÷a hai loµi Keo tai t−îng (Acacia mangium)
vµ Keo l¸ trµm (Acacia auriculiformis), cã kh¶ n¨ng sinh tr−ëng nhanh, ph¸t triÓn tèt
h¬n so víi c¸c dßng bè mÑ, cã t¸c dông c¶i t¹o ®Êt vµ cã vai trß quan träng trong c«ng
nghiÖp s¶n xuÊt bét giÊy. Do yªu cÇu t¹o gièng ®Ó cung cÊp c¸c gièng gèc ®−îc c¶i
thiÖn cho c¸c c¬ së s¶n xuÊt ngµy cµng cao nªn viÖc nh©n nhanh c¸c gièng nµy trªn
quy m« b¸n c«ng nghiÖp lµ mét yªu cÇu thiÕt yÕu. Kü thuËt nh©n gièng nu«i cÊy m«
c©y Keo lai ®· ®−îc tiÕn hµnh t¹i Trung t©m nghiªn cøu Gièng c©y rõng nh»m hoµn
thiÖn ph−¬ng ph¸p nh©n gièng v« tÝnh c©y rõng vµ t¹o ra sè l−îng c©y lín trong thêi
gian ng¾n phôc vô cho s¶n xuÊt vµ nghiªn cøu.
3. B¹ch ®µn lai.
B¹ch ®µn lµ lo¹i c©y mäc nhanh, chu kú kinh doanh ng¾n, cã kh¶ n¨ng sinh
tr−ëng trªn nhiÒu d¹ng lËp ®Þa kh¸c nhau, thÝch hîp cho rõng s¶n xuÊt nguyªn liÖu c«ng
nghiÖp nh− giÊy, d¨m, gç trô má,... B¹ch ®µn ®· ®−îc trång réng r·i ë nhiÒu n−íc trªn
thÕ giíi. NhiÒu gièng B¹ch ®µn ®−îc c¶i thiÖn cïng víi kü thuËt trång rõng th©m canh
cho n¨ng suÊt rÊt cao.
ë ViÖt Nam, B¹ch ®µn chiÕm vÞ trÝ quan träng trong c¬ cÊu c©y trång rõng. Tuy
nhiªn, n¨ng suÊt vµ chÊt l−îng rõng trång B¹ch ®µn ë n−íc ta cßn thÊp vµ rÊt kh¸c nhau
gi÷a c¸c gièng B¹ch ®µn ®−îc nhËp tõ n−íc ngoµi. GÇn ®©y, Trung t©m nghiªn cøu
Gièng c©y rõng thuéc ViÖn khoa häc l©m nghiÖp ViÖt Nam ®· nghiªn cøu lai t¹o vµ
chän läc ®−îc nhiÒu tæ hîp lai cã nhiÒu triÓn väng vÒ kh¶ n¨ng sinh tr−ëng. Mét sè tæ
hîp lai trong loµi vµ kh¸c loµi cña c¸c loµi B¹ch ®µn Uro (Eucalyptus urophylla), B¹ch
®µn Camal (E.camaldulnessis) vµ B¹ch ®µn liÔu (E.exserta) cã thÓ cho n¨ng suÊt gÊp tõ
2 ®Õn 4 lÇn c¸c loµi bè mÑ ( Lª §×nh Kh¶ vµ NguyÔn ViÖt C−êng, 1998, 2000). ViÖc
nh©n gièng b»ng ph−¬ng ph¸p nu«i cÊy m« nh÷ng gièng lai míi ®−îc chän t¹o cã ý
nghÜa rÊt lín ®Ó sím ®−a nh÷ng gièng nµy vµo s¶n xuÊt trªn diÖn réng vµ b¶o ®¶m gi÷
®−îc c¸c ®Æc ®iÓm −u viÖt cña chóng.
V. VËt liÖu vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu.
1. VËt liÖu.
1.1. Keo l¸ trµm.
- C¸c ®o¹n chåi cña c©y con 6 th¸ng ®Õn 1 n¨m tuæi cña c¸c dßng 81, 82, 83 t¹i
v−ên −¬m Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng.
1.2. Keo lai.
- C¸c ®o¹n chåi gèc c©y Keo hom 6 th¸ng tuæi cña c¸c dßng BV10, BV16, BV
32 t¹i v−ên −¬m.
- Tõ c¸c c©y tréi ®· ®−îc tuyÓn chän t¹i rõng, c¾t cµnh ®Ó t¹o chåi.
- Tõ c¸c c©y tréi ®· xö lý ®Ó t¹o chåi gèc.
1.3. B¹ch ®µn lai
- C¸c chåi kháe m¹nh dµi tõ 15-20cm cã m¾t ngñ ®−îc lÊy tõ chåi gèc c©y 2
tuæi. C¸c c©y lai nµy thuéc c¸c tæ hîp lai trong loµi vµ kh¸c loµi cña B¹ch ®µn Uro
(E.urophylla), B¹ch ®µn tr¾ng (E. camaldulensis) vµ B¹ch ®µn liÔu (E.exerta) : U29C3,
U29E1, U29U24.
2. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu.
2.1. Ph−¬ng ph¸p khö trïng.
MÉu vËt ®−îc c¾t bá ngän, vµ ®−îc khö trïng theo c¸c b−íc sau:
- Röa d−íi vßi n−íc s¹ch nh»m lo¹i bá c¸c t¸c nh©n g©y bÈn, sau ®ã ®−îc
röa b»ng c¸c chÊt tÈy vµ tr¸ng s¹ch b»ng n−íc cÊt.
- Khö trïng mÉu vËt b»ng c¸c chÊt khö trïng bÒ mÆt Canxihypoclorit vµ
HgCl2 cã thªm 2-3 giät Tween 20 trong c¸c thêi gian kh¸c nhau.
- Cuèi cïng c¸c mÉu vËt ®−îc röa s¹ch b»ng n−íc cÊt v« trïng vµ cÊy vµo
m«i tr−êng t¹o mÉu.
2.2. M«i tr−êng nu«i cÊy.
- M«i tr−êng t¹o mÉu: m«i tr−êng Murashige & Skoog c¬ b¶n (MS)
- M«i tr−êng nh©n chåi : m«i tr−êng Murashige & Skoog c¶i tiÕn (MS*) cã bæ
sung mét sè axit amin, vitamin, chÊt phô gia : than ho¹t tÝnh (CC), n−íc dõa (CW)...,
c¸c Cytokynin ngo¹i sinh nh− Benzylamino purine (BAP) vµ Kinetin (Kn)...
- M«i tr−êng t¹o rÔ invitro : m«i tr−êng Murashige & Skoog c¶i tiÕn (MS bæ
sung lµ axit α-Naphtyl acetic (NAA) vµ axit β- indol butyric (IBA) ë c¸c nång ®é kh¸c
nhau.
- M«i tr−êng ®−îc ®iÒu chØnh ë ®é pH 5.8 víi Keo lai vµ Keo l¸ trµm, 5.8-6.0
®èi víi m«i tr−êng nu«i cÊy B¹ch ®µn.
- Thêi gian hÊp khö trïng 20 phót (1.2 kg/ cm3 t¹i 1210C).
2. 3. §iÒu kiÖn nu«i cÊy.
ChÕ ®é ¸nh s¸ng 3000lux chiÕu s¸ng 10 giê 1 ngµy, nhiÖt ®é 25 ± 20C ®èi víi
Keo lai vµ Keo l¸ trµm.
ChÕ ®é ¸nh s¸ng 2000lux chiÕu s¸ng 8 giê 1 ngµy, nhiÖt ®é 25 ± 20C ®èi víi
B¹ch ®µn lai.
C¸c thÝ nghiÖm ®Òu ®−îc bè trÝ nhiÒu lÇn lÆp vµ xö lý kÕt qu¶ theo ph−¬ng ph¸p
thèng kª th«ng th−êng.
2.4. Bè trÝ thÝ nghiÖm vµ xö lý sè liÖu.
ThÝ nghiÖm ®−îc bè trÝ víi 3 lÇn lÆp vµ sè mÉu ®ñ lín theo quy luËt thèng kª, sè
liÖu ®−îc xö lý trªn m¸y tÝnh b»ng ch−¬ng tr×nh Excel 6.0.
- Sè trung b×nh mÉu tÝnh theo c«ng thøc.
ix
n
x
n
i
∑
=
=
1
1
- Sai tiªu chuÈn (sai dÞ) mÉu ®−îc tÝnh theo c«ng thøc.
∑
=
−
−
⋅±=
n
i
XXi
n
Sd
1
2
)(
1
1
- HÖ sè biÕn ®éng.
100% ⋅= X
Sd
V
Vi. KÕt qu¶ nghiªn cøu.
A. B¹ch §µn lai.
1. Khö trïng.
a. nh h−ëng cña chÊt khö trïng.
KÕt qu¶ khö trïng phô thuéc vµo chÊt khö, thêi gian xö lÝ vµ kh¶ n¨ng x©m nhËp
cña ho¸ chÊt vµo c¸c kÏ låi lâm trªn bÒ mÆt cña vËt liÖu cÊy.
Trong 2 lo¹i ho¸ chÊt cã ho¹t tÝnh diÖt nÊm cao ®−îc sö dông trong thÝ nghiÖm
th× HgCl2 ë nång ®é 0.1 % cho kÕt qu¶ tèt nhÊt: tØ lÖ nhiÔm thÊp vµ tØ lÖ nÈy chåi cao
h¬n h¼n khi dïng Canxihypoclorit.
B¶ng 1. KÕt qu¶ khö trïng mÉu b»ng c¸c ho¸ chÊt khö.
Tû lÖ nhiÔm
(%)
Tû lÖ nÈy chåi
(%)
Thêi ®iÓm
lÊy mÉu
Ho¸ chÊt khö
trïng
Thêi gian
khö trïng
(phót) §o¹n1 §o¹n2 §o¹n1 §o¹n2
2 77.00 60.00 22.20 30.00
4 55.50 54.00 22.20 40.00
6 50.50 24.00 33.30 38.00
8 35.50 20.00 33.30 60.00
8/1999 HgCl2
10 15.00 10.00 22.20 30.00
2 90.90 100.0 18.18 0.00
4 70.00 100.0 20.00 0.00
6 61.90 80.70 19.00 38.00
8 40.95 91.60 9.00 12.30
8/1999 Canxi
hypoclorit
10 44.73 90.20 5.20 9.50
Tõ sè liÖu cña b¶ng1 cho thÊy khi xö lÝ mÉu b»ng HgCl2 vµ Canxihypoclorit ë
thêi gian nh− nhau trong cïng mét thêi ®iÓm lÊy mÉu tØ lÖ nhiÔm cña mÉu khi xö lÝ
b»ng HgCl2 lµ thÊp h¬n. §ång thêi, tØ lÖ nÈy chåi còng cao h¬n ( thÊp nhÊt lµ 22.2% vµ
cao nhÊt lµ 66%) so víi khi xö lÝ b»ng Canxihypoclorit (tØ lÖ nÈy chåi thÊp nhÊt lµ 0%
vµ cao nhÊt lµ 38% ).
Thêi gian khö trïng trong vßng 6 ®Õn 8 phót cho kÕt qu¶ cao nhÊt: tØ lÖ nhiÔm
thÊp vµ tØ lÖ nÈy chåi kh¸ cao (33.3 - 66 %). Trong khi ®ã thêi gian khö trïng d−íi 6
phót cho hiÖu qu¶ thÊp (nhiÔm 100 %). Tõ 10 phót trë nªn tØ lÖ n¶y chåi gi¶m h¼n.
b. nh h−ëng cña mïa vô tíi kh¶ n¨ng t¸i sinh chåi.
§Ó x¸c ®Þnh ¶nh h−ëng cu¶ mïa vô tíi kh¶ n¨ng t¸i sinh chåi, c¸c thÝ nghiÖm
khö trïng ®−îc tiÕn hµnh trong 12 th¸ng.
KÕt qu¶ thÝ nghiÖm cho thÊy nh÷ng mÉu lÊy vµo mïa hÌ - thu cho tØ lÖ n¶y chåi
cao ®¹t 22.2-56 %. Cã thÓ thêi gian nµy ®ang lµ mïa sinh tr−ëng m¹nh nªn qu¸ tr×nh
n¶y chåi thuËn lîi h¬n.
Nh÷ng mÉu lÊy ë cïng ®Þa ®iÓm vµo mïa ®«ng ®Õn mïa xu©n n¨m sau cho kÕt
qu¶ kÐm h¬n râ rÖt: tØ lÖ n¶y chåi chØ ®¹t tõ 2 ®Õn 15 %. Lóc nµy lµ mïa kh«, c©y sinh
tr−ëng chËm vµ hay xuÊt hiÖn bÖnh b¹c l¸ vµ mét sè nÊm bÖnh kh¸c.